آسیبپذیری نوجوانان در فضای مجازی
آسیبپذیری نوجوانان در فضای مجازی؛ خللپذیری افراد یازده تا نوزده سال در اینترنت.
توسعهٔ وسایل ارتباط جمعی و دسترسی آزاد به انواع محتوای اینترنت، موجب آسیبهایی مانند اختلال هویت فردی و دینی، اعتیاد به اینترنت و کاهش رعایت عفاف و حجاب در نوجوانان شده است.
اهمیت
ارائهٔ فعال و گستردهٔ اطلاعات از جنبههای زندگی در اینترنت و درگیربودن زیاد با آن، موجب أثرپذیری بالایی در نوجوانان میشود. امروزه عواملی مانند، الگوپذیری از شبکههای مجازی با اختلافات فرهنگی، مذهبی، اجتماعی و اخلاقی، نداشتن شناخت صحیح از اینترنت و نداشتن تجربهٔ درست از روابط و تضادهای اینترنت موجب آسیبپذیری نوجوانان در اینترنت شده است.[۱]
عوامل زمینهساز
کنجکاوی بیش از حد، نداشتن مدیریت صحیح، تصمیمهای لحظهای،[۲] آزادی بدون مرز، گمنامی، عدم قانونگذاری و نظارت پلیس بر همهٔ ابعاد، از عوامل آسیبرسان به نوجوانان در استفاده از اینترنت هستند.[۳]
انواع و مصادیق آسیبها
- روانی؛ چند هویتی، ناهنجاری اخلاقی و روانی[۴] و اعتیاد به اینترنت از جملهٔ آسیبهای روانی هستند که نوجوان را در فضای مجازی تهدید میکنند.[۵]
- اجتماعی؛ ساختارشکنی الگوها و ارزشها، دسترسی به حسابهای بانکی، ترویج خشونت، انتشار محتوای مستهجن، هرزهنگاری، تعدی به حریم خصوصی،[۶] پرخاشگری، هرزهنگاری اینترنتی، کلاهبرداری، جرائم اینترنتی، عشقهای مجازی، درگیری با توهمات مجازی، عادیسازی روابط پسر و دختر،[۷] خیانت، نمایش بدن، ترویج بیبندوباری، بد پوششی، گرایش به ادیان و مکاتب انحرافی، افزایش روسپیگری اینترنتی[۸] و سستی تعامل با خانواده برخی از آسیبهای اجتماعی فضای مجازی بهشمار میروند.[۹]
- کاهش دینداری؛ محتوای اینترنت بر هویت دینی و فرهنگی نوجوانان مؤثر است.[۱۰] آموزشهای منفی، تمسخر دین و دینداری، رواج بیبندوباری و ارائهٔ جلوهٔ منفی به قشر مذهبی در فضای مجازی موجب کاهش دینداری نوجوانان میشود.[۱۱]
- کاهش عفاف و حجاب؛ فضای مجازی موجب تغییرات گسترده در نگرش، سبک زندگی و بنیانگذاری فرهنگ جدیدی میشود که با ارزشهای بومی مغایرت دارد و موجب انحراف اجتماعی، حیا زدایی و بدحجابی میشود.[۱۲]
- ایجاد ولنگاری؛ عدم رعایت حریم خصوصی و حضور در اینترنت برای وقتگذرانی از مصادیق ولنگاری در اینترنت است.[۱۳] نادیده گرفتن شخصیتهای حقیقی افراد، غفلت از اخلاق و اصول اسلامی، نبود نظارت کافی و قانون موجب بروز ولنگاری مجازی میشود[۱۴] که تهدیدی برای ذهن نوجوانان، ذائقهٔ مخاطبان و اخلاق و فرهنگ ایرانی و اسلامی است.[۱۵]
- اختلال در هویتیابی؛ ویژگیها و قوانین اینترنت سبب ایجاد هویتی مجازی در کاربران میشود که در آن به دور از بازدارندههای رسمی و اجتماعی دست به اقداماتی میزنند که در فضای واقعی انجام نمیدهند. نوجوانان، در چنین شرایطی بهدلیل شکل نگرفتن هویت کامل، مرز فضای مجازی و واقعی را گم میکنند و مانند دنیای واقعی از فضای مجازی هم تأثیر میپذیرند.[۱۶] آگاهی از اطلاعات نامناسب و غیرضروری فضای مجازی، موجب اشباع ذهن نوجوان، اختلال در فرایند هویتیابی، انتخاب ارزش،[۱۷] تکامل هویت جنسی[۱۸] و هویت فردی و دینی میشود.[۱۹]
تأثیر فضای مجازی بر دختران نوجوان
دختران و زنان بهدلیل انتشار عکس و فیلم در شبکههای مجازی بیشتر از سایر افراد جامعه، در معرض سوءاستفاده هستند.[۲۰] یافتهها حاکی از این است که حضور بیش از پنج ساعت در فضای مجازی موجب تغییر رفتار، کاهش اعتمادبهنفس، احساس خودزشتانگاری، شرمساری، رقابت در جلوهگری بیشتر، بیداری جنسی، دسترسی زودهنگام به محتوای پورن، تشویق و تهییج جنسی، تسهیل ارتباط با جنس مخالف، ترویج بیبندوباری جنسی، انحراف اخلاقی، گرایش به شیوههای ارتباطی گستردهتر، تجربهٔ تلخ عاطفی، شکست تحصیلی، نارضایتی جنسیتی، تمایلات تراجنسیتی و بیجنسیتی دختران نوجوان میشود.[۲۱]
آسیب بازیهای مجازی
بازیهای نامناسب مجازی باعث اعتیاد، ناهنجاری اجتماعی، انحراف رفتاری، فروپاشی خانواده، آسیبهای اجتماعی،[۲۲] کمردرد، اختلال در خواب و غذاخوردن، میگرن،[۲۳] اختلالات بینایی، خشکی چشم، بیماری چشمهای قهرمان گپتار،[۲۴] انگشت نینتند،[۲۵] رفتارهای خشونتبار، دلواپسی بیش از حد، چاقی یا لاغری بیش از حد، کاهش تعامل اجتماعی، بیتوجهی به بهداشت فردی، سندرم تونل کارپال،[۲۶] کوچک شدن و از بین رفتن سلولهای مغزی و حتی مرگ میشوند.[۲۷]
پیشگیری و مقابله
- خودمراقبتی؛ یادگیری نحوهٔ رفتار درزمینهٔ استفاده از فضای مجازی، مانند مدیریت استرس و خشم، مهارت نه گفتن و گفتوگو، خودآگاهی، حل تعارض، مقاومت در برابر فشار همسالان،[۲۸] سواد رسانه و تفکر انتقادی.
- مراقبت اجتماعی؛ راهکارهایی که اطرافیان، بهویژه والدین برای کاهش آسیب نوجوانان انجام میدهند، مانند میانجیگری فیلترینگ، کمک از روانشناسان حوزهٔ سلامت روان،[۲۹] عادت دادن نوجوانان به استفادهٔ مناسب از اینترنت در سنین کمتر، نیازشناسی، گفتوگو، اعتماد کردن، درک بیشتر فرزندان، سخت نگرفتن زیاد، ممنوعیت صحبت با افراد غریبه، نصب بدون هماهنگ برنامه، قرار دادن رمز بر گوشی برای فرزندان بدون اطلاع والدین و استفادهٔ پنهانی از گوشی.[۳۰]
همچنین در سطح کلان، برنامهریزی باهدف ترویج نشاط و سبک سالم زندگی، بالا بردن تابآوری، ترویج معنویت در جامعه برای تسریع فرایند سلامت روان،[۳۱] تبلیغ سبک زندگی اسلامی و دینی، استفاده از فنون روانشناسی و گفتمان علمی،[۳۲] اعلام روشهای نفوذ و آموزش استفاده از منابع خبری تأییدشده و معتبر،[۳۳] برچسبزنی مطالب، ردهبندی سنی، تمایز بخشی،[۳۴] سرمایهگذاری در بخش فرهنگی و کاهش فشارهای اقتصادی ازجمله سیاستهای مطرح برای صیانت نوجوانان در فضای مجازی است.[۳۵]
وظیفه والدین در مواجهه با نوجوان در معرض آسیب
- حفظ آرامش والدین در برخورد اول برای درک نقش حمایتی والدین از سوی فرزند و تشریح صادقانهٔ جزئیات؛
- توضیح اشتباهات به روش قابلفهم متناسب با درک فرزند؛
- فراهم کردن فرصت جبران بدون خدشهدار کردن عزتنفس و شخصیت فرزند؛
- اعمال نظارت دقیقتر بر فرزند و یادآوری این نکته که نظارت والدین برای حفظ امنیت خود او است؛
- ارائهٔ راهکارها و آموزشهای لازم به نوجوانان؛
- کسب راهنماییهای لازم از روانشناس در صورت پیروی نکردن فرزند از قواعد تنظیمشده و آسیب موقعیتهای اجتماعی و تحصیلی.[۳۶]
نقش مادران در کنترل آسیبهای اینترنت
سروکارداشتن بیشتر زنان با تربیت فرزندان و نقش چشمگیر آنان در برابر مشکلات و آسیبهای شبکههای اجتماعی در نوجوانان، لزوم اقداماتی از سوی مادران برای کنترل این آسیبها را ایجاب میکند. تعیین اوقات مشخص برای حضور نوجوانان در اینترنت، نظارت و تعیین محدوده برای حضور فرزندان در اینترنت،[۳۷] تربیت نسل، تحکیم بنیان خانواده و پایههای اعتقادی، ایفای نقش مادری، آشنا کردن فرزندان با آموزههای دینی و اعمال عبادی، گرم نگهداشتن خانواده، ایفای مطلوب نقش همسری و مادری، محدود کردن زمان استفاده از فیلمها و سریالهای خانوادگی، بیشتر در کنار خانواده بودن[۳۸] و تشکیل گروه خانوادگی در فضای مجازی برای جبران خلأهای ارتباطی باهدف اشتراک محتوای خوب و شکلدهی ارتباط مثبت با فرزندان تأثیر بسزایی در کاهش آسیبهای اینترنت دارد.[۳۹]
تربیت دینی و فضای مجازی
فرهنگسازی استفادهٔ درست و بهینه از اینترنت، تقویت بصیرت و عقاید، آگاهیبخشی به کاربران، تولید و گسترش تولیدات فرهنگی دینی در اینترنت، جایگزین کردن فعالیتهای اجتماعی و گروهی، استفاده از اصول و روشهای تربیتی مانند تشویق، تکرار، تنبیه و تذکر ازجمله راهکارهای دین برای مقابله با چالشهای تربیت در فضای مجازی است.[۴۰] از منظر کارشناسان فرهنگی رعایت مبانی تربیت دینی، تأکید بر نماز اول وقت و همراهی فرزندان در ادای فرایض دینی موجب کاهش اثرات منفی اینترنت میشود.[۴۱]
راهکارهای کشورهای مختلف
در یکی از ایالتهای آمریکا استفادهٔ افراد زیر هجده سال را از فضای مجازی بین ساعت ۱۰:۳۰ تا ۶:۳۰ ممنوع است و استفادهٔ سایر کاربران در این ساعات به تأیید سن نیاز دارد.[۴۲] تصویب قانون ضد قلدری در مدارس فیلیپین، ارائهٔ محتوا طبق ردهبندی سنی در روسیه، حفظ حقوق افراد زیر هجده سال در اینترنت در هند، ممنوعیت فروش محتوای مستهجن به نوجوان در سنگاپور و دسترسی افراد زیر شانزده سال به شبکههای مجازی در اروپا نیز از مصوبات دیگر کشورها است.[۴۳]
راهنمای استفاده از اینترنت برای نوجوانان
- تفکر واقعبینانه در مورد هدف فعالیتهای خود در فضای مجازی از قبیل اشتراک محتوا، بارگذاریها، بارگیریها، جستوجوها، پسند کردن محتوا و تعاملات با افراد؛
- پرهیز از ملاقات برخط و دیدار در فضای حقیقی با افرادی که در فضای مجازی آشنا شدهاند؛
- استفاده نکردن از وبسایتهای ناآشنا برای بارگیری محتوای تصویری؛
- پرهیز از اشتراک اطلاعات شخصی اعم از نام، شمارهٔ تماس، نام یا نشانی مدرسه بدون مشورت با والدین؛
- ترک گفتوگو با افرادی که حس مناسب به او ندارند یا حرفهای نامناسب میزند؛
- باز نکردن پیام افراد غریبه بهدلیل انتقال ویروس امکان؛
- پرهیز از مسخره کردن و پرخاشگری در اینترنت؛
- نپذیرفتن پیشنهادات بهظاهر خوب.[۴۴]
پانویس
- ↑ محمودی و دیگران، «تحلیل کیفی آسیبهای اجتماعی نوجوانان در شبکههای اجتماعی مجازی»، 1400ش، ص405 و 406.
- ↑ «نوجوانان از چه سنی میتوانند در فضای مجازی حضور یابند؟»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «تأثیر فضای مجازی بر سلامت روانشناختی جوانان و نوجوانان»، وبسایت کلینیک هیربد.
- ↑ «تأثیر فضای مجازی بر سلامت روانشناختی جوانان و نوجوانان»، وبسایت کلینیک هیربد.
- ↑ قراباغی و دیگران، «تأثیر شبکههای محازی بر حجاب و عفاف، هویت دینی و فردی، تعامل با خانواده و افسردگی و انزوا در بین جوانان»، 1397ش، ص328.
- ↑ «تأثیر فضای مجازی بر سلامت روانشناختی جوانان و نوجوانان»، وبسایت کلینیک هیربد.
- ↑ محمودی و دیگران، «تحلیل کیفی آسیبهای اجتماعی نوجوانان در شبکههای اجتماعی مجازی»، 1400ش، ص406.
- ↑ «تأثیر فضای مجازی بر عفاف و حجاب»، خبرگزاری دفاع مقدس.
- ↑ قراباغی و دیگران، «تأثیر شبکههای محازی بر حجاب و عفاف، هویت دینی و فردی، تعامل با خانواده و افسردگی و انزوا در بین جوانان»، 1397ش، ص328.
- ↑ قنبری برزیان، «تأثیر فراغت مجازی و بازیهای رایانهای بر هویت دینی نوجوانان»، 1396ش، ص117.
- ↑ «دینداری به وقت نوجوانی»، باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ «تأثیر فضای مجازی بر عفاف و حجاب»، خبرگزاری دفاع مقدس.
- ↑ بابایی، «آسیبهای ولنگاری در اتاق شیشهای فضای مجازی»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ «ولنگاری فضای مجازی یا فضای مجازی ولنگار»، پایگاه تحلیلی خبری روزهای بروجرد.
- ↑ «ولنگاری فضای مجازی؛ تهدید خانوادههای ایرانی»، خبرگزاری صداوسیما.
- ↑ «تأثیر فضای مجازی بر عفاف و حجاب»، خبرگزاری دفاع مقدس.
- ↑ «تأثیر فضای مجازی بر سلامت روانشناختی جوانان و نوجوانان»، وبسایت کلینیک هیربد.
- ↑ «دنیا در حال تغییر است/ گزارشی دربارۀ هفتۀ سلامت روان که امسال بر سلامت جوانان و نوجوانان تأکید دارد»، وبسایت وقایع استان
- ↑ قراباغی و دیگران، «تأثیر شبکههای محازی بر حجاب و عفاف، هویت دینی و فردی، تعامل با خانواده و افسردگی و انزوا در بین جوانان»، 1397ش، ص328.
- ↑ «آسیبهای ولنگاری در اتاق شیشهای فضای مجازی»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ سلطان محمدی و پورسید آقایی، «آسیبشناسی پدیدارشناسانۀ هویت جنسیتی دختران نوجوان در فضای مجازی»، 1402ش، ص76-78.
- ↑ «بسیاری از بازیهای فضای مجازی، آسیبهای اجتماعی را به دنبال دارد/ خانواده و فضای مجازی»، وبسایت انجمن خانواده و اینترنت.
- ↑ «مزایا و معایب بازیهای رایانهای آنلاین»، وبسایت گرداب.
- ↑ نوعی اختلال که با وجود گذشت چندین ساعت از بازی، چشم تصاویری را که به آن خیره شده میبیند. «بازیهای آنلاین و آسیبهای آن به کودکان»، وبسایت بوبیعا.
- ↑ نوعی اختلال که فرد باید برای گرفتن دو دستهٔ حرکتی تعادل خود را به اشکال مختلفی حفظ کند که باعث آسیب ستون مهرهها، زانوها، تورم انگشتان، درد دست و مچ و حتی از دست دادن تعادل و افتادن بر زمین میشود. «بازیهای آنلاین و آسیبهای آن به کودکان»، وبسایت بوبیعا.
- ↑ تورم قسمتی از مچ که تاندون و اعصاب اساسی از آن میگذرد در اثر زیر فشار بودن عصبهای دست و ساعد. «بازیهای آنلاین و آسیبهای آن به کودکان»، وبسایت بوبیعا».
- ↑ «بازیهای آنلاین و آسیبهای آن به کودکان»، وبسایت بوبیعا.
- ↑ «آسیب فضای مجازی برای نوجوانان»، وبسایت جهان نیوز.
- ↑ «دنیا در حال تغییر است/ گزارشی دربارۀ هفتۀ سلامت روان که امسال بر سلامت جوانان و نوجوانان تأکید دارد»، وبسایت وقایع استان.
- ↑ «قوانین استفاده از موبایل برای کودکان و نوجوانان»، وبسایت مجموعه مدارس سلام.
- ↑ «توانمدسازی نوجوانان و جوانان برای خودمراقبتی»، وبسایت دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی شهید بهشتی».
- ↑ «تأثیر فضای مجازی بر عفاف و حجاب»، خبرگزاری دفاع مقدس.
- ↑ عباسیان و دیگران، «چالشهای مرتبط با نقش دولت در فضای مجازی، ارائۀ یک نظریۀ زمینهای، بهار 1398ش، ص84.
- ↑ پاینده، «طرح پیشنهادی صیانت از کودکان و نوجوانان در فضای مجازی»، وبسایت جامعۀ اندیشکدهها.
- ↑ «آسیبهای اجتماعی و نقش دولت و مردم در کاهش آن»، خبرگزاری نسیم امروز.
- ↑ «از چه سنی اجازۀ استفاده از اینترنت داده شود؟»، خبرگزاری صداوسیما.
- ↑ «مدیریت فضای مجازی در خانه و خانواده»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «نقش مادران در میزان اثر فضای مجازی بر فرزندان»، خبرگزاری بینالمللی قرآن.
- ↑ «ظرفیت اینترنت در روابط خانوادگی/ خانوادۀ اینترنتی را عملیاتی کنیم»، خبرگزاری مهر.
- ↑ نوروزی و دیگران، «راهکارهای تربیت دینی در فضای مجازی با تأکید بر آموزههای قرآن و سیرۀ رضوی»، پاییز 1396ش، ص206.
- ↑ ملاحی، «نقش آموزههای دینی اسلامی بر پیشگیری از آثار مخرب فضای مجازی بر خانوادهها»، 1396ش، ص98.
- ↑ «نگاهی به قوانین و محدودیتهای کشورهای دنیا در استفادۀ کودگان از شبکههای اجتماهی و پیامرسانها»، وبسایت سیتنا.
- ↑ «عزم جهانی برای محافظت از کودکان و نوجوانان در اینترنت»، وبسایت عطنا.
- ↑ «از چه سنی اجازۀ استفاده از اینترنت داده شود؟»، خبرگزاری صداوسیما.
منابع
- احمدوند، خلیلالله و احمدی روزبه، امیر، «نقش زنان در جلوگیری از آسیبهای فضای مجازی»، اولین همایش ملی زنان، بازآفرینی شهری و توسعه پایدار، ۱۳۹۶ش.
- «از چه سنی اجازهٔ استفاده از اینترنت داده شود؟»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: ۱۸ مهر ۱۴۰۰ش.
- امیرحسینی، شقایق، «۶ روش کنترل دسترسی کودکان به اینترنت»، وبسایت کارپازل، تاریخ درج مطلب: ۲۰ خرداد ۱۴۰۰ش.
- «آسیبهای اجتماعی و نقش دولت و مردم در کاهش آن»، خبرگزاری نسیم امروز، تاریخ بازدید: ۲۰ آبان ۱۴۰۲ش.
- «آسیب فضای مجازی برای نوجوانان»، وبسایت جهان نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۸ مهر ۱۳۹۷ش.
- «آسیبهای ولنگاری در اتاق شیشهای فضای مجازی»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۰ آبان ۱۳۸۶ش.
- «بازیهای آنلاین و آسیبهای آن به کودکان»، وبسایت بوبیعا، تاریخ درج مطلب: ۵ آذر ۱۴۰۰ش.
- «بسیاری از بازیهای فضای مجازی، آسیبهای اجتماعی را به دنبال دارد/ خانواده و فضای مجازی»، وبسایت انجمن خانواده و اینترنت، تاریخ بازدید: ۱۹ آبان ۱۴۰۲ش.
- پاینده، عمادالدین، «طرح پیشنهادی صیانت از کودکان و نوجوانان در فضای مجازی»، وبسایت جامعهٔ اندیشکدهها، تاریخ درج مطلب: ۱۴ خرداد ۱۴۰۲ش.
- «تأثیر فضای مجازی بر عفاف و حجاب»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: ۱۱ مرداد ۱۴۰۱ش.
- «تأثیر فضای مجازی بر سلامت روانشناختی جوانان و نوجوانان»، وبسایت کلینیک هیربد، تاریخ بازدید: ۱۸ مرداد ۱۴۰۲ ش.
- «تعیین حداقل سن مجاز برای ورود به شبکههای اجتماعی در اروپا»، وبسایت اقتصاد نیوز، تاریخ درج مطلب: ۵ بهمن ۱۳۹۵ش.
- «توانمندسازی نوجوانان و جوانان برای خود مراقبتی»، وبسایت دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی شهید بهشتی، تاریخ درج مطلب: ۱۶ مهر ۱۳۹۷ش.
- «دربارهٔ اینترنت ایمن برای کودکان»، وبسایت اعتماد آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۱ آذر ۱۴۰۰ش.
- «دنیا در حال تغییر است/ گزارشی دربارهٔ هفتهٔ سلامت روان که امسال بر سلامت جوانان و نوجوانان تأکید دارد»، وبسایت وقایع استان، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مهر ۱۳۹۷ش.
- «دینداری بهوقت نوجوانی»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۶ آذر ۱۴۰۲ش.
- «راهنمای سن مناسب خرید موبایل و تبلت برای کودکان»، وبسایت مجموعه مدارس سلام، تاریخ بازدید: ۱۶ مرداد ۱۴۰۲ش.
- زراعتکار، سودابه، «چگونه اینترنت و فضای مجازی را برای کودکان امن و فیلتر کنیم؟»، وبسایت خانوادهٔ امن، تاریخ درج مطلب: ۲۸ فروردین ۱۴۰۱ش.
- سلطان محمدی، عطیه و دیگران، «آسیبشناسی پدیدارشناسانهٔ هویت جنسیتی دختران نوجوان در فضای مجازی»، شمارهٔ ۵۴، تابستان ۱۴۰۲ش.
- «سن مجاز کودکان برای ورود به شبکههای اجتماعی ۱۶ سال تعیین شد»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۳ بهمن ۱۳۹۴ش.
- «سن موبایل برای کودکان»، وبسایت گرداب، تاریخ درج مطلب: ۳۰ بهمن ۱۴۰۱ش.
- سیمیار، محمدحسین، «تفاوتهای بازی آنلاین و بازی آفلاین»، وبسایت کدومو، تاریخ بازدید: ۲۰ آبان ۱۴۰۲ش.
- «ظرفیت اینترنت در روابط خانوادگی/ خانوادهٔ اینترنتی را عملیاتی کنیم»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۵ تیر ۱۴۰۲ش.
- عباسیان، کورش و دیگران، چالشهای مرتبط با نقش دولت در فضای مجازی، ارائهٔ یک نظریهٔ زمینهای، پرستار و پزشک در رزم، شمارهٔ ۲۲، بهار ۱۳۹۸ش.
- «عزم جهانی برای محافظت از کودکان و نوجوانان در اینترنت»، وبسایت عطنا، تاریخ درج مطلب: ۲۶ خرداد ۱۴۰۱ش.
- قاسمی، مرضیه و احمدی، مهدی، «فضای مجازی؛ فرصتها و چالشهای هویت دینی در بین جوانان ایرانی»، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آذر ۱۳۹۵ش.
- قراباغی، حسن و دیگران، «تأثیر شبکههای مجازی بر حجاب و عفاف، هویت دینی و فردی، تعامل با خانواده و افسردگی و انزوا در بین جوانان»، نشریهٔ مطالعات راهبردی ورزش و جوانان، شمارهٔ ۴۲، ۱۳۹۷ش.
- «قوانین استفاده از موبایل برای کودکان و نوجوانان»، وبسایت مجموعه مدارس سلام، تاریخ بازدید: ۱۵ مرداد ۱۴۰۲ش.
- قنبری برزیان، علی، «تأثیر فراغت مجازی و بازیهای رایانهای بر هویت دینی نوجوانان»، مطالعات فرهنگ- ارتباط، شمارهٔ سی و نهم، پاییز ۱۳۹۶ش.
- «کنترل والدین چیست؟ ۵ سؤالی که باید درمورد امنیت فرزندان در فضای مجازی از خود بپرسید»، وبسایت باماسافت، تاریخ درج مطلب: ۸ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
- «ماجرای اینترنت کودکان به کجا ختم شد؟»، روزنامهٔ اقتصادی تعادل، تاریخ بازدید: ۱۲ مرداد ۱۴۰۲ش.
- محمودی، سارا و دیگران، «تحلیل کیفی آسیبهای اجتماعی نوجوانان در شبکههای اجتماعی مجازی»، دوفصلنامهٔ مطالعات روانشناختی نوجوان و جوان، شمارهٔ دو، پاییز و زمستان ۱۴۰۰ش.
- «مدت زمان استفادهٔ کودکان از موبایل در هر سنی چقدر است؟»، وبسایت کیدزی، تاریخ بازدید: ۱۶ مرداد ۱۴۰۲ش.
- «مدیریت فضای مجازی در خانه و خانواده»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۴ شهریور ۱۳۹۶ش.
- «مزایا و معایب بازیهای رایانهای آنلاین»، وبسایت گرداب، تاریخ درج مطلب: ۱۷ خرداد ۱۴۰۲ش.
- ملاحی، نجمه، «نقش آموزههای دینی اسلامی بر پیشگیری از آثار مخرب فضای مجازی بر خانوادهها»، شمارهٔ ده، تابستان ۱۳۹۶ش.
- «نقش مادران در میزان اثر فضای مجازی بر فرزندان»، خبرگزاری بینالمللی قرآن، تاریخ درج مطلب: ۲۶ بهمن ۱۳۹۸ش.
- «نگاهی به قوانین و محدودیتهای کشورهای دنیا در استفادهٔ کودکان از شبکههای اجتماعی و پیامرسانها»، وبسایت سیتنا، تاریخ درج مطلب: ۵ تیر ۱۴۰۲ش.
- «نوجوانان از چه سنی میتوانند در فضای مجازی حضور یابند؟»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۶ بهمن ۱۳۹۷ش.
- نوروزی، مجتبی و دیگران، «راهکارهای تربیت دینی در فضای مجازی با تأکید بر آموزههای قرآن و سیرهٔ رضوی»، فرهنگ رضوی، شمارهٔ نوزده، پاییز ۱۳۹۶ش.
- «ولنگاری فضای مجازی یا فضای مجازی ولنگار»، پایگاه تحلیلی خبری روزهای بروجرد، تاریخ درج مطلب: ۲ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
- «ولنگاری فضای مجازی؛ تهدید خانوادههای ایرانی»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: ۱۳ اسفند ۱۳۹۹ش.