خدعه

خدعه؛ فریب‌کاری و ضر رساندن پنهانی.

خدعه، به‌معنای پنهان‎كردن چیزی به‌منظور رساندن ضرر پنهانی به كسى است. بر اساس آموزه‌های دینی، بیرون راندن انسان از بهشت و تبعید او بر روی زمین، محصول خدعۀ شیطان بوده است. فریب‌کاری در همۀ زوایای زندگی فردی و اجتماعی انسان می‌تواند وجود داشته باشد و بشر ابزارهای زیادی برای خدعه‎گری مانند تقلب، تحریف و پنهان‌کاری در اختیار دارد.

مفهوم‌‎شناسی

خدعه در لغت به‌معنای فریب دادن و ضرر رساندن بوده و در اصل پنهان‎كردن چیزی است كه باید آشكار و معلوم باشد.

این‌كه کسی برای فریب دیگران خود را بر خلاف آنچه در درون او هست نشان دهد نوعی خدعه است. لغت‌شناسان تزویر، حیله، مکر، مغالطه، نیرنگ را از مفاهیم نزدیک به‎آن می‎دانند.

منشأ خدعه در وجود انسان

به‌نظر دانش‌مندان علم اخلاق، باطن هر انسان معجونی از صفات و قوای شهوانی، درنده‎خویی، خدعه‌گری و فرشته‎خویی بوده و خدعه از قوۀ شیطانی خدعه‌گری در وجود انسان نشأت می‌گیرد.

ابزارهای خدعه‌‎گری

1. تقلب: تقلب یعنی دگرگون‌کردن یک شیء و به‌طور کلی اقدامات مختلفی برای به‎دست‎آوردن مزایای ناعادلانه را شامل می‌شود. از جمله تزیین یک شئ برای نشان‌دادن آن به‎مقدار بیش از اندازۀ استحکام و قدرت آن برای جذب مردم به سمت آن. کم‎اظهاری در کالاها، نسبت دادن وصف اشتباه به کالا /] و تولید و فروش کالاهای تقلبی، معضل جهانی بوده که پیامدهای اقتصادی و بهداشتی نامطلوبی را برای تجارت به همراه داشته است. 2. استفاد از بسته‌بندی و هلوگرام مشابه اصلی: برخی تولیدکنندگان قطعات جعلی با همسان‌سازی بسته‌بندی قطعات با بسته‌بندی‌های اصلی و استفاده از هولوگرامی مشابه هولوگرام اصلی اقدام به فریب مشتری می‌کنند. 3. پنهان‌کاری: پنهان‌کاری عبارت است از اقداماتی که باعث ایجاد مانع برای دید و درک شود به‌نحوی که تشخیص درست را غیرممکن و یا مشکل سازد.

نمودهای خدعه در جامعه

خدعه در سراسر حیات و شئونات زندگی آدمی وجود دارد و در هر گوشه‎ای از زندگی آدمی به تناسب محتوا نام، چهره و قالب متفاوتی به خود می‌گیرد.

1. خدعه در ایمان

قرآن از گروهی بنام «منافقین» یاد می‏كند كه با زبان، اظهار ایمان به پیامبر خدا می‎کنند، اما در دل خود بنای خیانت و تکذیب دارند. این گروه در چنان دوگانگی شخصیتی گرفتار شده‎اند که حتی با خدای آفرینندۀ جهان خدعه می‎کنند؛ نماز آنها، عاری از یاد خدا، کسالت‌زا و آمیخته با ریا است. آنان در میان مؤمنان تظاهر به ایمان و در میان كافران اظهار كفر می‏كنند. بنا به گفتۀ قرآن کریم این گروه هیچ‌گاه راه هدایت را نیافته و در پایین‏ترین دركات جهنم قرار می‏گیرند. =

2. خدعه در برابر نظام سیاسی مستقر

از گذشته‌های دور خدعۀ سازمان‌یافته‌ای به ‎نام «توطئه» و «دسیسه» در برابر حاکمان سیاسی بوده که برخی بر اثر عوامل داخلی و برخی هم به تحریک دشمنان بیرونی بوده است. در نگاه سعدی خدعه و مکر یک سلاح همیشگی دشمن است که در هیچ شرایطی نمی¬توان اطمینان یافت که دشمن آن‎را بر زمین گذاشته است.

3. خدعه در انجام عبادات

در فرهنگ دینی، خدعه در انجام عبادات را ریا می‌گویند. ریاكار، خود را به مردم، خداجو نشان می‏دهد و می‏خواهد با خدعه محبّت مردم را جلب كند. در نگاه سعدی خدعه در عبادات بدترین کار و عبادت ریایی بدتر از گناه است: گنهكار اندیشناك از خدای به از پارسای عبادت‌نمای نكوسیرت بی‎تكلف برون به از نیك‌نام خراب اندرون در نگاه اهل عرفان، هر طاعتی که بدون معرفت باشد خدعه و نیرنگ با خدا است.

4. خدعه در میدان جنگ

یکی از موارد مهم خدعه، در میدان جنگ با دشمن است. سعدی استفاده از خدعه در میدان جنگ را می‎ستاید و کسانی را که از این تاکتیک در برابر دشمن استفاده نمی‎کنند نکوهش می‎كند:

سكندر كه با شرقیان حرب داشت در خیمه گویند در غرب داشت چو بهمن به زاولستان خواست شد چپ آوازه افكند و از راست شد اگر جز تو داند كه عزم تو چیست بر آن رای و دانش بباید گریست.

5. خدعه در فضای مجازی

امروزه کانال‌های اینترنتی و سایت‌ها، بستری مهمی برای خدعه است؛ طبق اطلاعات منتشر شده از پلیس فتا، برخی کانال‌های تلگرامی، با استفاده از عناوین صیغه‌یاب، همسریاب و یا همدم‌یاب متقاضیان صیغه را به دام انداخته و اطلاعات حساب آنها را مورد سرقت قرار می‌دهند و یا اینکه پس از دریافت مبالغی بدون معرفی همدم، کانال را از دسترس کاربر خارج و یا برخی خدعه‌گران با استفاده از سامانه‎هایی همچون دیوار، شیپور و همچنین شبکه‌های اجتماعی، با گذاشتن تبلیغ دروغین در خصوص رهن و یا اجارۀ یک ملک، افرادی را فریب داده و یک خانه را به چند نفر رهن می‌دهند و یا اینکه بدون اجازۀ مالک مبالغی را از مشتری به‌عنوان رهن گرفته و سپس متواری می‌شوند].

6. خدعه در زندگی روزمره

امروزه خدعه در زندگی روزمره شدت پیدا کرده است. برای مثال تقلب در آزمون یکی از مصادیق خدعه و مهم‌ترین مشکل بسیاری از و آموزش‌عالی ایران است.] در صنعت خودروسازی، یکی از چالش‌های مهم استفاده از قطعات تقلبی است. تقلب در حوزه غذا گردش مالی زیادی دارد. چای، عسل، آب لیمو، بستنی و رب گوجه فرنگی محصولاتی هستند که بیشترین تقلب در آنها صورت می‌گیرد، تنها ۲۵ درصد، عسل‌های بازار اصلی است]. تقلب در بسیاری از مواد غذایی مانند زعفران، زردچوبه، کشک، شیر و ماست، فرآورده‌های گوشتی، نان، گوشت‌های چرخ‌کرده، کره، پنیر، خامه، فلفل، انواع شکلات و اسنک، چیپس، پفک و میوههای سلفونی، شیوع دارد. رایج ترین تقلب‎ها در شیر افزودن آب، محلول نشاسته، شیر خشک، جوش شیرین و فرمل است و این تقلب‌ها افزون بر ضرر مالی به‌مصرف‌کنندگان، اعتماد آنها را از بین برده و حتی ممکن است سلامت آنها را نیز به ‌خطر بیاندازد.

زمینه‌های تأثیر خدعه

1. ناآگاهی: مهم‌ترین رخنة ورود خدعه به زندگی انسان، نادانی است]. در بسیاری از موارد خریدار از تقلبی‌بودن کالای خریداری‌شده اطلاع ندارد و تنها به‌دلیل مشابهت ظاهری آن با کالای اصل و اعتماد به برند اقدام به خرید می‌کند].‌ 2. میل به‌صرفه‎جویی: اغلب افراد به‌دلیل پایینی قیمت، به استفاده از اجناس تقلبی، روی می‌آورند. به‌خصوص افرادی که توان مالی کمی دارند به سمت خرید کالاهای ارزان‌تر متمایل می‌شوند و به اجناس نامرغوب، ناشناخته یا حتی برندهای تقلبی روی می‌آورند. 3. نگاه منفی به برندهای اصلی: برخی تصور می‌کنند برندهای اصل، قیمت‌های غیرمنصفانه‌ای دارند. چنین کسانی که نگرش مثبتی نسبت به‎تجارت‌های بزرگ و برندهای مشهور ندارند بیشتر از کالاهای تقلبی استفاده می‌کنند.

پیامدهای خدعه در زندگی اجتماعی

خدعه پیامدهای مخرب زیادی در زندگی دیگران و خود خدعه‎گران دارد. 1. ایجاد بی‌اعتمادی در جامعه: یکی از پیامدهای خدعه، ایجاد بی‌اعتمادی و انگیزۀ مقابله به‌مثل دیگران است. خدعه در هر محصولی اعتماد مصرف‌کنندگان نسبت به ‎آن محصول را از بین می‎برد. از نگاه پیامبر اسلام، خدعه در دنیا بدون کیفر باقی نمی‎ماند. در منطق قرآن اگر طرف مقابل به خدعه‌گری روی آورد یا مسلمانان بیم از خیانت آنها داشته باشند، می‏توانند با اعلام قبلی، عهدشان را نقض كنند. 2. گرفتارشدن در مکر و عذاب الهی: از نگاه رسول گرامی اسلام كسی كه از در غشّ و نیرنگ با برادر مسلمان خود درآید، خداوند بركت را از روزی او می‌برد، معیشت وی را فاسد می‌گرداند و او را به خودش واگذار می‌كند. براساس روایات اسلامی کسانی که در دنیا مكر و خدعه، می‎کنند، در آخرت آن ملكات تبدیل به گدازه‌های آتشین می‌شود که از دل و جان آنها زبانه می‌کشد. این عذاب‎ها هم روحی و هم حسّی است كه به صورت پتك در می‌آید و پوست و گوشت را می‌سوزاند. 3. خطرات جانی برای جامعۀ هدف: در خوراکی‌ها، بسیاری از مواد افزودنی برای سلامتی مضر، مسمومیت‌زا و گاهی کُشنده است. در لوازم یدکی خودروها، قطعات تقلبی ممکن است شبیه قطعات واقعی به‎نظر برسند، اما ترکیب موادی که برای ساخت این قطعات استفاده می‌شود، با استانداردهای ایمنی مطابقت ندارند و جان سرنشینان خودرو را در معرض خطر قرار می‌دهند. از این رو، استفاده از قطعات یدکی تقلبی افزون بر تحمیل هزینه‌های مالی، خطرات جانی را نیز برای مشتریان به همراه دارد. 4. زیان مادی: از نظر اقتصادی، پولی که برای خرید مواد بی‌کیفیت و تقلبی پرداخت می‎شود، بیش از ارزش مادۀ خریداری شده است. به‌عنوان مثال: برخی از متقلبان از پرچم گیاه گلرنگ و یا ریشک‎های اطراف ذرت گیاههای مشابه استفاده کرده و آن‎را به‎عنوان زعفران می‎فروشند و یا موادی نظیر آرد، نان خشک، پوست پسته، گل افرا و زردچوبه را با یکدیگر مخلوط و به‎عنوان زردچوبه می‌فروشند.

منابع

قرآن ابن‎بابویه، محمد بن على، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، قم، دار الشریف الرضی، 1406ق. ابن‎سینا، حسین بن عبدالله، كنوز المعزمین‏، تهران، انجمن آثار ملی، 1331ش. ابن‎مسکویه، احمد بن محمد، جاویدان خرد، ترجمه تقی‌الدین محمد شوشتری، تبریز، شفق، بهار 2535 شاهنشاهی. ابن‎منظور، محمد بن مكرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر، 1414ق. اخوان الصفاء، رسائل اخوان الصفاء و خلان الوفاء، بیروت، الدار الاسلامیة، 1412ق. اقدامی، پریا، «چه کسانی برند می‌خرند و چه کسانی سراغ تقلبی‌ها می‌روند؟»، وب‌سایت فوت‌وفن، تاریخ درج مطلب: 17 شهریور 1393ش. «اصول پدافند غیرعامل»، وب‎سایت معاونت پژوهشی و فناوری دانشگاه مغان، تاریخ مشاهده سایت: 12 بهمن 1402ش. «ایساکو خطر استفاده از قطعات تقلبی را گوشزد می‌کند»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: 16 تیر 1395ش. پاکروان، مولود، «تقلبی‌ها»، وب‌سایت تجارت فردا، تاریخ درج مطلب: 14 دی 1392ش. پاینده، ابو القاسم، نهج الفصاحة، تهران، دنیاى دانش، 1382ش. «تفاوت قطعات اصلی و جعلی در خرید عمده قطعات خودرو»، وب‌سایت مرکز راهنمای داسکو، تاریخ درج مطلب: 2 اردیبهشت 1402ش.. جوادی آملی، عبدالله،‏‎ انتظار بشر از دین، قم، اسراء، 1380ش. جوادی آملی، عبدالله،‏‎ تسنیم: تفسیر قرآن کریم، قم، اسراء، 1389ش. جوادی آملی، عبدالله،‏‎ جامعه در قرآن، قم، اسراء، 1389ش. جوادی آملی، عبدالله، مبادی اخلاق در قرآن، قم، اسراء، 1387ش. حاتمی‎فر، محمد، «کلاهبرداری رهن و اجاره املاک»، وب‌سایت دادحامی، وکیل مشاورۀ حقوقی، تاریخ درج مطلب: 27 دی 1402ش. حسینى اردكانى، احمد بن محمد، مرآت الاكوان، تصحیح و تعلیق از عبدالله نورانى‏، تهران، میراث مكتوب‏، 1375ش. «خودشناسی مقدمۀ خداشناسی»، وب‌سایت مرکز پاسخ‌گویی تبیان، تاریخ بازدید از سایت: 14 بهمن 1402ش. داودی، شراره، «10 کودتای تکان‌دهنده دنیا»، خبرگزاری مهر،تاریخ درج مطلب: 22 اسفند 1394ش. دغیم‏، سمیح، موسوعة مصطلحات الامام فخرالدین الرازى‏، بیروت، ناشرون‏، 2001م‏. سجادى‏، سیدجعفر، فرهنگ اصطلاحات فلسفى ملاصدرا، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى‏، 1379ش. سجادی،‏ سیدجعفر، فرهنگ معارف اسلامى‏، تهران، دانشگاه تهران‏، 1373ش‏. سعدی شیرازی، مصلح‎الدین، كلیات سعدی، تهران، فارابی، 1384ش. سلطانی، کیمیا، «خطرات و اثرات استفاده لوازم آرایشی فیک و تقلبی»، وب‌سایت مجلۀ تخصصی سوراو، تاریخ درج مطلب: 16 تیر 1402ش. شاهرخی، علی، «انواع تقلب در بازار ایران»، وبلاگ شکلات تلخ، تاریخ درج مطلب: 15 آبان 1391ش. شهرزورى، شمس‌الدین، نزهة الارواح و روضة الافراح (تاریخ الحكماء)، ترجمۀ مقصود على تبریزى، تهران‏، علمى فرهنگى، ‏1365ش‏. «شکایت از سایت‌ها و کانال‌های صیغه‌یابی و کلاهبرداری در تلگرام و فضای مجازی»، سامانه حقوقی شکایت 24، راهنمای تنظیم و ثبت شکایت، تاریخ درج مطلب: 29 دی 1401ش. صلیبا، جمیل، فرهنگ فلسفى، ترجمه منوچهر صانعى دره‎بیدى‏، تهران، حكمت‏، 1366ش. عراقیان، فرشته، و دیگران، «تقلب در آزمون مجازی و راه‌کارهای پیشگیری از آن»، وب‌سایت مجلۀ ایرانی آموزش در علوم پزشکی، تاریخ درج مطلب: 15 فروردین 1400ش. علی‌شاهی، رحیم، «استفاده از قطعات تقلبی خطرات جانی را برای مردم به‎همراه دارد»، خبرگزاری میزان، تاریخ بارگزاری مطلب: 15 مهر 1396ش. فضل‌الله همدانی، رشیدالدین، جامع التواریخ، به کوشش بهمن اکبری، تهران، اقبال، 1338ش. فیومى مقرى، احمد بن محمد، المصباح المنیر فی غریب الشرح الكبیر للرافعی، قم، دارالرضی، بی‌تا. فعلی، سعید، «عوامل مؤثر بر تقلب دانشجویان درآزمون‌های دانشگاهی»، فصلنامۀ پژوهش و برنامه‌ریزی در آموزش عالی، شماره 71، خرداد 1393ش. کرمی، سعید، «شکایت از فروش کالای تقلبی چگونه است؟»، وب‌سایت شکایت 24، راهنمای تنظیم و ثبت شکایت، تاریخ درج مطلب: 17 خرداد 1401ش. مصطفوى، سیدحسن، التحقیق فى كلمات القرآن الكریم‏، بیروت- لندن- قاهره، ‏دارالكتب العلمیة- مركز نشر آثار علامه مصطفوی‏، 1430ق. مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، قم، صدرا، 1373ش. «معایب استفاده از قطعات تقلبی برای خودرو»، وب‌سایت مرکز راهنمای داسکو، تاریخ درج مطلب: 11 شهریور 1402ش. «۷۵ درصد عسل‌ها در بازار تقلبی ا‌ست / تقلب در کدام مواد غذایی بیشتر است؟»، وبسایت خبری تحلیلی عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 14 آبان 1402ش.