شیرین عبادی

شیرین عبادی؛ فعال حقوق زنان، فمینیست، فعال حقوق بشر.

شیرین عبادی در سال 1326ش در شهر همدان به دنیا آمد. او از حامیان قضایای سال 88 بود که به ترویج افکار فمینیستی در ایران به خصوص از طریق هجمه به آموزه‌های اسلامی، پرداخت. او از طرفداران همجنس‌گرایی است. شیرین عبادی از یک سالگی به تهران آمد و دوره دبیرستان را در تهران به اتمام رسانید و در سال ۱۳۴۴ش وارد دانشکده حقوق شد. پس از اخذ مدرک لیسانس و قبولی در کنکور دادگستری و 6 ماه کارآموزی قضاوت، در اسفند ۱۳۴۸ش به عنوان قاضی کار خود را شروع کرد.

عبادی بعد از انقلاب نیز و همزمان با روی کار آمدن دولت اصلاحات اسم و شهرت و آزادی عمل بیشتری یافت و البته به وکالت نیروهای مشهور ضد نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران مانند فرج سرکوهی پرداخت و همه تلاش خود را برای سیاه‌نمایی وضعیت ایران و رد کردن احکام اسلامی مانند قصاص اختصاص داد و تا امروز از هیچ کوششی در این زمینه فروگذار نکرده که از جمله‌ی آن حمایت از فتنه‌‎گران داخلی و مصاحبه‌های مکرر با رسانه‌های ضدانقلاب است؛ به طوری که او به کارشناس رادیو فردا تبدیل شده‌است.

زندگی‌نامه

شیرین عبادی در ۱۳۲۶ش در همدان متولد شد. پدر عبادی از حقوقدانان و معاون وزارت کشاورزی در دولت محمد مصدق بود که پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ش از سمت خود برکنار شد. وی دو خواهر و یک برادر دارد و در یک سالگی به همراه خانواده به تهران آمد. تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در تهران به پایان رساند و در ۱۳۴۸ش مدرک کارشناسی حقوق را دریافت کرد. در اسفند همان سال به‌عنوان قاضی در دادگستری منصوب شد و در ۱۳۵۰ش کارشناسی ارشد حقوق خصوصی را گرفت.

عبادی پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، مدتی به کارهای اداری اشتغال داشت و در ۱۳۷۱ش پروانۀ وکالت دریافت و دفتر وکالت خود را تأسیس کرد. وی وکالت پرونده‌های متعددی از جمله خانواده‌های قربانیان قتل‌های زنجیره‌ای و زهرا کاظمی را بر عهده گرفت. همچنین وکالت برخی چهره‌های فرهنگی و مطبوعاتی مانند حبیب‌الله پیمان، عباس معروفی و فرج سرکوهی را پذیرفت.

در جریان ناآرامی‌های دانشجویی ۱۳۷۸ش به اتهام ارائۀه مدارک دربارۀ دست‌داشتن برخی مقامات حکومتی در این رویدادها، به مدت سه هفته بازداشت شد. همچنین در پروندۀ موسوم به نوارسازان که پس از حمله به کوی دانشگاه شکل گرفت، به همراه محسن رهامی به‌عنوان یکی از طراحان این سناریو دستگیر شد.

پشت پرده اعطای جایزه صلح نوبل به شیرین عبادی

جایزه صلح نوبل از جمله جوایز بین‌المللی که زیر نظر محافل آمریکایی و صهیونیستی همه ساله با ادعای قدردانی از اقدامات صلح‌طلبانه به افراد و اشخاص یا کشورهای خاصی اعطا می‌شود. در سال 2003م کمیته جایزه نوبل در نروژ، این جایزه را به دلیل فعالیت‌های عبادی در زمینه به اصطلاح حقوق بشر و ترویج مردم سالاری در ایران به ویژه درباره حقوق زنان و کودکان! به شیرین عبادی اعطا کرد؛ جایزه‌ای که به طور سیستماتیک براساس سیاست‌های لابی صهیونیستی به افرادی اعطا می‌شود که در راستای منافع آمریکایی- صهیونیستی گام برمی‌دارند که در این باره شیرین عبادی نیز از این قاعده مستثنی نبوده است. در این سال، شیرین عبادی و پاپ ژان پل دوم رهبر کاتولیک‌های جهان بر سر تصاحب این جایزه رقابت داشتند؛ اما به اعتراف سخنگوی سوئدی هیئت انتخاب کننده برندگان جایزه صلح نوبل، مزیت عبادی نسبت به پاپ این بوده که وی برخلاف پاپ، همجنس‌گرایی را به رسمیت می‌شناسد و از روابط نامشروع و پیش از ازدواج زنان حمایت می‌کند. بنابراین دقیقاً به همین علت نیز این جایزه در سال 2003م به شیرین عبادی که خوش رقصی برای بیگانگان و بهائیان از خصوصیات بارز وی است، اعطا می‌شود.

همسر شيرين عبادی ضمن تأييد صفت "مادر فولاد زره" و "فاطی اره" که خانم شادی صدر به شيرين عبادی داده بود اضافه می‌کند: با صداقت می‌گويم من هيچ نسبت و ارادتی به جمهوری اسلامی نداشتم، اما همين که می‌بينم هيولاهايی هم‌چون شيرين عبادی دشمن آن هستند، به اين نتيجه می‌رسم که اين حكومت نبايد حکومت بدی باشد!

دیدگاه‌ها

اسلام و حقوق بشر

شیرین عبادی در گفت‌وگویی که با روزنامه اعتماد ملی انجام داده، به تحلیل نظریۀ برخورد تمدن‌ها و نسبت آن با اسلام و حقوق بشر پرداخته است. به باور وی، نظریۀ برخورد تمدن‌ها که توسط هانتینگتون مطرح شد، پس از فروپاشی شوروری و برای ایجاد دشمنی جایگزین برای غرب شکل گرفت و در این چارچوب، دموکراسی و حقوق بشر به‌عنوان دستاورد تمدن غرب در برابر تمدن شرق به‌ویژه اسلام قرار داده شد. عبادی معتقد است حکومت‌های غیردمکراتیک در کشورهای اسلامی نیز با استناد به تعارض اسلام با حقوق بشر، در عمل به این نظریه دامن زده‌اند. وی راه‌حل این معضل را در ارائه تفسیری از اسلام می‌داند که با دموکراسی و حقوق بشر سازگار باشد و بر ضرورت اجتهاد پویا و استفاده از عقل در فهم دین تأکید می‌کند. عبادی با استناد به نمونه‌هایی از تاریخ اسلام مانند پذیرش حکمیت توسط امام علی، امکان هم‌خوانی اسلام با اصول دمکراتیک را اثبات‌پذیر می‌داند و روشنفکران جوامع اسلامی را به بازنگری در رویکرد خود نسبت به دین فرامی‌خواند.

نقد وضعیت حقوق بشر در ایران

شیرین عبادی در اظهارات خود به نقد وضعیت حقوق بشر در ایران پرداخته و معتقد است قوانین مصوب پس از انقلاب مبتنی بر تبعیض جنسیتی تدوین شده‌اند. وی برای اثبات ادعای خود به مواردی چون نصف بودن دیه زن نسبت به مرد و عدم پذیرش شهادت زنان به تنهایی اشاره می‌کند. از نگاه وی، این قوانین با تعهدات بین‌المللی ایران که در سال ۱۳۵۴ به کنوانسیون‌های حقوق مدنی و سیاسی و اقتصادی و اجتماعی پیوسته است، در تعارض قرار دارد.

نقد تبعیض جنسیتی در قوانین ایران  

عبادی با اشاره به اصل نفی تبعیض در اسناد بین‌المللی، قوانین ایران را مصداق تبعیض بر اساس جنسیت می‌داند. به گفته وی، در قوانین کیفری ایران، دیه زن نصف دیه مرد تعیین شده و در موارد قصاص، خانواده مقتول زن باید پیش از اجرای حکم، بخشی از دیه را به قاتل بپردازند. همچنین شهادت زنان در دادگاه به تنهایی پذیرفته نمی‌شود، در حالی که شهادت مردی که از نعمت سواد بی‌بهره است قابل قبول است. او این موارد را مغایر با تعهدات بین‌المللی ایران ارزیابی می‌کند.

اهمیت پیوستن به کنوانسیون‌های بین‌المللی  

به باور عبادی، پیوستن دولت ایران به کنوانسیون‌های بین‌المللی نخستین گام برای مطالبه حقوق بشر است. او معتقد است این اقدام به مدافعان حقوق بشر مشروعیت می‌بخشد تا از دولت بخواهند به تعهدات خود عمل کند و به سازمان ملل اجازه می‌دهد بر اجرای تعهدات نظارت داشته باشد. وی تأکید می‌کند که پیوستن به تنهایی مشکل را حل نمی‌کند، اما دریچه‌ای برای پیگیری مطالبات می‌گشاید.

دو دیدگاه متفاوت درباره حمایت از زنان

عبادی دو رویکرد نظری را در قبال زنان مطرح می‌کند: دیدگاه نخست بر حمایت از زنان تأکید دارد و معتقد است زنان باید در خانه بمانند و از آنان حمایت مادی و عاطفی شود تا به روح لطیفشان آسیب نرسد. دیدگاه دوم بر توانمندسازی زنان تأکید می‌کند و معتقد است زنان باید مانند مردان برای احقاق حقوق خود بجنگند و روی پای خود بایستند. به گفته وی، هر دو دیدگاه زن را محترم می‌شمارند، اما در شیوه تأمین این احترام اختلاف نظر دارند.

انتقاد به دیدگاه‌های شیرین عبادی

• منتقدان در نقد دیدگاه شیرین عبادی درباره سازگاری اسلام و حقوق بشر، نکات زیر قابل را مطرح کرده‌اند: نخست آنکه وی با پذیرش نظریه برخورد تمدن‌ها و تلاش برای ارائه تفسیری از اسلام منطبق با دموکراسی و حقوق بشر غربی، در عمل راهی را پیشنهاد می‌کند که از موضع ضعف در برابر گفتمان مسلط غربی برآمده است. از منظر منتقدان، این رویکرد نه تنها پاسخی به چالش‌های نظریه هانتینگتون نیست، بلکه به نوعی مشروعیت‌بخشی به مبانی فکری آن به شمار می‌آید. دوم، استناد عبادی به پذیرش حکمیت توسط امام علی برای اثبات همخوانی اسلام با دموکراسی، از نظر منتقدان فاقد دقت تاریخی است؛ زیرا پذیرش حکمیت در شرایط خاص و به‌دلیل چاره‌ناچیری صورت گرفت، نه به‌عنوان تأیید اصل برتری رأی اکثریت بر حق. همچنین مشورت در اسلام امری استحبابی و در چارچوب ارزش‌های دینی است، در حالی که دموکراسی غربی الزامی و مبتنی بر مبانی سکولار است. سوم، عبادی میان عملکرد ناصواب برخی حکومت‌های اسلامی و اصل اسلام خلط کرده و از این طریق به نفع حقوق بشر غربی نتیجه‌گیری می‌کند. به باور منتقدان، اسلام نه با حکومت‌های استبدادی همسان است و نه با حقوق بشر غربی، بلکه دارای مبانی مستقل و ارزش‌های خاص خود است که باید با رجوع به منابع اصیل دینی استخراج شود. چهارم، تنوع تفاسیر از دین را نمی‌توان به معنای حقانیت همه آنها یا انکار اصول ثابت و ضروری اسلام دانست. وجود تفسیرهای گوناگون در فروع، نافی اصول مسلم و تغییرناپذیر دین نیست و نمی‌توان عملکرد گروه‌های خاص را به عنوان نماینده اسلام راستین معرفی کرد. منتقدان بر این باورند که راه‌حل چالش‌های جهان اسلام نه در تطبیق اسلام با هنجارهای غربی، بلکه در بازگشت به منابع اصیل و اجتهاد پویا در چارچوب ارزش‌های اسلامی است.
• عبادی وضعیت حقوق بشر در ۱۳۸۸ش را نامطلوب ارزیابی کرده، اما مشخص نمی‌کند چه رویداد جدیدی در این سال رخ داده که منجر به این ارزیابی شده است. به باور منتقدان قطعنامه‌های مجمع عمومی سازمان ملل علیه ایران پدیده تازه‌ای نیست و در طول سی سال حیات انقلاب اسلامی مکرراً اتفاق افتاده است. مواردی که اغلب محور این انتقادات قرار می‌گیرد، مانند دیه، ارث و شهادت زنان، ریشه در مبانی دینی جمهوری اسلامی دارد که از ابتدای انقلاب وجود داشته و جزئی از باورهای مردم ایران است.
• اگرچه دولت پیشین به میثاق‌های حقوق بشری پیوسته بود، اما بر اساس اصل چهارم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، کلیه قوانین و مقررات کشور باید بر اساس موازین اسلامی باشد و این اصل بر سایر اصول قانون اساسی و قوانین حاکم است.
• اسلام زن و مرد را در انسانیت و کرامت انسانی برابر دانسته و آیات متعدد قرآن بر این برابری دلالت دارد. تفاوت‌های حقوقی میان زن و مرد ناشی از نگاه تبعیض‌آمیز نیست، بلکه مبتنی بر تفاوت‌های تکوینی و نقش‌های متفاوت آنان در خانواده و جامعه است. شهید مطهری در این زمینه معتقد است که از نظر اسلام زن و مرد تساوی حقوقی دارند ولی تشابه حقوقی ندارند. تساوی برابری است و تشابه یکنواختی.
• دیه به‌معنای بهای انسان نیست، زیرا نفس انسانی بی‌قیمت است و قرآن کشتن یک انسان را مانند کشتار همه انسان‌ها دانسته است. تفاوت دیه ناظر به نقش اقتصادی مردان در خانواده است؛ خسارتی که با فقدان یک مرد به خانواده وارد می‌شود، اغلب بیشتر از فقدان یک زن است. بنابراین دیه در واقع جبران توانایی جسمی و اقتصادی است، نه ارزش معنوی.
• شهادت در فقه و حقوق، تکلیف است نه حق. شاهد در صورت لزوم باید در دادگاه حاضر شود و کتمان شهادت جرم محسوب می‌شود. بنابراین عدم پذیرش شهادت زنان در برخی موارد، محرومیت از حق نیست، بلکه معافیت از تکلیف است و در جهت حمایت از زنان و مصلحت جامعه وضع شده است.

آثار

شیرین عبادی در زمینه‌های حقوق پزشکی، ادبی، کودک، معماری، پناهندگان و تاریخچه و اسناد حقوق بشر در ایران و هم‌چنین حقوق زن در قوانین ایران، آثاری دارد.

• بیداری ایران
• تا آزادی
• قفس طلایی
• تاریخچه اسناد حقوق بشر در ایران

افتخارات

جوایز

شیرین عبادی در ۲۰۰۱م موفق به دریافت جایزه بنیاد حقوق بشر رافتو در نروژ شد. در ۲۰۰۳م نیز جایزۀ صلح نوبل به وی اعطا شد. بسیاری از منتقدان، اعطای این جایزه را اقدامی سیاسی ارزیابی کرده و معتقدند کمیته نوبل در انتخاب خود رویکردی غیرحقوقی و با انگیزه‌های سیاسی داشته است. به باور آنان، این جایزه به‌دلیل جهت‌گیری‌های خاص و در چارچوب فشارهای بین‌المللی علیه جمهوری اسلامی ایران به وی تعلق گرفته است.

مدرک‌های افتخاری

• دریافت دکتری افتخاری در رشته حقوق از کالج ویلیامز ۲۰۰۴م؛
• دریافت دکتری افتخاری در رشته حقوق از دانشگاه مارکوت ۲۰۰۹م؛
• دریافت دکتری افتخاری در رشته حقوق از دانشگاه کمبریج ۲۰۱۱م؛
• دریافت دکتری افتخاری از دانشگاه لندن ۲۰۱۲م؛
• دریافت دکتری افتخاری از انجمن حقوق انتاریو ۲۰۱۲م.

نام‌گذاری خیابانی در فرانسه

در تاریخ ۱۶ مارس ۲۰۱۱ میلادی، یکی از خیابان‌های شهر پواتیه در فرانسه تغییر نام یافت و به نام شیرین عبادی، نام‌گذاری شد.

منبع

«زندگینامه و مصاحبه با شیرین عبادی در روزنامه گاردین»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 12 خرداد 1385ش.

عبادی، شیرین، «اسلام و حقوق بشر»، مجلۀ بازتاب اندیشه، شمارۀ 74، ۱۳۸۵ش، ص291-295.

عبادی، شیرین، «زنان را در این سال‌ها محدود کردند»، مجلۀ بازتاب اندیشه، شمارۀ 109، ۱۳۸۸ش

«عبادی، شیرین»، وب‌سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: 19 آبان 1390ش.

مسعود محمدی و گروه مولفین؛ اصحاب فتنه / 39، مرور آراء و مواضع شیرین عبادی؛ انتشارات شناسه، چاپ اول، 1391ش.

«نگاهی به زندگی حرفه‌ای شیرین عبادی»، وب‌سایت وکلاپرس، تاریخ درج مطلب: 30 خرداد 1402ش.