پیش‌نویس:آیه ولایت

آیه ولایت؛ آیه ۵۵ سوره مائده.

آیه ولایت از ارکان استدلال شیعه در اثبات امامت امام علی است که بر اساس شأن نزول، به انفاق ایشان در حال رکوع اشاره دارد. به تصریح آیه سرپرستی مسلمانان تنها در اختیار خدا، رسولش و مؤمنانی است که در حال رکوع، صدقه می‌دهند. مفاد این آیه و حدیث انگشتربحشی امام علی در اشعار فارسی و عربی بازتاب یافته است. عالمان اهل سنت برخلاف شیعیان واژه «ولیّ» در آیه را به دوست و یاور معنا کرده‌اند.

محتوا

آیه ۵۵ سوره مائده که در میان شیعیان به آیه ولایت شهرت یافته است. یکی از ارکان استدلالی آنان در اثبات مقام ولایت و جانشینی امام علی پس از پیامبر اسلام محسوب می‌گردد. در دیدگاه شماری از صاحب‌نظران، این آیه در ردیف قوی‌ترین مستندات قرآنی در تبیین امامت او توصیف شده است. در این دیدگاه، ولایت و سرپرستی جامعه اسلامی منحصراً در اختیار خداوند، رسول او و مؤمنانی قرار دارد که در حالت رکوعِ نماز، به ادای زکات (صدقه) مبادرت می‌ورزند. بنا‌بر روایات معتبرِ شأن نزول و اتفاق‌نظر مفسران شیعه تنها مصداقِ آیه که واجد ویژگیِ انفاق در حال رکوع است، امام علی است.‌

درباره مصداق آیه در بعضی تفاسیر اهل‌سنت چهار دیدگاه وجود دارد؛ نخست، امام علی به استناد ماجرای انفاق در رکوع. سه دیدگاه دیگر شامل عبادة بن صامت، ابوبکر بن ابی‌قحافه و عموم مسلمانان است.

معنای متفاوت کلمه ولیّ در باور شیعه و اهل سنت

اهل سنت کلمه ولیّ در آیه را به معنای «دوست و یاور» دانسته‌اند. این واژه معانی متعددی دارد. به گفته ناصر مکارم شیرازی، تفسیر اهل سنت با قرائن درونی آیه در تضاد است. نخست، وجود ادات حصر «إِنَّمَا» نشان می‌دهد که این ولایت، یک جایگاه منحصر‌به‌فرد است و نه یک صفت عمومی. دوم، قرینه مهمِ «صدقه دادن در رکوع» ثابت می‌کند که این ولایت اختصاص به فردی دارد که در لحظه‌ای خاص مال خود را برای خدا بخشیده است. اگر معنای آیه تنها دوستی بود، نیازی به ذکر این واقعه‌ و منحصر کردن آن نبود. بنابراین تنها معنای «سرپرستی، تصرف و صاحب‌اختیار بودن» باقی می‌ماند. این معنا نیز با قرار گرفتنِ ولایتِ مؤمن در کنار ولایتِ خدا و رسول در متن آیه کاملاً همخوانی دارد.

شأن نزول

مفسران شیعه سبب نزول این آیه را اِنفاق امام علی به فقیر در حال نماز می‌دانند. تعداد زیادی از مفسران و محدثان سنی نیز از امام باقر، مجاهد بن جبر، سدی و عتبة بن حکیم همین دیدگاه را نقل کرده‌اند. بنابر آنچه در روایات و تفاسیر آمده روزی فقیری وارد مسجد پیامبر شد و تقاضای کمک کرد، ولی کسی چیزی به او نداد. او دست خود را به آسمان بلند کرد و گفت: «خدایا، شاهد باش که من در مسجد رسول تو، تقاضای کمک کردم، ولی کسی به من چیزی نداد.» در همین حال امام علی که در حال رکوع نماز بود، به انگشتری در دستش اشاره کرد. فقیر نزدیک آمد و انگشتر را از دست او بیرون آورد. سپس پیامبر با دیدن این واقعه شروع به دعا کرد و از خدا خواست علی را وزیر و پشتیبان خود قرار دهد. آن گاه این آیه نازل شد.

بر اساس خبری، انگشتربخشی در شهر مکه و پس از بازگشت امام از مأموریتی در یمن به وقوع پیوست. شیخ مفید تاریخ این ماجرا و نزول آیه ولایت را ۲۴ ذی‌الحجه سال دهم هجری دانسته است. علامه حلی گزارش می‌کند که نزول آیه ولایت درباره انگشتر‌بخشی امام علی، حتی در معتبرترین کتاب‌های روایی اهل‌سنت، یعنی صحاح سته نیز آمده است. برخی مفسران اهل سنت شأن نزول دیگری نیز گزارش کرده‌اند.

حضور قلب و انگشتربخشی

برخی نسبت میان «حضور قلب در نماز» و «پاسخ به نیازمند در حین عبادت» در این شأن نزول را مورد پرسش قرار داده‌اند. گفته‌اند فنای کامل در عبادت و ذکر خدا با شنیدن صدای سائل و انگشتربخشی در تضاد است. افزون بر اینکه گزارش کشیدن تیر از پای امام علی در حال نماز مخلصانه او در میدان نبرد با این توجه به فقیر در رکوع همخوانی ندارد. با این حال سه پاسخ به این پرسش داده شده است:

۱. تنوع مراتب حضور قلب: حضورِ قلب در نماز لزوماً به معنای بی‌خبریِ مطلق از محیط نیست؛ چنان‌که در سیره پیامبر نیز حالات متفاوتی از «جذبه‌ کامل» تا «توجه به امور پیرامونی» گزارش شده است. بنابراین اولیا می‌توانند ضمنِ حفظ خضوع و خشوع کامل در نماز، در مواردی از محیط پیرامون نیز آگاهی داشته باشند.

۲. تفاوت موارد: خارج کردن پیکان از پا، اقدامی با نفع «شخصی و جسمی» است که با تمرکز بر امر الهی در تضاد است؛ اما کمک به محروم، یک عمل عبادی و موجب تقرب الهی محسوب می‌شود. بنابراین توجه به نیازِ سائل، خروج از نماز محسوب نمی‌شود، بلکه ادامه عبادت در قالبِ خدمت به خلق است.

۳. هدایت ویژه الهی: توجه امام به سائل، نه ناشی از غفلت از نماز، بلکه برخاسته از الهام و هدایتِ ویژه الهی برای پاسخ به نیاز بنده‌ای محروم بوده است.

جایگاه و اهمیت

صاحب‌نظران علوم اسلامی در زمینه‌های تفسیر، کلام، تاریخ، فقه و حدیث به تحلیل علمی نکات این آیه پرداخته‌اند. آیه ولایت یکی از نُه آیه‌ای است که در آن‌ها از امام علی به‌عنوان مؤمن یاد شده و ایمان راستین او تأیید شده است؛ این معنا در شعر حسان بن ثابت، شاعر معروف صدر اسلام نیز بازتاب یافته است. امامان شیعه پیوسته برای اثبات امامت و واجب بودن اطاعت از اوصیای الهی به آیه ولایت استناد کرده‌اند این آیه توسط پیامبر در روز غدیر و به‌هنگام ایراد متن خطبه غدیر مورد استناد و تفسیر قرار گرفت.

آیه ولایت در آیینه شعر

گروهی از شاعران برجستهٔ زبان فارسی در اشعار خود به آیه ولایت و فضلیت آن برای امام علی پرداخته‌اند. شهریار در غزل مشهور خود سروده است:

برو ای گدای مسکین در خانۀ علی زن

که نگین پادشاهی دهد از کرم گدا را

در زبان شاعران گاه با واژهٔ نخست آیه ولایت یعنی إنَّما بدان اشاره می‌شود. آنان آیه انّما را به تاج و تخت معنوی امام علی تشبیه کرده‌اند. میرزا حبیب الله مجتهد خراسانی گفته است:

شاهی که بر سر نهاد دیهیم...

از افسر انّما علی بود

خوشدل تهرانی چنین می‌سراید:

آری آری مرتضی بر مسند احمد نشست

آری آری هل اتی از انّما افسر گرفت

منزوی تهرانی هم می‌گوید:

علی شهی است که از انّما، ز بار خدای

گرفت تاج کرامت به دادن خاتم

این مطلب در شعر نادری مشهدی با تعبیر زیر سامان می‌یابد:

سلطان انّما تاج، دارای لا فتی تخت

مولای هر دو عالم، با شبیر و شبّر

میرزا علی آشوب آشتیانی و بنایی یزدی نیز در همین معنا ابیاتی سروده‌اند.

در شعر عربی

شاعران عرب‌زبان از همان عصر نزول آیه ولایت و وقوع خاتم‌بخشی امام علی بدان پرداخته‌اند. برای نمونه حسان بن ثابت جزو اولین شاعرانی است که آیه ولایت و شأن نزول آن را فضیلتی برای امام علی برشمرده است:

فََأَنتَ الّذى أَعْطَيتَ اِذ كُنتَ راكعاً

زكاة فَدَتْکَ النَّفسُ يا خيرَ راكعِ

ترجمه: تو همان كسى هستى كه در حال ركوع زكات دادى، جان به قربانت اى بهترين ركوع‌كننده!

فأنزل فيک اللّٰهُ خيرَ ولاية

وَ أَثْبَتَها أثنى كتابِ الشَّرائع

ترجمه: ازاين‌رو خداوند بهترين ولايت را در مورد تو فروفرستاد و آن را در كتاب شرائع (قرآن) ثبت فرمود.

دِعْبل خُزایی از شاعران و اصحاب امام کاظم و امام رضا هم در شعر خود به خاتم‌بخشی امام علی در رکوع اشاره کرده و بر حقانیت او احتجاج می‌کند:

إذْ جاءَه المِسكينُ حالَ صَلاتِه

فَامْتـدَّ طـوعا بِالذِّراعِ و بِاليدِ

ترجمه: هنگامی که آن مسکین در حال نماز نزدش آمد، او با گشاده‌رویی دستش را دراز کرد؛

فَتَناولَ المسكينُ مِنه خـاتَما

هِبَةَ الكريم الأَجْـود بن الأَجْود

ترجمه: پس آن مسکین انگشتری از او گرفت؛ هدیه‌ای از بخشنده‌ترینِ کریمان، که خود فرزندِ بخشنده‌ترینِ بخشندگان است.

فَاخْتَصَّهُ الرَّحْمنُ في تَـنْزيلِهِ

مَنْ حاز مثل فخـاره فـليُعْدِدِ

ترجمه: پس خداوند در قرآنش او را [به ولایت] اختصاص داد؛ هر کس [مانند او] چنین افتخاری دارد، بیاید و برشمارد!

إنَّ الإلهَ وَليـُّكُم ورسولـُهُ

والمؤمنينَ فَمَنْ يَشَأْ فَلْيُجـحدِ

ترجمه: [که] قطعاً خداوند و رسولش و کسانی که ایمان آورده‌اند، ولیّ شما هستند؛ پس هر که می‌خواهد [این حقیقت را] انکار کند [و به راه خود برود].

منابع

• ابن‌طاووس، علی بن موسی (۱۳۷۶). الإقبال بالأعمال الحسنه. قم: دفتر تبلیعات اسلامی.
• ابن‌الجوزی، عبدالرحمن بن علی (۱۳۷۶). زاد المسیر فی علم التفسیر. ج. ۱. بیروت: دار الکتاب العربی.
• امینی، عبدالحسین. الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب. ج. ۲.
• ایجی، میرسید شریف. شرح المواقف. ج. ۸. قم: افست.
• جعفری، سید جعفر؛ جمالی، رضا؛ ایمانی مقدم، مهدی (پاییز و زمستان ۱۴۰۳). «تحلیل و اثبات امامت حضرت علی(ع) با نقد و بررسی تطبیقی آیه ۵۵ سوره مائده ازمنظر طبرسی و آلوسی». تفسیرپژوهی اثری (بیست و دوم): ۳۳۹ـ۳۵۹.
• حسینی میلانی، علی (۱۳۸۶). نگاهی به آیه ولایت. ج. ۸. قم: الحقائق.
• حکیم‌باشی، حسن (۱۳۹۷). «سبب نزول آیه ولایت». پژوهش‌های قرآنی. دوم.
• حلی، حسن بن یوسف (۱۹۸۲). [نهج الحق و کشف الصدق. ج. ۱. بیروت: دار الکتب اللبنانیه.
• دفتر تبلیغات اسلامی. فرهنگ‌نامه علوم قرآن. ج. ۱. قم: دفتر تبلیغات اسلامی.
• شیخ مفید، محمد بن محمد (۱۴۱۴). مسار الشیعه. بیروت: دار‌المفید.
• صافی، محسن. تفسیر الصافی. ج. ۲. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
• صداقت، مجتبی (۱۴ دی ۱۳۸۶). «حضرت علی(ع) و بخشیدن انگشتر در حال نماز». پژوهه. دریافت‌شده در ۱۴ مرداد ۱۴۰۵.
• طباطبایی، محمد حسین (۱۳۵۲). المیزان فی تفسیر القرآن. ج. ۶. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
• طبرسی، فضل بن حسن (۱۴۱۵). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. ج. ۳. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
• کلینی، محمد بن یعقوب (۱۴۰۷). الکافی. ج. ۱ و ۲. قم: دار الکتب الاسلامیه.
• لطفی، علیرضا (۱۳۸۲). «یک آیه در نگاه شاعران». کوثر (۷ و ۸): ۷۵ـ۸۱.
• مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۸۶). پیام قرآن. ج. ۹. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
• مکارم شیرازی، ناصر. تفسیر نمونه. ج. ۴. تهران: دار الکتب الاسلامیه.
• واحدی، علی بن احمد (۱۴۱۲). اسباب النزول. ج. ۱. دمام: دار الإصلاح.