فوتبال زنان در ایران

فوتبال زنان در ایران؛ حضور زنان در عرصۀ فوتبال کشور.

فوتبال زنان در ایران از دهه ۱۳۴۰ش با حضور غیررسمی دختران در تیم‌های محلی آغاز شد و باشگاه تاج نخستین تیم رسمی را تشکیل داد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، این رشته تا اوایل دهه ۱۳۷۰ش تعطیل بود و سپس فعالیت خود را از سر گرفت. تیم ملی زنان ایران در رقابت‌های بین‌المللی از جمله جام ملت‌های آسیا و المپیک نوجوانان سنگاپور حضور یافته و موفق به کسب جواز حضور در جام ملت‌های آسیا شده است. در سطح باشگاهی، لیگ برتر با حضور تیم‌هایی در ۲۴ استان برگزار می‌شود، اما با چالش‌هایی نظیر کیفیت پایین داوری، زیرساخت‌های نامناسب و نبود پوشش تلویزیونی مواجه است. موضوع حجاب که در گذشته مانعی برای حضور بین‌المللی محسوب می‌شد، با پیگیری‌های فدراسیون ایران و رايزنی‌های بین‌المللی حل شده و فیفا لباس استانداردی را برای زنان محجبه تأیید کرده است. بر اساس یافته‌های تحقیقی، مهم‌ترین موانع توسعه فوتبال قهرمانی زنان ایران شامل کمبود زیرساخت‌های استاندارد، نبود حمایت شغلی و مالی از ورزشکاران، ضعف در استعدادیابی و مربیگری و فقدان جایگاه زنان در مدیریت ورزشی کشور است.

تاریخچه

فوتبال زنان در ایران از ۱۳۴۹ش با حضور غیررسمی دختران در تیم‌های محلی و خیابانی مردان آغاز شد. فدراسیون فوتبال ایران با شناسایی استعدادهای زنان، گروهی را برای آموزش مربیگری به کلاس‌های فیفا اعزام کرد. باشگاه تاج (استقلال) نخستین تیم رسمی فوتبال زنان را تشکیل داد و در ۱۳۴۹ش در بازی مقابل دیهیم به برتری ۶ بر صفر دست یافت. سپس باشگاه‌های پرسپولیس، دیهیم و عقاب نیز به تیم‌داری در این حوزه پرداختند. با پیروزی انقلاب اسلامی ایران در ۱۳۵۷ش فوتبال زنان به‌صورت رسمی تعطیل شد. در ۱۳۷۱ش فوتبال زنان با برگزاری مسابقات فوتبال سالنی در دانشگاه الزهرا دوباره فعالیت خود را آغاز کرد. در دوران ریاست‌جمهوری سید محمد خاتمی، نسبت به سال‌های اول انقلاب توجه بیشتری به فوتبال زنان شد و امکانات گسترده‌تری در اختیار آن قرار گرفت. با حمایت برخی چهره‌ها از جمله فائزه هاشمی در عرصۀ ورزش زنان و محسن صفایی فراهانی در ریاست فدراسیون فوتبال، فوتبال دختران از فضای سالن به فضای باز و زمین چمن منتقل شد. در هشتم اردیبهشت ۱۳۸۵ش نخستین دیدار تدارکاتی تیم ملی زنان ایران در فضای باز پس از انقلاب برگزار شد.

باشگاه‌های فوتبال زنان در ایران

امروزه فوبال زنان قالب ۹۱ تیم باشگاهی شناسایی شده که در ۲۴ استان کشور پراکنده می‌باشند که عبارتند از: تهران، اصفهان، فارس، خوزستان، کرمان، مازندران، گیلان، خراسان رضوی، البرز، کرمانشاه، کردستان، همدان، آذربایجان غربی، بوشهر، چهارمحال و بختیاری، یزد، مرکزی، ایلام، کهگیلویه و بویراحمد، قزوین، گلستان، خراسان شمالی، سمنان و همچنین استان‌های دارای تیم‌های «نماینده» که عمدتاً مربوط به دوره‌های نخست مسابقات بوده است. بیشترین تمرکز تیم‌ها در استان تهران و پس از آن در استان‌های فارس و اصفهان است. برخی از باشگاه‌ها دارای تیم‌های دوم (ب) نیز هستند. همچنین تیم‌هایی با نام نمایندگان استانی عمدتاً در دوره‌های اولیه برگزاری مسابقات حضور داشته‌اند.

لیگ فوتبال زنان در ایران

نخستین دوره لیگ برتر فوتبال زنان ایران طی سال‌های 1386ش تا 1387ش برگزار شد و اکنون هجدهمین دورۀ این لیگ در حال‌ برگزاری است. بر اساس گزارش رسانه‌ها، لیگ برتر فوتبال زنان ایران با ساختاری نابرابر مواجه است و کیفیت داوری در این لیگ هنوز به سطح حرفه‌ای نرسیده است. کمبود داور زن، آموزش ناکافی و نبود فناوری‌هایی مانند VAR از چالش‌های اصلی آن عنوان شده است. همچنین ورزشگاه‌های مورد استفاده کیفیت مطلوبی ندارند و نبود پوشش زندۀ تلویزیونی و محدودیت حضور تماشاگران، از موانع دیگر رشد این لیگ ارزیابی می‌شود.

تیم‌های ملی فوتبال زنان در ایران

• تیم ملی فوتبال بانوان: این تیم در سال های 1384ش و 1390ش عنوان نایب قهرمانی غرب آسیا را کسب کرد. همچنین حضور در رقابت‌های جام ملت‌های فوتبال آسیا 2022م هند و 2026م استرالیا را کسب کرده و تاکنون 3 مرتبه جواز حضور در دور دوم رقابت‌های المپیک را به دست آورده است.
• تیم ملی فوتبال جوانان (دختران): فبوتبالیست‌ها دختر زیر 20 سال که تاکنون با حضور در رقابت‌های مقدماتی قهرمانی فوتبال آسیا موفق به صعود تا مرحلۀ دوم بازی‌ها شده است.
• تیم ملی فوتبال نوجوانان (دختران): این که متشکل از دختران زیر 17 سال است در مهرماه 1397ش پس از حضور در تاجیکستان جواز حضور در دور دوم مرحلۀ مقدماتی رقابت های قهرمانی فوتبال بانوان اسیا را کسب کردند.
• تیم ملی فوتبال نونهالان (دختران): این تیم که زیر 14 سال دختران به شمار می رود در سال 1391ش با حضور در رقابت ‌های دختران زیر 14 سال آسیا در سریلانکا عنوان نایب قهرمانی را کسب کرد و در سال ‌های 1393ش و 1395ش نیز عنوان سوم این مسابقات را به دست آورد.

طراحی و تولید لباس فوتبال بانوان در ایران

• امروزه لباس فوتبال بانوان در ایران به‌دلیل نیاز جامعه به هویت‌سازی و بازنمایی فرهنگی و اجتماعی، به گونه‌ای طراحی و تولید می‌شود که فراتر از یک پوشش ورزشی صرف عمل می‌کند. به گفتۀ فدارسیون فوتبال ایران این لباس‌ها ضمن رعایت اصول حجاب و استانداردهای فنی، احساس آزادی و زیبایی را در زمین بازی برای بازیکنان به همراه دارد. طراحی این لباس‌ها شامل محورهایی همچون هماهنگی با فرهنگ و رنگ ملی، طراحی اختصاصی متناسب با آناتومی بانوان، هویت تیمی و جایگاه اسپانسر، استفاده از نقوش ایرانی با الهام‌گیری سنتی مدرن و افزودن نام و شماره بازیکن با فونت اختصاصی هر تیم است.
• امروزه، مسأله حجاب و سخت‌گیری فیفا به عنوان یکی از چالش‌های اصلی در مسیر فعالیت بین‌المللی ورزشکاران زن ایرانی مطرح است. برای مثال، در مسابقات انتخابی المپیک ۲۰۱۲م لندن که خرداد ۱۳۹۰ش در اردن برگزار می‌شد، تیم ملی فوتبال زنان ایران به دلیل عدم تأیید لباس توسط داوران فیفا، اجازه حضور در زمین را پیدا نکرد. اما به دنبال پیگیری‌های فدراسیون فوتبال ایران و رايزنی‌های شاهزاده علی اردنی، فیفا لباسی استاندارد برای زنان محجبه به تأیید رساند که مورد پذیرش ایران، بحرین و اردن قرار گرفت. بر اساس اظهارات مسئولین فدراسیون در امور بانوان، موضوع حجاب حل شده و مقامات فیفا نیز از نظر علمی متقاعد شدند که پوشش اسلامی سلامت بازیکنان را به خطر نمی‌اندازد. بدین ترتیب، حجاب دیگر به‌عنوان مانعی برای حضور زنان در رقابت‌های مهم بین‌المللی تلقی نمی‌شود و فوتبالیست‌های ایرانی با حفظ پوشش اسلامی خود توانسته‌اند به عرصه‌های جهانی راه یابند.

فوتبال زنان ایران در سال‌های اخیر

رسانه‌ها سال اخیر به‌ویژه ۱۴۰۴ش را برای فوتبال زنان در ایران همراه با تحولات و دستاوردها ارزیابی کرده‌اند. برای مثال در بخش باشگاهی، حضور تیم‌های تازه‌وارد در لیگ برتر، رقابت‌ها را جذاب‌تر ساخته و تیم خاتون بم برای چهارمین دوره متوالی قهرمان لیگ شده و سپس به‌عنوان نماینده ایران در جام باشگاه‌های آسیا حضور یافته است. در سطح ملی نیز، تیم فوتبال بانوان ایران موفق شده برای دومین بار در تاریخ جواز حضور در جام ملت‌های آسیا را کسب کند. به گزارش رسانه‌ها، کاروان ایران در رقابت‌های جام ملت‌های آسیا در اسفند ۱۴۰۴ش نمایشی آبرومندانه ارائه داده است. بر اساس آمار منتشرشده، تیم ملی بانوان در مجموع ۱۳ بازی رسمی و دوستانه سال ۱۴۰۴ش، ۷ پیروزی و ۶ باخت به دست آورده است. منابع خبری همچنین از افزایش توجه رسانه‌ها به لیگ بانوان و گام‌برداری این رشته به سمت حرفه‌ای‌ترشدن خبر داده‌اند.

رقابت‌های بین‌المللی

نخستین بازی بین‌المللی فوتبال زنان ایران در ۱۷ اردیبهشت ۱۳۵۰ش برگزار شد که طی آن تیم تاج (نماینده ایران) با نتیجۀ ۲ بر صفر مغلوب تیم منتخب ایتالیا شد. در دیداری دیگر، تیم ملی زنان ایتالیا مقابل منتخب ایران (نخستین تیم ملی زنان ایران) به برتری ۴ بر صفر دست یافت. در ۱۳۸۵ش نخستین دیدار تدارکاتی تیم ملی فوتبال زنان ایران در فضای باز برگزار شد و تیم دختران نوجوان ایران به تساوی ۲ بر ۲ مقابل تیم دختران برلین دست یافت. این تیم در مسابقات مقدماتی جام ملت‌های آسیا در ۱۳۸۷ش موفق به شکست هند و تایوان شد و در ۱۳۸۸ش در مرحلۀ مقدماتی جام ملت‌های آسیا برابر تایلند و ازبکستان قرار گرفت. همچنین تیم فوتبال دختران ایران در المپیک نوجوانان سنگاپور (۱۳۸۹ش) شرکت کرد و به مرحلۀ نیمه‌نهایی راه یافت. در رقابت‌های مقدماتی المپیک لندن، تیم ملی زنان ایران با کسب هفت امتیاز در صدر گروه خود ایستاد، اما در مرحله نهایی به دلیل موضوع حجاب از صعود بازماند.

دستمزد فوتبال زنان در ایران

به گزارش رسانه‌ها دستمزد فوتبال زیان در ایران نسبت به مردان پایین است و به اعتقاد کارشناسان این اختلاف ریشه در عوامل ساختاری، رسانه‌ای و قدمت کمتر این رشته دارد. به باور آنان، فوتبال زنان ایران رشته‌ای نوپا است که هنوز به سطح حرفه‌ای نرسیده و از نظر کیفیت فنی، سرمایه‌گذاری و پوشش رسانه‌ای قابل قیاس با فوتبال مردان نیست. تحلیلگران بر این نکته تأکید دارند که نبود پخش تلویزیونی مسابقات زنان، فقدان تبلیغات و درآمدزایی، جذب حامی مالی برای این بخش را با دشواری مواجه کرده و در نتیجه، دستمزدها را در سطح پایینی نگه داشته است. برخی از سرمربیان نیز نبود تعهد اخلاقی در قراردادها و نتیجه‌گرایی مربیان را از عوامل مؤثر بر این نابرابری می‌دانند. همچنین پیشکسوتان فوتبال معتقدند میزان مخاطب و درآمدزایی، معیار اصلی تعیین دستمزد در سراسر جهان است و تا زمانی که فوتبال زنان به سطح کیفی و تجاری فوتبال مردان نزدیک نشود، یکسان‌سازی دستمزدها دور از انتظار خواهد بود.

فوتبال زنان ایران در جنگ رمضان

بر اساس گزارش‌های رسانه‌ای، تیم ملی فوتبال زنان ایران برای شرکت در رقابت‌های جام ملت‌های آسیا 2026م به استرالیا سفر کرده بود. پس از پایان مسابقات و با توجه به بسته بودن آسمان ایران بهدلیل حملات آمریکا و اسرائیل بر ایران در جنگ رمضان 1404ش، اعضای تیم در هتلی در استرالیا منتظر تسهیل شرایط برای بازگشت به کشور بودند. در این بازه زمانی، هفت عضو تیم شامل شش بازیکن و یک عضو کادر فنی به‌دلیل شرایط رونی ایجاد شده توسط رسانه‌های مخالف و کشور میزبان، هتل را ترک کرده و درخواست پناهندگی دادند. با این حال، پس از پیگیری‌های فدراسیون فوتبال و دستگاه دیپلماسی، پنج نفر از آنان از تصمیم خود منصرف شده و به کاروان تیم ملی پیوستند. تیم ملی در نهایت بدون دو عضو باقی‌مانده، به کشور برگشتند و مورد استقبال پرشور مردم ایران قرار گرفتند.

افتخارات ملی و بین‌المللی

جایگاه فوتبال زنان ایران در رنکینگ فدراسیون جهانی فوتبال (فیفا) همواره دارای فراز و فرودهایی بوده است. برای مثال تیم ملی فوتبال زنان ایران در سال‌های آغازین فعالیت خود با هدایت شهرزاد مظفر تا رتبه چهل‌وهشتم جهان پیشرفت داشت و در رتبه‌بندی ۱۳۸۹ش فیفا جایگاه ۵۵ جهان را کسب کرد. بر اساس جدیدترین رنکینگ اعلام‌شده از سوی فدراسیون جهانی فوتبال، تیم ملی زنان ایران با دو پله صعود نسبت به رتبه قبلی، از جایگاه ۷۰ به رتبه ۶۸ جهان ارتقا یافته است. در سطح فردی نیز بازیکنانی موفق به ثبت رکوردهایی شده‌اند. زهرا قنبری در فصل ۹۸-۱۳۹۷ش با ۵۱ گل زده، خانم گل فوتبال ایران شد و به‌عنوان نخستین لژیونر فوتبال بانوان ایران شناخته می‌شود. سارا قمی نیز رکورددار بیش‌ترین گل‌زنی در لیگ بانوان ایران است و تا ۱۳۹۶ش ۳۵ بازی ملی و ۲۳ گل زده برای تیم ملی در کارنامه خود داشته است. شقایق نوری‌زاده از ۱۳۹۰ش تا ۱۳۹۶ش در تمامی رده‌های تیم ملی فوتبال بانوان حضور داشته و در مسابقات آسیایی و تورنمنت‌های بین‌المللی و اروپایی متعددی به میدان رفته است. مریم ایراندوست نیز به‌عنوان بازیکن سابق تیم ملی و مدرس بین‌المللی فوتبال، در چندین کشور به تدریس فوتبال پرداخته است.

موانع فوتبال زنان در ایران

بر اساس یافته‌های تحقیقی، مهم‌ترین موانع به ترتیب اولویت عبارتند از:

• اماکن و تسهیلات ورزشی: کم‌توجهی به زیرساخت‌های استاندارد و مناسب، مهمترین مانع این حوزه شناخته شده است. کیفیت ضعیف اماکن ورزشی و عدم رعایت استانداردهای بین‌المللی از جمله دلایل عدم توفیق ایران در اخذ میزبانی مسابقات بین‌المللی؛
• حمایت شغلی و ورزشی: نبود حمایت از ورزشکاران از جمله بیمه و حقوق پس از دوران قهرمانی؛
• توسعه استعدادیابی ورزشی: کم‌توجهی به توسعه فوتبال بانوان در سطوح پایه باشگاه‌ها؛
• مشارکت ورزشی: عدم تخصیص عادلانه منابع فدراسیون‌ها بین زنان و مردان؛
• رقابت‌های ملی: نبود استراتژی ملی برای سازماندهی رقابت‌های بین‌المللی در کشور؛
• پژوهش علمی: اولویت نداده‌شدن به تحقیقات علمی، چالش اصلی این حوزه است؛
• توسعه مربیگری: عدم وجود نظام نوین مربیگری در ورزش کشور؛
• سازماندهی و سیاست‌های ورزشی: مدیریت ضعیف در تیم‌های فوتبال زنان و فقدان جایگاه زنان در مدیریت و سیاست‌های ورزشی کشور؛
• حمایت مالی: نبود سرمایه‌گذاری مناسب از طرف بخش‌های خصوصی.

منابع

• «اختلاف دستمزد فوتبال زنان و مردان»، اعتماد آنلاین، تاریخ درج مطلب: 14 مرداد 1398ش.
• «استقبال با شکوه از تیم ملی فوتبال زنان/ دختران «وطن» در آغوش ملت»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اسفند ۱۴۰۴ش.

• افتخاری، عذرا و دیگران، «شناسایی موانع توسعه مدیریتی فوتبال زنان در ایران»، فصلنامۀ مدیرت و توسعۀ ورزش، شمارۀ 14، 1397ش.
• «بانوان تاج مقابل منتخب ایتالیا | نخستین رویارویی بین‌المللی فوتبال زنان در ایران + تصاویر»، وب‌سایت صاحب‌خبران، تاریخ درج مطلب: 27 اسفند 1401ش.
• «بررسی وضعیت لیگ برتر فوتبال زنان ایران؛ ساختار نابرابر، کیفیت داوری و چشم‌انداز حضور تیم‌های بزرگ»، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: 21 خرداد 1404ش.
• «پیشرفت ورزش بانوان بعد از انقلاب اسلامی»، وب‌سایت فوتبال برتر، تاریخ درج مطلب: 21 بهمن 1403ش.
• «تاریخچه پر ماجرای فوتبال زنان در ایران»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 6 تیر 1390ش.
• «تاریخچه فوتبال زنان در ایران + عکس»، وب‌سایت فوتبال‌دخت، تاریخ درج مطلب: 5 فروردین 1399ش.
• «تیم ملی فوتبال زنان ایران»، وب‌سایت فوتبال‌دخت، تاریخ بازدید: 5 فروردین 1405ش.
• «تیم ملی فوتبال بانوان ایران»، وب‌سایت فدراسیون فوتبال جمهوری اسلامی ایران، تاریخ درج مطلب: 9 دی 1397ش.
• «تیم ملی فوتبال جوانان(دختران)»، وب‌سایت فوتبال‌دخت، تاریخ درج مطلب: 9 دی 1397ش.
• «تیم ملی فوتبال نوجوانان(دختران)»، وب‌سایت فوتبال‌دخت، تاریخ درج مطلب: 9 دی 1397ش.
• «تیم ملی فوتبال نونهالان(دختران)»، وب‌سایت فوتبال‌دخت، تاریخ درج مطلب: 10 دی 1397ش.
• «تیم های باشگاهی فوتبال زنان ایران»، وب‌سایت فوتبال‌دخت، تاریخ بازدید: 5 فروردین 1405ش.
• «زهرا قنبری هم از پناهندگی در استرالیا پشیمان شد؛ کاپیتان تیم ملی در راه مالزی»، وب‌سایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «سیر تا پیاز پناهندگی بازیکنان تیم ملی فوتبال زنان در استرالیا»، خبرگزاری جماران، تاریخ درج مطلب: ۱۹ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «صعود دو پله‌ای زنان فوتبال ایران در رنکینگ FIFA»، وب‌سایت نور نیوز، تاریخ درج مطلب: 20 آبان 1404ش.
• «فوتبال بانوان در سالی پرفراز و نشیب/ لیگی تازه‌نفس و تیم ملی پرافتخار»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 3 فروردین 1405ش.
• «فوتبال زنان ایران از اردن تا اردن؛ منع حجاب و گرفتن حق حساب»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 30 تیر 1404ش.
• «کامبک زنان ایران از دل پناهندگی به آغوش وطن؛ منتظر تصمیم نهایی ۳ نفر دیگر!»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۲۳ اسفند ۱۴۰۴ش.
• «لیست قهرمانان لیگ برتر کوثر بانوان فوتبال ایران»، وب‌سایت جام حذفی، تاریخ بازدید: 5 فروردین 1405ش.
• «ماجراي فوتبال زنان در ايران»، وب‌سایت جهان نیوز، تاریخ درج مطلب: 7 تیر 1390ش.
• «موضوع حجاب دختران فوتبالیست ۹۹ درصد حل است»، خبرگزاری فرارو، تاریخ درج مطلب: 6 آذر 1390ش.
• «نخستین دوره لیگ برتر فوتبال زنان ایران طی سال‌های 1386 تا 1387 برگزار شد.»، وب‌سایت فوتبال‌دخت، تاریخ درج مطلب: 29 دی 1398ش.
• «واکاوی شرایط فوتبال زنان ایران در رنکینگ فیفا؛ از خودمان 14 سال عقب‌تریم!»، وب‌سایت فوتبال 360، تاریخ درج مطلب: 26 خرداد 1402ش.