مالکیت بدن

مالکیت بدن؛ حق تصرف انسان در بدن خویش.

مالکیت بدن از موضوعات محوری در حوزه جنسیت است. مالکیت بدن به‌ویژه مالکیت نسبت به بدن زن در انگاره‌های مختلف تفسیرهای متفاوتی دارد؛ در انگاره مردسالار، زن موجود تبعی بوده و مرد نه‌تنها مالک بدن خود که عمدتاً مالک بدن زن نیز به‌شمار می‌رود. در انگاره اومانیستی، زنان و مردان، مالکان جسم و جان خود هستند و نحوهٔ تصرف در بدن از امور شخصی بوده و دخالت دیگران در حریم خصوصی افراد غیرقانونی محسوب می‌شود. در نگرش اسلام، مالک حقیقی هستی از جمله بدن انسان، خداوند است و انسان نسبت به بدن خود صرفاً سلطنت داشته و در حد مشروع، حق تصرف دارد.

مفهوم‌شناسی

واژهٔ مال در لغت به‌معنای ثروت، دارایی، ملک یا آن چیزی است که در تصرف شخصی باشد. مالکیت در اصطلاح مفهومی است که به رابطهٔ خاص بین مالک و ملک اشاره می‌کند و به موجب آن مالک، امکان هرگونه تصرف و سلطهٔ اختصاصی در ملک را می‌یابد. این سلطه گاهی تکوینی است که به آن مالکیت حقیقی گفته می‌شود مانند مالکیت خداوند نسبت به جهان هستی یا مالکیت انسان بر صورت‌های‌اشیاء در ذهن خود. گاهی این سلطه قراردادی است که از آن تعبیر به مالکیت اعتباری می‌شود مثل مالکیت انسان نسبت به اموال خود. از منظر دینی؛ مالکیت حقیقی خداوند مطلق بوده و در صورت تزاحم با مالکیت‌های اعتباری انسان‌ها، مقدم و برتر از آنها است. فقها هرچند در نوع رابطه انسان با بدنش اختلاف نظر دارند؛ برخی آن را نوعی مالکیت می‌دانند ولی امام خمینی معتقد است؛ انسان مالک بدن خود نبوده بلکه نسبت به آن سلطنت دارد، سلطنت غیر از ملکیت بوده و از احکام آن به‌شمار می‌آید. اجماع فقهی است که انسان‌ها صرفاً در محدوده عقل و شرع بر بدن خود سلطنت داشته و در همین حدود حق تصرف را نیز دارند.

در تعاریف حقوقی، مالکیت اصطلاحی است برای توصیف قواعدی که به دسترسی و سلطهٔ افراد بر اشیا، منابع طبیعی، منابع تولید، کالاهای صنعتی، متون، نظریات، اختراعات و دیگر تولیدات ذهنی، حاکم است. همچنین مالکیت به رابطه خاص بین مالک و مِلک (شیء) اشاره می‌کند و عنصر اصلی در مفهوم آن، «امکان و جواز تصرف» است. بر این اساس، مالکیت بدن نیز به‌معنای جواز هر نوع تصرف و سلطه بر بدن خود است که از منظر حقوقی، مالکیت ذاتی و حقیقی است و از منظر جامعه‌شناسی فرهنگی، مالکیت بدن، به تسلط فرد بر بدن خود مربوط می‌شود که هر نوع دخالت، نظارت و دستکاری مستمر ویژگی‌های بدن در قالب رفتارهایی مانند آرایش، عمل جراحی سقط جنین، خودکشی و خرید و فروش اعضای بدن را شامل می‌شود.

ابعاد مالکیت بدن

1. خرید و فروش یا اهدای عضو بدن؛
2. خودکشی و اتانازی (قتل از روی ترحم)؛
3. مراقبت‌های بهداشتی و آرایشی؛
4. انتخاب لباس و پوشش؛
5. جراحی‌های زیبایی و تناسب اندام؛
6. روش‌های لاغری و سلامتی به‌منظور تطبیق اندام خود با معیارهای زیبایی‌شناختی مرسوم؛
7. بارداری و سقط جنین؛
8. تن‌فروشی و آزادی‌های جنسی؛
9. کار و استخدام در مؤسسات خصوصی و دولتی (به‌ویژه کار و استخدام زنان)؛
10. مُدگرایی و تطبیق خود با معیارهای روز.

عوامل مؤثر بر ترویج مالکیت بدن

1. عوامل جمعیت‌شناسی مانند سن، وضعیت تأهل، میزان تحصیلات، تحصیلات مادر، وضعیت اشتغال، وضعیت اقتصادی و اجتماعی، میزان درآمد و وضعیت مسکن؛
2. سیاسی شدن بحث مالکیت بدن توسط رسانه‌های غربی، فمینیست‌ها و افراد ضدانقلاب به‌منظور تغییر نگرش و ارزش‌های مردم؛
3. رسانه‌های مختلف، اینترنت، فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌ها؛
4. رشد فرهنگ مصرفی و تجاری‌شدن روابط؛
5. پیدایش فناوری‌های جدید و حرکت به‌سوی مدرنیته؛
6. تبلیغ رضایت از زندگی و غنیمت‌شمردن لحظه؛
7. جذب جنس مخالف با رسیدگی به بدن و تناسب اندام؛
8. تأیید اجتماعی و دست‌یابی به موقعیت اجتماعی و اقتصادی بالاتر.

رویکردها

رویکرد مردسالارانه

در نگرش مردسالار؛ مرد نماد قدرت است و زنان در واقع جزئی از اموال مردان شمرده شده و به‌مثابه کالا مبادله می‌شوند. مرد خود را حاکم جسم و روح زن دانسته و مهار کامل مناسبات جنسی زن را به دست می‌گیرد؛ زیرا نگرانی مردان، زناکاری زن و تصور داشتن فرزندی با خون بیگانه است. زنا، هتک حق تملک شوهر بر همسرش دانسته می‌شود؛ لذا در فرهنگ جاهلیت تنها زنایی عیب بود که مرد غریبه بدون اجازه شوهر با زن او همبستر می‌شد. زن ملک مرد بود، دختران را فروخته و مهریه‌شان را پدر یا ولی آن‌ها تصاحب می‌کرد. امروزه نیز مردسالاری به‌شکل پیچیده‌تری ظاهر شده و برخی بر این نکته تأکید دراند که در جامعه مردسالار مدرن بدن زن ابزاری در دست مردان است و بزرگ‌ترین ظلم مدرنیتهٔ مردسالار این است که با سلب حق انتخاب زن، برهنگی، پوشش‌های ناهنجار غیراخلاقی را بر او تحمیل کرده و نام این امر را آزادی‌اندیشه و پوشش، گذاشته است.

رویکرد یهودی

تورات در آیه‌های ۲۳ و ۲۴ باب بیست‌ودوم کتاب تثنیه، تجاوز جنسی به دختر باکره را جرم علیه شوهر آینده او می‌داند. برمبنای تلمود؛ حق شوهر بر اموال همسرش نتیجه مالکیت شوهر بر همسرش است. وظیفه زن خدمت به مرد دانسته می‌شد؛ در ژاپن قدیم، زنان و دختران را برای بردگی یا روسپی‌گری می‌فروختند. در چین، آفریقا و یونان قدیم نیز زنان مانند حیوانات فروخته می‌شدند.

رویکرد اومانیستی

در انگاره اومانیستی؛ انسان مالک حقیقی عالم قلمداد شده و همهٔ امورات از جمله مالکیت بر بدن بر محور اراده و رضایت انسان تفسیر می‌شود. در این رویکرد؛ خدا از حوزه حیات بشری کنار گذاشته شده و انسان شأنی خداگونه می‌یابد. اومانیسم یعنی «همه چیز برای انسان و انسان برای هیچ چیز». در این نگاه که زندگی آدمی در حیات دنیوی تقلیل می‌یابد، لذت‌گرایی تبدیل به هدف غایی انسان‌ها می‌شود.

در حوزه حریم خصوصی، انسان موجود خودمختار است که تمامیت جسمی، روحی یا اخلاقی از جنبه‌های مهم آن به‌شمار می‌آیند، به تعبیر برخی محققین؛ مفهوم حریم خصوصی ناظر به وانهادگی افراد به حال خویش است و انسان در این حریم مجاز به هرگونه تصرف و بهره‌برداری از بدن خود است و کسی نباید راجع به نحوه پوشش، آرایش، روابط جنسی و دیگر تصرفات مالکانه زنان و مردان نسبت به بدن و حتی در ارتباط به تصمیم آنها به خودکشی، معترض باشد و پزشکان نیز نمی‌توانند بدون رضایت فرد به درمان او بپردازند.

برخی بر این نکته اشاره دارند که در نگرش اومانیستی که کامجویی جنسی لذت محوری محسوب می‌شود، بدن زنانه از نظر زنان و مردان، اهمیت تجاری و بهره‌کشی می‌یابد، روابط جنسی در حوزه حریم شخصی معنا یافته، تجاوز جنسی، هتک حرمت فرد دانسته می‌شود، تن‌فروشی مردان و زنان تبدیل به امر عادی شده و با رواج یافتن صنعت سکس، زن به‌مثابه کالا در معرض فروش قرار می‌گیرد.

رویکرد جامعه‌شناختی

بوردیو به کالایی شدن بدن اشاره کرده و آن را سرمایه فیزیکی می‌داند که دربردارندهٔ منزلت اجتماعی و اشکال نمادین تمایز است و افراد با اشکال گوناگون سرمایه فیزیکی در میدان حضور بدنی می‌یابد. هرچند خانم آندره میشل از نظریه پردازان فمینیست، روابط آزاد جنسی غیررسمی را ارمغان جنبش فمینیستی برای رهایی زنان می‌داند. اما برخی فمنیست‌ها چنین وضعیتی را برده‌داری مدرن جنسی دانسته و معتقدند؛ بدن زنانه همیشه عرصه کنترل بوده است اما امروزه هیچ بعدی از بدن زنان کاملاً مناسب تلقی نشده و در واقع هیچ بخشی از بدن وجود ندارد که برای دستکاری‌های جراحان زیبایی برای تولید گونهٔ «زن کامل» قرن بیستی دسترسی ناپذیر نباشد.

از منظر جامعه‌شناسی فرهنگی، خاستگاه اصلی بحث مالکیت بدن، دوران مدرنیته در غرب است. جدایی بدن و ذهن، تا مدت‌ها مبنای فلسفة غرب بود و بر اساس آن، ذهن، برتر از بدن در نظر گرفته می‌شد. در دوران مدرن، منزلت اجتماعی پایین زنان، کارگران، دهقانان، بردگان، خادمان، دارندگان مشاغل یدی و معلولان، به‌علت محوریت فعالیت‌ها و فرآیندهای بدنی در زندگی آنها، بحث بدن و مالکیت بدن را در محور توجه جامعه‌شناسان قرار داد. به مروز زمان و بعد از رشد و فراگیر شدن فرهنگ سرمایه‌داری و سکولار، بدن انسان به‌موضوع زیبایی‌شناختی تبدیل شد. امروزه حق مالکیت بدن، با شیوهٔ مدیریت بدن و جذابیت اجتماعی بدن، گره خورده و زیبایی جسمانی، استانداردهای جدیدی یافته است و از عوامل شکل‌دهندة روابط افراد و آزادای در انتخاب انواع سبک زندگی به‌شمار می‌رود؛ برای مثال، رژیم‌های لاغری و وسایل ورزشی و آرایشی گوناگون برای مراقبت از بدن ساخته شده و تبلیغ می‌شود و تناسب اندام در حکم معیار زیبایی اندام، توجه دختران و زنان را به خود جلب کرده است. این دغدغه و توجه زیاد، آنها را وادار می‌کند تا به‌منظور تطبیق ویژگی‌های بدن با الگوهای فرهنگی زیبایی چهره و اندام، که در رسانه‌های جمعی و عوامل تبلیغاتی صنعت زیبایی ترویج می‌شود، رفتارهای افراطی بر خلاف عرف و فرهنگ دینی و ملی انجام دهند.

رویکرد اسلامی

در نگرش اسلام؛ وجود انسان امانت الهی است که به انسان سپرده شده است تا آن را در مسیر غایت آفرینش که همان عبودیت است، شکوفایی بخشد. اثر اعتقاد به مالکیت حقیقی خداوند نفی مالکیت استقلالی انسان بر اموال و بدن خویش است، در قرآن بر مالکیت خدا بر اعضای بدن انسان تأکید شده است. در منابع حدیثی از معیارهای بندگی خدا، نفی مالکیت انسان از خود، برخود دانسته می‌شود. از نظر دین اسلام، خداوند مالک همهٔ هستی، از جمله بدن انسان است. او مالک همه دارایی‌های حقیقی و اعتباری انسان، از جمله بدن او است و مالکیت انسان بر بدن نیز از سوی خدا به او اعطا شده است. اندیشمندان مسلمان دربارهٔ سلطهٔ انسان بر بدن خود، دیدگاه‌های مختلفی دارند مانند مالکیت تکوینی اما مأذون از خداوند، مالکیت اعتباری برآمده از عقل و عرف و تأیید شارع، مالکیت ذاتی بی‌نیاز از اعتبار، مالکیت منفعت (انتفاع از اعضایی که خداوند خلق کرده است). برآیند این دیدگاه‌ها، مالکیت و جواز سلطهٔ مشروط انسان بر بدن است؛ یعنی انواع مالکیت‌ها، ذیل مالکیت حقیقی خداوند لحاظ می‌شود و مشروط به حدود و ثغور شرعی و عقلی است. امام خمینی معتقد است سلطهٔ انسان‌ها بر بدن امری عقلانی بوده و همانگونه که انسان بر اموال خود سلطه دارد بر نفس خود نیز مسلط است، اما سلطهٔ انسان بر بدن به‌معنای مالکیت مطلق انسان بر بدن نیست و مثلاً تصرفی که منجر به مرگ انسان یا نقص و ضرر قابل توجه و جبران‌ناپذیر یا باعث هتک حرمت و خواری او شود، ممنوع است.

برخی محققین، از اطلاق ظلم بر خود بر گناه، عدم مالکیت استقلالی انسان را استنباط کرده و معتقدند که ظلم تصرف خود سرانه در حق دیگران است نه در ملک خود. بر این اساس، بدن و هویت انسانی انسان امانت الهی است و انسان مجاز به هرگونه تصرف در آن نبوده و تصرفاتش باید امانت‌دارانه باشد.

تحقیقات دینی نشان می‌دهد که جسم و جان انسان بر انسان حقوقی دارند که باید رعایت شوند، اسلام تصرف در بدن و مدیریت بدن را در صورتی جایز می‌داند که کارکرد عقلایی داشته و منتهی به آسیب دیدن بدن نشود و استفاده از بدن را در مواردی که مفاسدی بر آن مترتب باشد هرگز جایز نمی‌داند. در منابع دینی آمده است؛ انسان می‌تواند راجع به خود تصمیم بگیرد اما اجازه ذلیل کردن نفسش را ندارد.

تلفیق حق‌الله و حق‌الناس

بر مبنای دیدگاه عبدالله جوادی‌آملی؛ ملکیت بدن تلفیقی از حق‌الله و حق‌الناس است، به‌عنوان مثال ناموس زن، ملک زن و شوهر نیست بلکه حق‌الله است که به‌عنوان امانت در اختیار آن‌ها است؛ لذا اگر کسی بکارت دیگری را ضایع کند از قبیل اتلاف مال نیست، بلکه مربوط به بحث دیات می‌شود. امانت بودن بدن و اعضای آن مستلزم آن است که باید مطابق با دستورات شرع در آنها تصرف شود، برهمین مبنا مجموعه احکامی مربوط به مناسبات جنسی تشریع شده است تا افراد از محرمات آن اجتناب کنند.

مدیریت امانت‌دارانه بدن

مفهوم مدیریت بدن مفهومی جامع برای دربر گرفتن هرگونه اعمال نظر شخصی دربارهٔ ظاهر و بدن خویش است. این مفهوم، اصطلاحاتی نظیر پوشش ظاهری، تصمیم‌گیری دربارهٔ حجاب یا بی‌حجابی، آرایش و آراستگی ظاهر، مانکنیسم و دست‌کاری‌های بدنی نظیر تاتو، بریدن بخشی از بدن، بدن‌سازی و رژیم‌های لاغری و چاقی را شامل می‌شود. اعتقاد به امانت بودن بدن رفتار انسان با بدنش را در ابعاد و سطوح مختلف متأثر ساخته و او سعی در استفاده مشروع از بدن خود دارد. برخی تحقیقات نیز نشان می‌دهد که بین دینداری زنان و میزان گرایش آنها به عمل زیبایی رابطه معنادار معکوسی وجود دارد و با افزایش دینداری میزان گرایش‌شان به جراحی‌های زیبایی کاهش پیدا می‌کند.

معیارهای اسلامی مالکیت بدن

بر اساس آموزه‌های اسلام، مالک واقعی بدن انسان، خداوند بوده و مالکیت انسان، مشروط است و دین، معیارهایی برای سلطه و تصرف انسان در بدن خود، معرفی کرده است. این معیارها عبارت است از:

1. مشروعیت دینی؛ هرگونه تصرف انسان در بدن خود، باید مشروع باشد؛ برای مثال، کسی با استناد به مالکیت خود بر بدن، حق خودکشی ندارد. همچنین ترویج انواع بی‌بندباری اخلاقی، تن‌فروشی و رفع مسئولیت از برخی قاتلان (مثل پزشکان در قتل ترحم‌آمیز که اصطلاحاً اتانازی نامیده می‌شود)، ممنوع است.
2. رعایت حقوق اجتماعی؛ با تصرف مالکانه در بدن نباید مناسبات اجتماعی به‌هم بریزد و ارتباطات معنوی مخدوش شود؛ برای مثال در اسلام ایجاد زیبایی در بدن مجاز است و می‌توان این زیبایی را با عمل جراحی نیز ایجاد کرد، اما نباید تفاوت زن و مرد را نادیده گرفت و با ایجاد زیبایی، به چهرهٔ جنس مخالف درآمد.
3. کارکرد عقلائی؛ هر نوع تصرف در بدن باید اثر مثبت ایجاد کند و موجب زندگی راحت‌تر فرد در جامعه شود و آثار مثبت اجتماعی داشته باشد. برای مثال فردی که مشکل راه رفتن دارد با عمل جراحی راحت‌تر زندگی می‌کند یا فروش و اهدای عضو با موازین اخلاقی، شرعی و عقلی، ممکن است سبب سلامتی افراد و نجات جان انسان‌های زیادی در جامعه شود که از مهم‌ترین آثار آن ترویج حس همکاری، نوع‌دوستی و توجه به مصالح اجتماعی در عرصه‌های مختلف است.

حجاب و مالکیت بدن

در حال‌حاضر، مسئلهٔ پوشش زنان در جامعهٔ ایران با استناد به حق مالکیت زن بر بدن، به موضوع چالشی بدل شده است. رسانه‌های غربی با استناد به اعلامیهٔ حقوق بشر، از قانون حجاب در جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان ناقض آزادی‌های فردی به‌ویژه ناقض حق مالکیت زن بر بدن خود یاد می‌کنند. اما با توجه به آموزه‌های دینی و اصول پذیرفته شدهٔ مذهبی در ایران، مالکیت انسان بر بدن خود، در طول مالکیت خدا و مأذون از سوی اواست. در چارچوب فرهنگ دینی ایرانیان، مالکیت زن بر بدنِ خود مجوز هر گونه عملی نیست؛ به‌طور مثال زن با استناد به حق مالکیت بر بدن، نمی‌تواند دست به خودسوزی یا قطع یکی از اعضای بدن خود بزند. همچنین بسیاری از پژوهشگران، انگارهٔ مالکیت بدن در فرهنگ غربی را متناقض‌نما می‌دانند و برای اثبات این تناقض به مخالفت برخی کشورهای غربی با ورود «زنان محجبه» به دانشگاه‌ها استناد کرده‌اند.

چالش‌ها

کالایی و تجاری شدن بدن

بسیاری از محققان و جامعه‌شناسان معتقدند که در فرهنگ سکولار، بدن از ماهیت احترام‌آمیز و طبعیت‌گرایانهٔ خود تهی شده و به کالای تجاری یا تبلیغی برای بازنمایی ارزش‌های فرهنگی دنیای سرمایه‌داری تبدیل شده است. از این منظر، بدن، شکل جامعی از سرمایهٔ فیزیکی و در بردارندة منزلت اجتماعی و اشکال نمادین متمایز است و هدف مدیریت بدن، اکتساب منزلت، تمایز و پایگاه است که در مدرنیته به کالایی‌شدن بدن می‌انجامد. بدن در فرهنگ مصرفی مدرن به‌عنوان ابزاری برای لذت بردن مورد پرستش قرارمی‌گیرد و هرچه بدن به تصاویر آرمانی جوانی، سلامتی و زیبایی نزدیکتر باشد ارزش مبادلهای و تجاری آن بیشتر بوده و منزلت بیشتر پیدا می‌کند.

ترویج فرهنگ مصرف‌گرایی

به‌باور برخی جامعه‌شناسان، دنیای سرمایه‌داری و فرهنگ مصرف‌گرایی این ایدئولوژی را ترویج می‌کند که بدن ناقل لذت و خودابزاری است تا علاقه عامهٔ مردم نسبت به خوب جلوه‌کردن، خلاق و فریبنده بودن و کنترل داشتن نسبت به بدن خود را جلب کند. در چنین شرایطی افراد برای اثبات و تضمین تعلق خود به گروه‌ها، مجبورند که طبق قوانین معینی که با عنوان «مُد» ارائه می‌شود، پوشش، شکل و آرایش بدن خود را تنظیم کنند؛ به‌دست آوردن این استانداردها مستلزم رعایت الگوهای مصرفی خاصی است که در بازار سرمایه‌داری تعیین می‌شوند.

آسیب‌های روان‌شناختی

بسیاری از افراد به‌ویژه زنان پول، زمان و انرژی زیادی مصرف می‌کنند تا ظاهر خود را به شکل آرمانی درآورند. واردات و مصرف فراوان محصولات آرایشی در ایران، گسترش جراحی‌های زیبایی و لیزر، پایین آمدن سن آرایش و توجه افراطی به انواع رژیم‌های لاغری، از نظر روان‌شناسی بر احساس رضایت از خود و اعتماد به‌نفس دختران، تأثیر منفی می‌گذارد و پیامدهایی مانند افسردگی، عصبانیت، پرخاش، تنش و اضطراب و گاهی خودکشی را به دنبال دارد.

آسیب‌های فرهنگی و اخلاقی

پژوهشگران حوزهٔ فرهنگ معتقدند که افزایش جاذبه‌های بدنی و جنسی در جامعه با افزایش چشم‌چرانی و روابط خارج از هنجارهای فرهنگی، اخلاقی و شرعی همراه است. همچنین پایبند نبودن به کانون خانواده، افزایش بیماری‌های مقاربتی، فرزندان نامشروع، سقط جنین، محروم شدن فرزندان از محبت پدر و مادر، از بین رفتن احساس خوش‌بختی در خانواده و طرد و انزوای کودکان نامشروع از دیگر پیامدهای تلاش برای افزایش جذابیت بدن با تکیه بر انگارهٔ مالکیت آن است.

آسیب‌های جامعه‌شناختی

در بعد آسیب‌شناسی اجتماعی مالکیت بدن، مسئلهٔ باروری و فرزندآوری مورد توجه قرار گرفته است که بیشتر به انتخاب و سبک زندگی زنان در جامعهٔ امروزی مربوط می‌شود. باروری و فرزندآوری از سوی برخی زنان در تقابل با حفظ سلامت بدن و تناسب اندم و نیز زیبایی ظاهری ارزیابی می‌شود. به‌باور کارشناسان این تفکر به کاهش فرزندآوری و کاهش شدید جمعیت کشور منجر شده است که پیامدهای دراز مدت آن برای قدرت، اقتصاد و امنیت کشور زیان‌بار ارزیابی می‌شود.

منابع

• قرآن کریم.
• اخلاقی، مرضیه، «جایگاه و مقام زن در یهودیت و اسلام»، در دو فصلنامه تخصصی پژوهش‌های اسلامی جنسیت و خانواده، سال دوم، شماره ۲، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش.
• اسماعیلی، سیدمحمد و روحی، رحمت‌الله، «آثار اعتقاد به مالکیت خدا در زندگی انسان از منظر قرآن کریم»، در فصلنامه قرآن و علوم اجتماعی، سال سوم، شماره ۴، زمستان ۱۴۰۲ش.
• بهرامی، لیلا و ثمنی، لیلا، «نظام حاکم بر بضع و منافع جنسی زنان در فقه امامیه»، در فقه و مبانی حقوق اسلامی، سال پنجاه و دوم، شماره ۱، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش.
• جوادی آملی، عبدالله، تفسیر انسان به انسان، قم، اسراء، ۱۳۸۹ش.
• حاجی‌ابول‌لو، کبری، حاج‌زاده، هدی و مسعودنیا، ابراهیم، «مقایسه سرمایه فرهنگی بین دو گروه زنان با سابقهٔ عمل‌های جراحی زیبایی و بدون جراحی زیبایی در شهر رشد»، در جامعه‌شناسی کاربردی، سال بیست‌ونهم، شماره ۷۲، زمستان ۱۳۹۷ش.
• حیدری، مظاهر، «مبانی فقهی مالکیت انسان بر اعضای بدن»، در دوفصلنامه علمی- تخصصی جستارهایی در فقه پزشکی، سال چهارم، شماره۵، بهار و تابستان ۱۳۹۹ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
• «زن در دین یهود»، در وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج: ۲ اسفند ۱۳۹۴ش.
• ستوده، نیره، «بنیان‌های فکری اسلام و غرب در دفاع از حقوق زنان (۱)»، در وب‌سایت کتابخانه دیجیتالی تبیان، تاریخ بازدید: ۱۲ دی ۱۴۰۳ش.
• عاشوری، صغری، «پدیده مدرنیته مردسالار»، در خبرگزاری مهر، تاریخ درج: ۲۳ مرداد ۱۴۰۲ش.
• عنبرسوز، مریم، زن در ایران باستان، تهران: روشنگران و مطالعات زنان، ۱۳۸۹ش.
• فدایی، مهدی، «مفهوم مدیریت بدن»، در وب‌سایت مؤسسه فرهنگی هنری سبک‌زندگی آل‌یاسن، تاریخ درج: ۲۵ شهریور ۱۴۰۰ش.
• فربد، محمدصادق، درآمدی بر خانواده و خویشاوندی، (انسان‌شناسی خانواده و خویشاوندی)، تهران، دانژه، ۱۳۸۸ش.
• مبلغی، احمد، «دو معیار اسلام برای انجام تغییرات در بدن»، در خبرگزاری مهر، تاریخ درج: ۱۱ اسفند ۱۳۹۲ش.
• محبی، محمدعارف، «مردمی شدن خانواده؛ فرایند آسیب‌دیدگی و بحران خانوادگی»، در معرفت فرهنگی اجتماعی، سال پانزدهم، شماره ۱، زمستان ۱۴۰۲ش.
• محمدپور، مهین، «زن در میان دو جاهلیت»، در فرهنگ پویا، شماره۱، شهریور ۱۳۸۵ش.
• مستفیضی، سروناز و بالوی، مهدی، «حق مرگ در اسناد بین‌المللی حقوق بشر»، در فصلنامه تحقیقات حقوقی معاهده، شماره ۱، سال ۱۳۹۶ش.
• واعظی، محمدجواد، وضعیت زن در عصر اسلامی (نیم‌قرن اول هجری) قم: مؤسسه امام خمینی، ۱۳۹۰ش.
• آرامش‌پور، محسن و دیگران، «بدن‌سازی، خودنمایی بدنی و بازاندیشی مدرن در مدیریت بدن»، مجلهٔ بررسی مسائل اجتماعی ایران، سال هشتم، شمارهٔ ۲، پاییز و زمستان ۱۳۹۹ش.
• احمدی، عزت‌الله و دیگران، «تبیین جامعه‌شناختی مدیریت بدن و ارتباط آن با عوامل اجتماعی و فرهنگی در میان دختران و زنان شهر تبریز»، مجلهٔ پژوهش‌نامة زنان، شمارهٔ ۱۵، پاییز ۱۳۹۵.
• دفتر همکاری حوزه و دانشگاه، مبانی اقتصاد اسلامی، تهران، سمت، ۱۳۷۱ش.
• حاجی ده‌آبادی، احمد و دیگران، «آثار اخلاقی حق بر خویشتن در آموزه‌های اسلامی»، مجلهٔ اخلاق زیستی، دورهٔ نهم، شمارهٔ ۳۳، پاییز ۱۳۹۸ش.
• «حجاب، ناقض مالکیت زن بر بدنش نیست»، وب‌سایت آخرین خبر، تاریخ در مطلب: ۲۸ تیر ۱۳۹۴ش.
• «چرا غرب دنبال ترویج سقط جنین است؟ /نظام سرمایه‌داری سقط جنین را دوست دارد»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
• راسخ، کرامت‌الله و دیگران، «بررسی نگرش زنان نسبت به مدیریت بدن»، مجلهٔ زن و مطالعات خانواده، سال سوم، شمارهٔ ۱۰، زمستان ۱۳۸۹ش.
• طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، ترجمهٔ سیدمحمدباقر موسوی همدانی، تهران، بنیاد علمی و فرهنگی علامه طباطبایی، ۱۳۶۶ش.
• فاتحی، ابوالقاسم و اخلاصی، ابراهیم، «گفتمان جامعه‌شناسی بدن و نقد آن بر مبنای نظریهٔ حیات معقول و جهان بینی اسلامی»، وب‌سایت سامانهٔ نشریات مؤسسهٔ آموزشی و پژوهشی امام خمینی، تاریخ بازدید: ۸ خرداد ۱۴۰۲ش.
• فدایی، مهدی، «پیامدهای منفی افراط در مدیریت بدن و دست‌کاری بدنی»، وب‌سایت مؤسسهٔ فرهنگی هنری سبک زندگی آل‌یاسین، تاریخ درج مطلب: ۲۲ شهریور ۱۴۰۰ش.
• قبادی، حشمت و دیگران، «تبیین جامعه‌شناسی مدیریت بدن و ارتباط آن با عوامل اجتماعی و فرهنگی»، فصلنامهٔ فرهنگی و تربیتی زنان و خانواده، سال سیزدهم، شمارهٔ ۴۵، زمستان ۱۳۹۷ش.
• کیخا، محمدرضا و دیگران، «حق سلطنت زن بر بدن خود و تزاحم آن با حقوق زوج»، دوفصلنامهٔ علمی فقه و حقوق خانواده، شمارهٔ ۷، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش.
• «مالکیت خصوصی، فرد و جامعه»، وب‌سایت مجلهٔ ویستا، تاریخ بازدید: ۸ خرداد ۱۴۰۲ش.
• موسوی بجنوردی، سیدمحمد، «احکام معاملهٔ اعضای بدن در اسلام»، وب‌سایت دائرة المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۷ آبان ۱۳۹۳ش.
• میرزایی، سید محمد و دیگران، «بررسی عوامل اجتماعی مؤثر بر گرایش زنان به مدیریت بدن در ایران طی سه دههٔ اخیر»، فصلنامهٔ مطالعات توسعهٔ اجتماعی ایران، سال ۵، شمارهٔ ۴، پاییز ۱۳۹۲ش.
• هادوی‌نیا، علی اصغر، «مبانی نظری ساختار مالکیت از دیدگاه قرآن»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۳ خرداد ۱۳۸۹ش.