آرامگاه سعدی

آرامگاه سعدی، مدفن سعدی شیرازی و از جاذبه‌های گردشگری در شیراز.

سعدیه، محل دفن سعدی شیرازی، شاعر برجستهٔ فارسی‌گوی ایرانی و از یادمان‌های فرهنگی و دیدنی است که گردشگران و مسافران بسیاری از مناطق مختلف ایران و جهان را جذب می‌کند. جذابیت‌های معنوی و بصری این محل از نظر فرهنگی، ادبی و تاریخی مهم و باعث رونق گردشگری، شکوفایی اقتصادی و استحکام پیوندهای اجتماعی و همبستگی ملی است.

نام‌گذاری

سعدیه بر گرفته از نام شیخ «سعدی» شاعر بلند آوازهٔ شیرازی بوده که در این مکان دفن شده است.^[۱] این مکان، ابتدا یک «خانقاه» بوده که سعدی شیرازی در آن زندگی می‌کرده و بعد از دفن سعدی در آن‌جا، «بقعه»، «تکیه»، «آرامگاه» و «سعدیه» نام گرفته است.^[۲]

معرفی اجمالی

سعدیه، محل دفن «ابومحمد مصلح بن عبدالله»، مشهور به «سعدی شیرازی» است که در انتهای خیابان بوستان و کنار «باغ دلگشا» در دامنهٔ کوه پَهَندَر (فهندر) در شمال‌شرق شیراز قرار دارد. ساختمان جدید این بنای با شکوه، توسط «محسن فروغی» معمار ایرانی، با الهام‌گرفتن از عناصر معماری سنتی ایران، طراحی شده است.^[۳] محوطهٔ آرامگاه با کوچه‌ای ۶ متری در شرق و کوچه‌ای ۴ متری در شمال از دهستان مجاور جدا شده است. سعدیه با تأثیرپذیری از معماری سنتی «کاخ چهل‌ستون» اصفهان و معماری جدید، از دو ایوان عمود برهم در امتداد شمالی-جنوبی و شرقی-غربی ساخته شده است.^[۴]

تاریخچه

این مکان در ابتدا خانقاه بوده و شیخ سعدی شیرازی تا آخر عمر در آن زندگی کرده و سپس در همان‌جا به خاک سپرده شده است. برای اولین‌بار در قرن هفتم هجری، مقبره‌ای بر فراز قبر سعدی ساخته شد^[۵] و تا دورة صفویه، بنای آرامگاه به شکل مسجد و مدرسه‌ای کهنه پابرجا بود^[۶] اما در ۹۹۸ق «یعقوب ذوالقدر»، حکمران فارس، آن را ویران کرد و سپس در۱۱۸۷ق به دستور «کریم‌خان زند»، بنایی از گچ و آجر بر فراز مزار شیخ در دو طبقه ساختند. این بنا در دورهٔ «قاجاریه»، در ۱۳۰۱ش توسط «فتحعلی‌خان» صاحب دیوان، مرمت شد و چند سال بعد نیز «حبیب‌اللّه خان قوام‌الملک» دستور تعمیر قسمتی از بنا را صادر کرد. در ۱۳۲۹ش با تلاش «علی‌اصغر حکمت» و توسط «انجمن آثار ملی ایران»، بقعهٔ کنونی به‌جای ساختمان قدیمی بر اساس طرح محسن فروغی و مهندس علی صادقی ساخته و مراسم افتتاح رسمی آن در اردیبهشت ماه ۱۳۳۱ش برگزار شد.^[۷]

توسعهٔ آرامگاه

محوطهٔ سعدیه در ۱۳۸۰ش توسط شهرداری شیراز به بیش از ۵ هکتار توسعه پیدا کرده است.^[۸]

قسمت‌های مختلف

خیابان و باغ ورودی

خیابان ورودی آرامگاه دارای ۲۲ متر عرض است و باغ ورودی آن نیز حدود ۶۲۶۰ مترمربع مساحت دارد. در هر یک از باغچه‌های باغ، حوضی مستطیل‌شکل با فوارهٔ سنگی تعبیه شده است. سنگ‌های لبة حوض یکپارچه و دیوارهای جنوبی باغ ورودی دارای نردة آهنی است.^[۹]

پرونده:سعدیه2.jpg

محوطهٔ آرامگاه

پس از خرید و تخریب خانه‌های اطراف، آرامگاه دارای محوطه‌ای (باغ) در حدود ۱۰۳۹۵ مترمربع شد. این محوطه که به سبک ایرانی طراحی، درخت‌کاری و باغچه‌بندی شده،^[۱۰] پر از گل و درختان سرو، صنوبر و کاج است.^[۱۱]

۳. حوض‌های آب

در وسط باغ، در دو طرف محوطهٔ آرامگاه، دو حوض مستطیل، با جهت شمالی جنوبی و حوض دیگری در جهت شرقی غربی، در مقابل ایوان اصلی بنا واقع شده است.^[۱۲]

۴. بنای اصلی

بنای اصلی آرامگاه سعدی با ۲۶۱ مترمربع مساحت در میان باغ محوطه واقع شده است. یک ایوان پیش روی آرامگاه ساخته که سقف آن بر هشت ستون چهارضلعی قرار دارد. در نمای داخلی ایوان، دو طاق‌نما و جلوی هر طاق‌نما حوض کوچکی ساخته است. در انتهای ایوان، گنبدخانه‌ای با ابعاد ۸ متر در ۸ متر که از بیرون مکعب و از درون هشت‌ضعلی دیده می‌شود، ساخته شده است. قبر و سنگ مزار سعدی به‌رنگ سماقی سرخ کم‌رنگ در گنبدخانه قرار دارد. نمای خارج گنبد، کاشی فیروزهای و نمای داخل آن تلفیقی از گچ و کاشی است. در امتداد بخش شرقی غربی گنبدخانه، رواقی با ابعاد ۱۸متر در ۶ متر و هفت طاق شکل گرفته که تا انتهای بخش غربی ادامه دارد. در انتهای رواق، اتاقی با ابعاد حدود ۶ متر در ۶ متر وجود دارد که به کتابخانه بدل شده است.^[۱۳]

۴٬۱. نما

سنگ‌های نمای بیرونی از «تراورتن» به رنگ سفید و نمای داخلی از سنگ مرمر است.^[۱۴]

۴٬۲. تزئینات

بنای آرامگاه با سنگ‌تراسی، کاشی هفت‌رنگ و معرق‌کاری، گچ‌بری و کتیبه‌نگاری تزئین شده است. سنگ‌های پایه‌های بنا به‌رنگ سیاه و ستون‌ها و جلوی ایوان قرمز است. روی در ورودی منتهی به گنبد، شرحی مختصر از زندگی سعدی نوشته شده است.^[۱۵]

۴٬۳. کتیبه‌ها

در هفت ضلع ساختمان، هفت کتیبه قرار دارد که از آثار خود سعدی انتخاب و به خط نستعلیق، توسط خطاطان مشهور ایرانی نوشته شده است.^[۱۶] از جمله در ضلع غربی، قصیده‌ای با مطلع این بیت دیده می‌شود:^[۱۷] خوش است عمر، دریغا که جاودانی نیست** پس اعتماد بر این چند روز فانی نیست

۵. باغ نارنجستان

باغ نارنجستان با ابعاد ۱۵متر در۷۰ متر و دارای گلخانه در شمال و پشت آرامگاه قرار دارد.^[۱۸]

۶. حوض ماهی

یک حوض هشت‌ضلعی مسقف و با طاق، در سعدیه ساخته شده که به «حوض ماهی» معروف و ۲۸ پله پایین‌تر از سطح زمین است. کاشی کاری‌های داخل آن به سبک معماری سلجوقی است. بر فراز حوض ماهی نورگیر هشت ضلعی و در دو طرف آن، دو نورگیر چهارضلعی قرار دارد. در این قسمت، امروزه با توسعهٔ فضای زیر صحن آرامگاه، چایخانه تعبیه و دو ساختمان آجری کنار حوض ماهی بنا شده است.^[۱۹] آب این حوض، از قنات محلهٔ سعدی تأمین و برای مردم آن منطقه مقدس محسوب می‌شود.^[۲۰]

۷. قنات

نهر یا قنات سعدیه دارای مواد گوگردی و جیوه است،^[۲۱] که از کوه «چهل مقام» در شرق شیراز سرچشمه می‌گیرد و پس از عبور از عمق شش‌متری زیرزمین آرامگاه، در فاصلهٔ حدود ۲۰۰متری جنوب سعدیه پدیدار می‌شود. آب این حوض، از قنات محلهٔ سعدی تأمین و برای مردم آن منطقه مقدس محسوب می‌شود.^[۲۲]

باروهای عامیانه دربارهٔ آب قنات

باورهای عامیانهٔ مختلف دربارهٔ آب قنات سعدی وجود دارد از جمله اینکه اگر دختر یا پسر جوانی دست و روی خود را با این آب بشوید، به‌خانهٔ بخت می‌رود^[۲۳] یا شست‌وشوی خود در این آب به‌ویژه در شب چهارشنبه‌سوری، شگون دارد.^[۲۴]

مقبره‌های دیگر

در مجموعهٔ سعدیه، قبرهای زیادی از بزرگان وجود دارد که بنا به‌وصیت آنها، در آن‌جا به‌خاک سپرده شده‌اند.^[۲۵]

اهمیت

سعدیه به‌دلیل اینکه از یادمان‌های فرهنگی و ادبی ایران و از محورهای اصلی گردشگری استان فارس است، اهمیتی بسیار دارد.^[۲۶] این مکان بعد از مجموعهٔ فرهنگی «حافظیه»، دومین مقصد گردشگری در استان فارس است.^[۲۷]

ثبت ملی

سعدیه در تاریخ ۲۰ آبان ۱۳۵۳ش در انجمن آثار ملی به ثبت رسیده است.^[۲۸]

تزئین سکه

از سال ۱۳۸۷ش سکه‌های پانصدریالی برنزی جمهوری اسلامی ایران به نقش آرامگاه سعدی مزین شده است.^[۲۹]

پانویس

منابع

«اسکان حدود ۲ میلیون مسافر در فارس»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۸ فروردین ۱۴۰۱ش.
انوری و دیگران، «سعدی»، دانشنامهٔ جهان اسلام، تاریخ درج مطلب: ۱۳۹۶ش.
«بازدید رئیس سازمان میراث فرهنگی از مجموعهٔ تاریخی سعدیه»، وب‌سایت وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، تاریخ درج مطلب: ۲۱ مهر ۱۳۹۶ش.
حسین‌پور، حانیه، «محلهٔ سعدیه شیراز»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۳۱ فروردین ۱۴۰۰ش.
خشنودی، نیکنام، «آرامگاه شاعران پارسی‌گو در شیراز، میعادگاه میهمانان نوروزی»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱ فروردین ۱۳۹۸ش.
«سعدیهٔ شیراز؛ از خانقاه تا آرامگاه شیخ اجل»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۳۱ فروردین ۱۳۹۴ش.
فربود، محمدرضا، «سعدیهٔ شیراز»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۲۱ اسفند ۱۳۹۷ش.
کمالی سروستانی، کوروش، «نگاهی به سیر تاریخی مرمت آرامگاه سعدی شیرازی»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۳۰ فروردین ۱۳۹۵ش.
«معرفی آرامگاه سعدی از تاریخچه تا حوض سکه»، وب‌سایت نمناک، تاریخ بازدید: ۲۲ اسفند ۱۴۰۱ش.

[1] حسین‌پور، «محلۀ سعدیۀ شیراز»، خبرگزاری ایسنا.

[2] انوری و دیگران، «سعدی»، دانشنامۀ جهان اسلام.

[3] فربود، «سعدیه شیراز»، خبرگزاری فارس.

[4] انوری و دیگران، «سعدی»، دانشنامۀ جهان اسلام.

[5] کمالی سروستانی، «نگاهی به سیر تاریخی مرمت آرامگاه سعدی شیرازی»، خبرگزاری ایرنا.

[6] انوری و دیگران، «سعدی»، دانشنامۀ جهان اسلام.

[7] کمالی سروستانی، «نگاهی به سیر تاریخی مرمت آرامگاه سعدی شیرازی»، خبرگزاری ایرنا.

[8] اانوری و دیگران، «سعدی»، دانشنامۀ جهان اسلام.

[9] اانوری و دیگران، «سعدی»، دانشنامۀ جهان اسلام.

[10] «معرفی آرامگاه سعدی از تاریخچه تا حوض سکه»، وب‌سایت نمناک.

[11] اانوری و دیگران، «سعدی»، دانشنامۀ جهان اسلام.

[12] اانوری و دیگران، «سعدی»، دانشنامۀ جهان اسلام.

[13] اانوری و دیگران، «سعدی»، دانشنامۀ جهان اسلام.

[14] اانوری و دیگران، «سعدی»، دانشنامۀ جهان اسلام.

[15] اانوری و دیگران، «سعدی»، دانشنامۀ جهان اسلام.

[16] اانوری و دیگران، «سعدی»، دانشنامۀ جهان اسلام.

[17] کمالی سروستانی، «نگاهی به سیر تاریخی مرمت آرامگاه سعدی شیرازی»، خبرگزاری ایرنا.

[18] اانوری و دیگران، «سعدی»، دانشنامۀ جهان اسلام.

[19] اانوری و دیگران، «سعدی»، دانشنامۀ جهان اسلام.

[20] «سعدیه شیراز؛ از خانقاه تا آرامگاه شیخ اجل»، خبرگزاری تسنیم.

[21] کمالی سروستانی، «نگاهی به سیر تاریخی مرمت آرامگاه سعدی شیرازی»، خبرگزاری ایرنا.

[22] اانوری و دیگران، «سعدی»، دانشنامۀ جهان اسلام.

[23] «سعدیه شیراز؛ از خانقاه تا آرامگاه شیخ اجل»، خبرگزاری تسنیم.

[24] کمالی سروستانی، «نگاهی به سیر تاریخی مرمت آرامگاه سعدی شیرازی»، خبرگزاری ایرنا.

[25] کمالی سروستانی، «نگاهی به سیر تاریخی مرمت آرامگاه سعدی شیرازی»، خبرگزاری ایرنا.

[26] خشنودی، «آرامگاه شاعران پارسی‌گو در شیراز، میعادگاه میهمانان نوروزی»، خبرگزاری ایرنا.

[27] «اسکان حدود ۲ میلیون مسافر در فارس»، خبرگزاری ایسنا.

[28] «بازدید رئیس سازمان میراث فرهنگی از مجموعۀ تاریخی سعدیه»، وب‌سایت وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی.

[29] «معرفی آرامگاه سعدی از تاریخچه تا حوض سکه»، خبرگزاری نمناک.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]

[۱۰]

[۱۱]

[۱۲]

[۱۳]

[۱۴]

[۱۵]

[۱۶]

[۱۷]

[۱۸]

[۱۹]

[۲۰]

[۲۱]

[۲۲]

[۲۳]

[۲۴]

[۲۵]

[۲۶]

[۲۷]

[۲۸]

[۲۹]