بدزبانی

بدزبانی؛ جاری‌‌کردن کلمات ناشایست بر زبان.

نمونه‌ای از مشاجره خیابانی در شهر تهران

بدزبانی عینی‌ترین گونۀ خشونت زبانی است که با هدف تحقیر و تضعیف اعتمادبه‌نفس مخاطب به کار گرفته می‌شود. بدزبانی نشانۀ افول ارزش‌های اخلاقی و بیانگر کاربرد خشونت در جامعه است. این آفت زبانی، فرد مبتلا را از جامعۀ پیرامون خود فاصله می‌دهد. بدزبانی علاوه بر آسیب‌های اجتماعی دنیوی، در حیات اخروی انسان نیز اثر سوء می‌گذارد. دین اسلام، انسان را از این رذیلۀ اخلاقی نهی کرده است.

مفهوم‌شناسی

بدزبانی یعنی بدگویی، سَب، دشنام، فحش، ناسزا، هتاکی، دشنام‌گویی و فحاشی. همچنین ژاژخایی، هرزه‌سرایی، بددهنی، تندی و تیزی کردن، هَرزه‌دَرایی، خوار و ضعیف شمردن، از دیگر معانی بدزبانی است. بدزبانی در اصطلاح عبارت است از آشكاركردن امور ناپسند با کلمات صريح.

گسترۀ بدزبانی

بدزبانی شامل موارد زیر می‌شود:

نسبت‌دادن نام زشت: صدا کردن افراد با نام حیوانات مانند الاغ و گاو یا بعضی از اشیاء مانند سیب‌زمینی، گلابی و آشغال همگی در گسترۀ بدزبانی جای دارد.

نسبت‌دادن لقب زشت: گاهی بدزبانی، به نسبت‌دادن لقب ناشایست مانند کودن، احمق، بی‌شعور و بزدل گسترش می‌یابد.

نسبت‌دادن فعل ناروا: نسبت دادن فعل زشتی به فرد مانند نسبت زنا یا لواط نیز ازجمله بدزبانی است.

دلایل بدزبانی

عصبانیت، جزء عوامل بدزبانی است

برخی از عوامل بدزبانی عبارت‌اند از: ناکامی، محیط پیرامونی، مشکلات روان‌شناختی، عدم مهارت گفتگو، عضویت در گروهی خاص، نشان‌دادن صمیمیت با دوستان، وقوع اتفاقی دردناک و ناگهانی، بالا بردن مزاح، توهین، اِرعاب، عصبانیت، خودنمایی یا خودشیرینی، قدرت‌نمایی.

طبق تحقیقات انجام‌شده میزان تحصیلات والدین، زمان طی‌شده در گیم‌نت‌ها، کافه‌ها، کوچه و خیابان در بدزبانی و دشنام دادن مؤثر است. احساس کمبود و حقارت درونی و گمنامی در فضای مجازی یا هویت جعلی و بی‌اعتمادی افراد به یکدیگر از دیگر عوامل بدزبانی است.

عوامل بدزبانی کودکان

عواملی در بروز بدزبانی در اطفال دخیل هستند؛ ازجمله:

• فرهنگ حاکم در خانواده که در آن از الفاظ زشت و زننده استفاده می‌کنند؛
• وابستگان کودکان که به‌زعم خود جهت تفریح و شادی از کلمات بد کمک می‌گیرند؛
• فضای خشم و عصبانیت؛
• تأثیر رفتار دوستان صمیمی.

ابعاد بدزبانی

بدزبانی است در ابعاد گوناگونی بروز پیدا می‌کند:

حوزۀ خصوصی: بدزبانی در خانه با همسر، فرزندان، برادر و خواهر یا پدر، مادر و سایر بستگان.

حوزۀ عمومی واقعی: بدزبانی در کوچه، خیابان و رسانه‌هایی مثل شبکه‌های تلویزیونی ماهواره‌ای و به‌ویژه در فیلم‌های هالیوودی.

حوزۀ عمومی مجازی: بدزبانی در شبکه‌های اجتماعی اینترنتی و موبایلی.

هویت مردانۀ بدزبانی

بر اساس باور روان‌شناسان اجتماعی، بدزبانی مردان بیش از زنان است که از این طریق سعی می‌کنند هویت مردانه را در خود ایجاد کنند و اگر زنان اقدام به بددهانی می‌کنند درصدد هستند با دشنام‌گویی خود را شبیه مردان کنند؛ اما با توجه به تحقیقات، زنان بعد از بدزبانی بیشتر از مردان احساس شرم می‌کنند.

پیامدهای بدزبانی

پیامدهای دنیوی

این پیامدها شامل فردی، خانوادگی و اجتماعی است:

فردی

• دوری انسان از خدا؛
• از بین رفتن نشاط در زندگی؛
• از بین رفتن برکت از زندگی؛
• رها شدن به حال خود.

خانوادگی

• عدم پذیرش اعمال عبادی فردی که موجب آزار همسرش شود؛
• تیره‌وتار ساختن زندگی خانوادگی؛
• از بین بردن صفات خوب؛
• مختل ساختن روابط همسران؛
• ایجاد تنفر از فرد بدزبان؛
• از بین بردن زمینۀ محبوبیت و احترام؛
• تهدید آرامش و سلامت خانواده.

اجتماعی

• از دست دادن اعتبار اجتماعی؛
• فروپاشی اجتماعی و ايجاد تضاد و بروز خشونت در جامعه؛
• فساد و به ابتذال کشیده شدن زبان رسمی كشور.

پیامدهای اخروی

به‌عقیدۀ امام علی، خداوند، بهشت را بر کسی که با بی‌حیایی و بی‌آبرویی مرتکب بدزبانی شود، حرام کرده است؛ چرا که او باکی ندارد که چه به‌ زبان می‌آورد و چه می‌شنود. سعد بن معاذ کسی بود که هفتاد هزار فرشته او را تشییع کردند و پیامبر خدا بر جنازه‌اش نماز خواند؛ اما به‌گفتۀ پیامبر اسلام، به‌خاطر بدزبانی نسبت به خانواده‌اش در بهشتی‌بودن وی تردید است.

وظیفه در برابر ناسزاگو

کسی که مورد ناسزاگویی دیگری قرار می‌گیرد، باید با سعۀ صدر و بزرگواری سعی کند این اهانت را فراموش کند تا از کینه‌توزی و مقابله جلوگیری شود؛ به‌ویژه اگر ناسزاگو یکی از نزدیکان او باشد.

درمان بدزبانی

راه‌هایی برای درمان بدزبانی ذکر شده است:

• مدیریت خشم و ناراحتی؛
• دوری از هم‌نشین فاسد؛
• ذکر و یاد خدا؛
• توجه به عواقب و نتایج سوء دشنام؛
• خود تنبیهی در صورت تکرار ناسزاگویی؛
• تقویت اراده؛
• محترم‌شمردن مقدسات جامعه؛

ناسزاگویی در اسلام

درمنابع اسلامی، ناسزاگویی به اولیای الهی و والدین از محرمات و گناهان کبیره محسوب می‌شود که مستوجب لعن الهی و مشروط به توبه واقعی است از منظر حقوقی، فقه امامیه و مذاهب چهارگانه اهل‌سنت، بدزبانی را که موجب تحقیر شخصیت گردد، قبیح دانسته و برای مرتکب (و در صورت تقابل، برای طرفین) مجازات تعزیر در نظر می‌گیرند. همچنین طبق فتاوای معاصر، توهین به مقدسات مذاهب اسلامی و همسران پیامبر اسلام به‌اتفاق آرا غیرجایز و حرام اعلام شده است.

بدزبانی در حقوق کیفری ایران

توهین و بدزبانی که حیثیت معنوی افراد را نشانه می‌رود، در حقوق کیفری ایران جرم محسوب می‌شود. هرگونه فحاشی که شامل رفتار، گفتار، نوشتار و اشاره می‌شود به ‌نحوی که باعث پایین آمدن شأن و منزلت یا خوار و خفیف کردن فرد و خدشه وارد شدن به‌ موقعیت مخاطب شود، از نظر قانون‌گذار مستوجب تعزیر است. کسی که به‌ پیامبر و خاندان و دختر او (حضرت زهرا) را قذف یا اهانت کند، مرتکب جرم شده و طبق مادۀ 262 مجازات اسلامی سال 1392ش محکوم ‌به‌ اعدام است. این فرد را ساب‌النبی می‌نامند.

منابع

• قرآن کریم
• آمدی، عبدالواحد، غررالحکم و دررالکلم، قم، دارلکتاب الاسلامیه، بی‌تا.
• «آفات سعادت خانواده (بدزبانی)»، وب‌سایت حوزه، تاریخ درج مطلب: 28 مرداد 1396ش.
• «آیت‌الله خامنه‌ای: توهین به عایشه و هر یک از نمادهای اهل سنت حرام است»، خبرگزاری تحلیلی ایران، تاریخ درج مطلب: 12 مهر 1389ش.
• «اگر کسی نسبت به خدا یا ائمه بی‌احترامی کند مرتد محسوب می‌شود؟»، وب‌سایت اسلام کوئیست، تاریخ بازدید: 10 خرداد 1402ش.
• ابراهیمان، حجت‌الله و صدیقی، عبدالسبحان، «کیفر توهین و دشنام اشخاص از دیدگاه فقهای مذاهب اسلامی و حقوق ایران و افغانستان»، دو فصلنامۀ علمی فقه مقارن، سال هفتم، شمارۀ 14، بهار و زمستان 1398ش.
• انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن، تهران، سخن، 1381ش.
• باقری، احمد و صادقی، مجتبی، «قصاص کلامی»، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، سال پنجم، شمارۀ 8، 1392ش.
• «بدزبانی»، وب‌سایت آبادیس، تاریخ بازدید: 19 فروردین 1402ش.
• «بدزبانی»، وب‌سایت ویکی‌فقه، تاریخ بازدید: 19 فروردین 1402ش.
• حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، مؤسسۀ آل البیت، 1414ق.
• دلشاد تهرانی، مصطفی، سیرۀ نبوی «منطق عملی»، تهران، دريا، 1383ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 25 فروردین 1402ش.
• رحیمی، پرستو، «بررسی ریشه‌های فحاشی و دشنام‌گویی در تاریخ ایران»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: 12 اردیبهشت 1396ش.
• «سب النبی»، وب‌سایت مشاوره تخصصی دینا، تاریخ بازدید: 19 اردیبهشت 1402ش.
• صالحی، سیده ثریا، «شیوه‌های اصلاح بدزبانی در کودکان»، پیام زن، شمارۀ 209، مرداد 1388ش.
• ضمیری بلسبنه، مریم و دیگران، «تحلیل جامعه‌شناختی ناسزاگویی در گفتار به مثابۀ یک پادفرهنگ پژوهشی در سطح شهر دشت»، فصلنامۀ علمی – پژوهشی، سال هشتم، شمارۀ چهارم، زمستان 1396ش.
• «علت فحاشی و راه‌های ترک آن»، وب‌سایت مهرو ماه، تاریخ بازدید: 29 خرداد 1402ش.
• «علت فحش دادن در روانشناسی (۴ دلیل بددهنی)»، وب‌سایت ویکی‌روان، تاریخ درج مطلب: 13 مهر 1401ش.
• عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید:25 فروردین 1402ش.
• فرهنگ مترادف و متضاد، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 8 خرداد 1402ش.
• «فحاشی و اهانت به دیگران چه حکمی دارد؟»، وب‌سایت اسلام کوئیست، تاریخ درج مطلب: 22 فروردین 1394ش.
• فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، المحجة‌البیضاء، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، 1417ق.
• کلینی، محمد بن یعقوب، اصول كافي، به تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1407ق.
• «لعن»، وب‌سایت ویکی شیعه، تاریخ بازدید: 10 خرداد 1402ش.
• مصطفی‌پور، حامد، «دشنام»، وب‌سایت حوزۀ مجازی مهندس طلبه، تاریخ درج مطلب: 17 خرداد 1399ش.
• منصوری، خلیل، دشنام‌گویی و بدزبانی از منظر قرآن و روایات، پرتال جامع علوم و معارف قرانی، تاریخ درج مطلب: 27 فروردین 1388ش.
• نراقي، محمدمهدی، جامع السعادات، بیروت، اعلمى چاپ چهارم، بی‌تا.
• «نظر مراجع تقلید در مورد توهین به مقدسات اهل سنت»، وب‌سایت خبری- تحلیلی شعار سال، تاریخ درج مطلب: 16 آبان 1398ش.
• هادی، لیدا، «زلزله به کمک برلوسکونی آمد»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: 20 فروردین 1388ش.