شادی صدر

شادی صدر؛ وکیل، روزنامه‌نگار و از فعالان حقوق زن.

شادی صدر، دانش‌آموخته حقوق بین‌الملل و از مؤسسان سازمان غیردولتی عدالت برای ایران است که گزارش‌های انتقادی نسبت به جمهوری اسلامی ایران منتشر می‌کند. وی پس از بازداشت‌هایی در سال‌های ۱۳۸۵ و ۱۳۸۸ش ایران را ترک کرد و در اروپا اقامت گزید. صدر با طرح دیدگاه‌هایی حجاب را پدیده‌ای سیاسی و مجازات سنگسار را محصول نظام‌های تبعیض و بنیادگرایی خواند. در ۱۳۹۵ش با انتشار تصویری در کنار نمادهای عاشورایی و تأکید بر ضرورت تقدس‌زدایی، واکنش‌های انتقادی گسترده‌ای برانگیخت. برخی تحلیلگران این اقدام را در چارچوب عرفی‌سازی هدفمند ارزیابی کرده‌اند. وی جوایزی از نهادهای غربی از جمله وزارت خارجه آمریکا دریافت کرده است. منتقدان، رویکردهای او را فاقد مبانی فقهی و حقوقی و متأثر از جهت‌گیری‌های سیاسی علیه ایران دانسته‌اند.

زندگی‌نامه

شادی صدر متولد ۱۳۵۳ش در تهران است. وی در یک خانوادۀ چهارنفره متشکل از پدر، مادر و یک برادر بزرگ و تحصیلات عالی خود را در رشتۀ حقوق دنبال کرد و موفق به اخذ مدرک کارشناسی ارشد حقوق بین‌الملل از دانشگاه تهران شد. صدر فعالیت رسانه‌ای خود را از نوجوانی و با همکاری در ماهنامه‌هایی مانند سروش نوجوان و همشهری آغاز کرد و در ادامه به‌عنوان دبیر سرویس حقوقی روزنامه «زن» به مدیرمسئولی فائزه هاشمی منصوب شد. این روزنامه در بازۀ زمانی ۱۳۷۷-۱۳۷۸ش با رویکردی معطوف به مسائل زنان منتشر می‌شد.

صدر از مؤسسان و مدیران سازمان غیردولتی «عدالت برای ایران» و همچنین پایگاه‌های اطلاع‌رسانی با محوریت مسائل زنان بوده است. سازمان‌های تحت مدیریت وی عمدتاً بر انتشار گزارش‌هایی با محتوای انتقادی نسبت به عملکرد نهادهای جمهوری اسلامی ایران در حوزه‌هایی همچون حقوق زنان و اقلیت‌ها متمرکز بوده‌اند. منتقدان، این سازمان‌ها را به داشتن اغراض سیاسی و رویکرد غیربی‌طرفانه متهم کرده و مفاد گزارش‌های منتشرشده را عاری از واقعیت و در راستای اهداف سیاسی علیه نظام مستقر ارزیابی می‌کنند.

شادی صدر در سال‌های ۱۳۸۵ش و ۱۳۸۸ش در جریان تجمعات مختلف بازداشت شد و پس از آزادی نهایی در مرداد ۱۳۸۸ش ایران را به مقصد یک کشور اروپایی ترک کرد. وی پس از اقامت در خارج از کشور، فعالیت‌های حقوقی و رسانه‌ای خود را در قالب سازمان‌ها و شبکه‌های بین‌المللی متمرکز بر مسائل ایران ادامه داده است. این فعالیت‌ها عمدتاً در چهارچوب گفتمان حقوق بشر بین‌المللی و با محوریت نقد ساختارهای حقوقی، اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران طراحی و اجرا می‌شوند. منتقدان داخلی، تداوم این کنش‌گری را در راستای تأثیرگذاری بر افکار عمومی جهانی و نیز تلاش برای ایجاد تغییر در ارزش‌ها و هنجارهای داخلی کشور از طریق ابزارهای دیپلماسی عمومی و فشار بین‌المللی ارزیابی می‌کنند.

فعالیت‌های سیاسی و حقوقی

• شادی صدر در دوره فعالیت خود در خارج از کشور، مواضع و اقدامات متعددی را در چارچوب گفتمان حقوق بشر و حقوق زنان دنبال کرده است که برخی از آنها با واکنش‌های انتقادی همراه بوده است.
• وی طی مقاله‌ای با عنوان «دموکراسی با تمام تبعات آن، در نقد مخالفان حق تعیین سرنوشت» به موضوع حق تعیین سرنوشت پرداخته است.[۱]
• صدر همچنین در نوشته‌ای به بحث درباره چندشوهری پرداخت که با واکنش رسانه‌ای مواجه شد و متعاقباً از روزنامه کیهان به دلیل انتشار این واکنش‌ها شکایت کرد.[۲]
• پس از حوادث سال ۱۳۸۸، وی ایران را ترک کرد و متعاقباً موفق به دریافت جایزه‌ای از وزارت خارجه آمریکا گردید. وی در مصاحبه‌ای با شبکه بی‌بی‌سی فارسی، ضمن اشاره به نقش زنان در تحولات آن دوره، بر ضرورت حضور آنان در سطوح رهبری سیاسی تأکید کرد.[۳] به گفته وی، طیف گسترده‌ای از زنان با گرایش‌های فکری مختلف در این جریان حضور داشتند.
• صدر در مقاله‌ای در روزنامه هافینگتون پست، خواستار حذف نام سازمان مجاهدین خلق از فهرست گروه‌های تروریستی ایالات متحده شد و اعضای آن را افرادی خواند که برای تغییر در ایران فعالیت می‌کنند.
• وی همچنین از مؤسسان سازمان غیردولتی «عدالت برای ایران» است که دفتر آن در خارج از کشور قرار دارد و فعالیت‌های خود را با محوریت مسائل حقوق بشری در ایران دنبال می‌کند.
• صدر به همراه شیرین عبادی، در چارچوب فعالیت‌های حقوق بشری خود به انتقاد از برخوردهای قضایی ایران با قاچاقچیان مواد مخدر پرداخته و در این رابطه موفقیت در ممانعت از برخی کمک‌های اتحادیه اروپا به ایران را از دستاوردهای خود برشمرده است.

دیدگاه

دیدگاه درباره حجاب

شادی صدر در تحلیل خود، برخورد با مقوله بدحجابی در جمهوری اسلامی ایران را اساساً مسئله‌ای سیاسی و متأثر از رقابت‌های جناحی ارزیابی می‌کند. به باور وی، با وجود اختلاف نظر فقها درباره لزوم مجازات دنیوی برای مرتکبان گناه، قانون‌گذار در ایران نظریه «مفسده‌آور بودن» را مبنای برخورد با بدحجابی قرار داده، بی‌آنکه معیار مشخصی برای تشخیص فساد ارائه دهد. صدر همچنین به تفاوت در رویکرد قضایی اشاره دارد؛ به این معنا که بدحجابی به‌عنوان جرم عمومی بدون نیاز به شاکی خصوصی توسط دولت پیگیری می‌شود، در حالی که جرم مزاحمت برای زنان، جرمی خصوصی تلقی و اثبات آن بر عهده شاکی گذاشته شده است. از نگاه وی، این اولویت‌گذاری‌ها نشان‌دهنده غلبه رویکردهای سیاسی بر ملاحظات حقوقی و اجتماعی در سیاست‌گذاری جنایی کشور است.

تحلیل فمینیستی حکم سنگسار

شادی صدر در تحلیل خود، مجازات سنگسار را نه یک حکم منفرد فقهی، بلکه برآیند هم‌پوشانی سه نظام تبعیض، مردسالاری و بنیادگرایی ارزیابی می‌کند. به باور وی، اگرچه در قوانین ایران این مجازات برای زن و مرد دارای همسر یکسان در نظر گرفته شده، اما در عمل به شکلی نامتناسب علیه زنان اجرا می‌شود. او علت این امر را در نابرابری‌های ساختاری می‌داند؛ از جمله حق تعدد زوجات و ازدواج موقت برای مردان که امکان گریز از اتهام را فراهم می‌آورد، در حالی که زنان به دلیل فقدان چنین حقوقی و نیز سلطه فرهنگ مردسالار، با شدیدترین برخوردها مواجه می‌شوند. صدر همچنین به نقش عوامل طبقاتی و قومیتی اشاره کرده و معتقد است اغلب زنان محکوم به سنگسار از طبقات فرودست، ساکن روستاها یا حاشیه شهرها و فاقد استقلال اقتصادی بوده‌اند. از نگاه وی، بنیادگرایی به‌عنوان پروژه‌ای سیاسی با بهره‌گیری از مذهب، در صدد کنترل حداکثری بر سکسوالیته زنان است و سنگسار یکی از شدیدترین مصادیق این کنترل به شمار می‌رود. صدر راه‌اندازی کمپین «قانون بی‌سنگسار» را از دستاوردهای جنبش زنان می‌داند که با رویکردی فمینیستی و مستقل، تبعیض‌های حقوقی و اجتماعی نهفته در اجرای این مجازات را افشا کرده است.

انقتاد به دیدگاه‌های شادی صدر

• از منظر برخی محققان و نویسندگان حوزه مسائل دینی و اجتماعی، این دیدگاه با کاستی‌هایی در مبانی تحلیلی مواجه است. به باور آنان، استناد صدر به اختلافات فقهی و فروکاستن مسئله حجاب به امری سیاسی، بدون توجه به اجماع نظر فقها بر وجوب پوشش زنان در برابر نامحرم (جز در محدوده وجه و کفین) صورت گرفته است. این کارشناسان تأکید می‌کنند که مصادیق رایج بدحجابی در جامعه امروز، مورد پذیرش هیچ‌یک از دیدگاه‌های فقهی نیست و قانون مصوب کشور نیز ملاک عمل مجریان است. افزون بر این، به اعتقاد آنان، تمرکز صرف بر مقوله مجازات در تحلیل صدر، واقعیت پیچیده پدیده بدحجابی را نادیده می‌انگارد؛ پدیده‌ای که حل آن نیازمند رویکردی چندوجهی شامل فرهنگ‌سازی، ارتقای سرمایه اجتماعی، پاسخگویی به مطالبات اقتصادی و ایجاد فضای اعتماد میان مردم و حاکمیت است.
• از منظر منتقدان و نویسندگانی که به تحلیل دیدگاه شادی صدر درباره مجازات سنگسار پرداخته‌اند، این دیدگاه با کاستی‌هایی در مبانی استدلال و برداشت از منابع فقهی و حقوقی مواجه است. به باور آنان، صدر با تمرکز بر چند پرونده محدود و نادیده گرفتن مبانی فقهی مستحکم این مجازات، تصویری ناقص و غیرواقعی از کاربست آن در نظام قضایی ایران ارائه داده است.
• منتقدان تأکید می‌کنند که ازدواج مجدد مردان در قانون ایران منوط به اجازه همسر اول یا دادگاه بوده و الزام به رعایت عدالت میان همسران از شرایط قطعی آن است؛ همچنین رابطه جنسی خارج از ازدواج برای مردان نیز جرم محسوب شده و مجازات خاص خود را دارد. ایشان این ادعا را که «زنان هدف اصلی قوانین مرتبط با کنترل سکسوالیته هستند» نادرست دانسته و تصریح می‌کنند که در نظام حقوقی اسلام، کنترل بر سکسوالیته در اختیار خود زنان بوده و آنان می‌توانند با رعایت ضوابط شرعی، ازدواج‌های متعدد (به صورت منفک) داشته باشند.
• به اعتقاد آنان، بزرگ‌نمایی مسئله کنترل جنسی زنان نه تنها تحلیلی نادرست از اولویت‌های جامعه اسلامی است، بلکه به نوعی تحقیر منزلت والای زن مسلمان محسوب می‌شود. درباره قتل‌های ناموسی نیز منتقدان یادآور می‌شوند که این پدیده ریشه در سنت‌های قبیله‌ای پیش از اسلام داشته و قانون ایران نه تنها آن را تقویت نکرده، بلکه همواره با آن به عنوان جرم برخورد کرده است. در نهایت، از نگاه آنان، جرم‌انگاری روابط جنسی نامشروع ارتباطی به توانایی مالی متهم در استخدام وکیل نداشته و نهادهای حقوقی در ایران برای دفاع عادلانه از همه اقشار جامعه طراحی شده‌اند.

شوخی با مقدسات و تابوزدایی

شادی صدر در خردادماه ۱۳۹۵م تصویری از خود در شبکه اجتماعی اینستاگرام منتشر کرد که در آن بر روی کاناپه‌ای منقش به پرچم‌ها و کتیبه‌های عزاداری واقعه عاشورا و حاوی نام امام حسین لمیده و لیوانی حاوی نوشیدنی الکلی در دست داشت. وی در صفحه فیسبوک خود در توضیح این اقدام، آن را در چارچوب مفهوم تقدسزدایی و به مثابه شوخی با امر مقدس و تابوزدایی به‌عنوان مؤلفه‌های مدرنیته تفسیر کرد و با اشاره به رویدادهای تاریخ صدر اسلام و قیام عاشورا، میان کنش خود و آن وقایع نوعی پیوند مفهومی برقرار ساخت. وی همچنین با بهرهگیری از تعبیر «خمینی مدرن» به فتوای سید روحالله خمینی علیه سلمان رشدی اشاره کرد. برخی منابع، این رفتار را مصداق اسائه ادب به شعائر دینی و در چارچوب پروژههای قبحزدایی هدفمند ارزیابی کردهاند.

انتشار این تصویر با محکومیت گسترده کاربران فضای مجازی، حقوقدانان و نهادهای گوناگون روبهرو شد. جمعی از استادان حقوق با صدور بیانیهای با استناد به ماده ۵۱۳ قانون مجازات اسلامی و اسناد بینالمللی حقوق بشر، خواستار استرداد و محاکمه وی گردیدنشماری از تحلیلگران این اقدام را در چارچوب پروژه عرفیسازی و تقدسزدایی هدفمند در ایران تحلیل کردند. برخی دیگر از منتقدان با تأکید بر پرهیز از واکنشهای هیجانی، راهبرد نادیدهانگاری رسانهای را برای خنثیسازی اهداف وی پیشنهاد دادند. همزمان، کمپینهایی برای گزارش این اقدام به نهادهای بینالمللی و سازمانهای همکار وی شکل گرفت و کاربران شبکههای اجتماعی با انتشار گسترده دیدگاههای خود، مراتب انتقاد از این رفتار را ابراز داشتند.

جوائز

شادی صدر در سال‌های فعالیت خود، جوایزی را از نهادهای مستقر در کشورهای غربی دریافت کرده است. در ۱۳۸۴ش موفق به دریافت جایزه‌ای در حوزه روزنامه‌نگاری شد. متعاقب تحولات ۱۳۸۸ش و خروج وی از ایران، بنیادی در لهستان و نیز نهادی در هلند در ۲۰۰۹م جوایزی را به وی اعطا کردند. در سال ۲۰۱۰ نیز وزارت امور خارجه ایالات متحده جایزه‌ای را تحت عنوان زنان شجاع به وی تقدیم کرد. به گزارش رسانه‌ها، نهادهای اعطاکننده این جوایز از جمله نهادهایی هستند که همواره رویکردی انتقادی نسبت به جمهوری اسلامی ایران داشته و برخی از آنها در دوره‌های گوناگون به حمایت از جریان‌های مخالف نظام مستقر در ایران مبادرت ورزیده‌اند. این جوایز عمدتاً در دوره اقامت صدر در خارج از کشور و به‌دلیل فعالیت‌هایی اعطا شده که با جهت‌گیری‌های سیاسی و حقوقی نهادهای یادشده هم‌سو ارزیابی می‌شود.

منابع

• «اهانت کننده به ساحت مقدس امام حسین(ع) چگونه به اینجا رسید؟»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: 8 خرداد 1395ش.
• «درخواست جمعی از حقوق‌دانان برای استرداد، محاکمه و مجازات شادی صدر»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: 11 خرداد1395ش.
• «مسیر سیاه "شادی صدر" از روشنفکری تا ارتداد»، خبرگذاری میزان، تاریخ درج مطلب: 8 خرداد 1395ش، تاریخ بازدید: 20 اسفند 1400ش.
• «شادی صدر از خبرنگاری برای "فائزه هاشمی" و "بهنود" تا عقده‌گشایی برای دیده‌شدن!»، رجانیوز، تاریخ درج مطلب: 8 خرداد 1395ش، تاریخ بازدید: 20 اسفند 1400ش.
• «شادی صدر حامی فمینیستِ تجزیه طلبان»، وب‌سایت ایران خبر، تاریخ درج مطلب: 8 خرداد 1395ش.
• «شادی صدر از فعالان حقوق زنان بازداشت شد»، رادیو فردا، تاریخ درج مطلب: 26 تیر 1388ش، تاریخ بازدید: 20 اسفند 1400ش.
• «شادی صدر کیست؟ حامی فمینیستِ تجزیه طلبان و همجنس بازان !»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 8 خرداد 1395ش.
• صدر، شادی، «حجاب و سیاست»، پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: 22 بهمن 1404ش.
• صدر، شادی و علی‌زاده، محسن، «تحلیل فمینیستی مجازات سنگسار»، مجلۀ بازتاب اندیشه، شمارل 84، ۱۳۸۶ش، ص61-65.