سپیده کاشانی

سپیده کاشانی؛ بانوی ترانه‌سرای انقلاب و دفاع مقدس و ملقب به مادر شعر انقلاب.

سپیده کاشانی

سپیده کاشانی

سپیده کاشانی، از شاعران مشهور انقلاب اسلامی و دفاع مقدس به‌شمار می‌رود. اشعار وی در دوران انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی با مضامین دینی، انقلابی، ادبیات پایداری و دفاع مقدس مورد توجه بوده است. اشعار وی هم به سبک کلاسیک و هم به سبک نو یا نیمایی سروده شده است. دوران شاعری وی به دوران پیش از انقلاب اسلامی و پس از آن تقسیم می‌شود و اثرپذیری وی از حوادث سیاسی و اجتماعی آن دوران در اشعارش آشکار است. او اشعارش را در خدمت اسلام و انقلاب به کار گرفت.

تولد و خانواده

سپیده که نام اصلی وی «سروراعظم باکوچی» است، در مردادماه ۱۳۱۵ش در شهر کاشان و در خانواده‌ای مذهبی دیده به جهان گشود. حسین باکوچی، پدر سپیده، تاجر و آشنا با ادبیات و بزرگان این حوزه بود، مادرش نیز باسواد و معلم قرآن بود و ذوق شعر و شاعری داشت. سپیده از کودکی با قرآن و اشعار شاعران بزرگی چون سعدی، مولانا و به‌خصوص حافظ آشنا شد و البته خودش نیز در این زمینه استعداد زیادی داشت.

تحصیلات

سپیده تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در زادگاه خود به پایان رساند. او بسیار علاقه‌مند به تحصیل در دانشگاه بود، اما پس از ازدواج، با همسرش به تهران مهاجرت کرد و امکان ادامه تحصیل برای او فراهم نشد.

ازدواج و فرزندان

سپیده کاشانی در ۱۶ سالگی با یکی از اقوام خود به نام جواد عباسیان ازدواج کرد و پس از ازدواج ساکن تهران شد. حاصل این ازدواج، دو فرزند پسر به نام سعید و سیامک (علی) و یک دختر به‌نام سودابه است.

فعالیت‌ها

سپیده کاشانی اولین شعر خود را در سن یازده‌سالگی سرود، ولی به‌طور جدی در سی‌سالگی به سرودن شعر پرداخت. او در سال ۱۳۴۷ش به عرصهٔ مطبوعات وارد شد و اشعارش در مجله‌های ادبی به چاپ می‌رسید. او برای مدتی مدیریت صفحات ادبی مجلهٔ «زن روز» را عهده‌دار بود. سپیده همراه همسرش در انجمن‌های ادبی که در تهران برگزار می‌شد، شرکت می‌کرد و کم‌کم مورد توجه بزرگان این رشته قرار گرفت.

اولین دفتر شعر او در سال ۱۳۵۲ش به نام «پروانه‌های شب» به چاپ رسید. در این دفتر برخی اشعار وی که بر ضد رژیم پهلوی بود، سانسور و حذف شد. او در سال ۱۳۵۸ش در ادارهٔ رادیو مشغول به کار شد. از اشعار او در روزهای پرشور انقلاب استفاده می‌شد. در سال ۱۳۵۹ش به عضویت «شورای شعر و سرود» به ریاست حمید سبزواری و تنی چند از شاعران بزرگ درآمد. او از سال ۱۳۶۰ش عضو رسمی انجمن شعر و ادب وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بود و بیش از یک سال نیز در سمت عضو شورای عالی شعر و ادب تلویزیون به خدمت مشغول بود.

سپیده کاشانی در روزهای آغازین انقلاب با سرودن اشعار حماسی و در دوران دفاع مقدس نیز با حضور در جبهه‌های جنگ در کنار سربازان و رزمندگان و سرودن اشعار حماسی، شور و شوقی در دل‌های آنان برمی‌انگیخت. او در دوران دفاع مقدس بارها همراه فرزندش به جبهه‌های جنگ رفت و با خواندن اشعار حماسی شور و شوق را در رزمندگان ایجاد می‌کرد. در همان دوران بود که همسرش به بیماری دچار شد و سپیده برای مدتی تمامِ وقتِ خود را به مراقبت از همسر بیمارش اختصاص داد. او پس از فوت همسرش در سال ۱۳۶۴ش مدتی از دنیای شعر و شاعری فاصله گرفت؛ اما از سال ۱۳۶۷ش با اصرار اطرافیان و اساتیدش دوباره به این عرصه بازگشت. کاشانی در سال‌های دفاع مقدس حدود ۴۰ قطعه شعر با موضوع جنگ و دفاع مقدس سرود که همگی به‌صورت سرود از رادیو و تلویزیون ایران پخش شد.

دیدار سپیده کاشانی با شهریار

تصویری از دیدار سپیده کاشانی با شهریار

سپیده کاشانی در خلال فعالیت‌های ادبی-سیاسی خود علاوه بر سفر به مناطق جنگی، سفری به تبریز به‌منظور دیدار با شهریار داشت و در سفر دیگری به شیراز در سال ۱۳۶۳ش در کنگرهٔ بزرگداشت سعدی شرکت کرد. او در آخرین سال عمرش به‌منظور افتتاح سفارت ایران به تاجیکستان سفر کرد.

آثار

• پروانه‌های شب (۱۳۵۲ش)؛ شامل زیباترین اشعار و غزلیات سپیده است؛ این کتاب شامل ۲۳ غزل به سبک کلاسیک و ۲۸ سرودهٔ نیمایی است. درون‌مایه‌های غزلیات این مجموعه، حسرت، امید به آینده، شب و سکوت و درون‌مایه‌های اشعار نیمایی وی، بیان‌گر دوران ستم و خفقان دورهٔ پهلوی است که امید در آن متبلور است.
• هزار دامن گل سرخ (۱۳۷۲ش)؛ مجموعه اشعار سپیده در دوران جنگ است که در قالب‌های غزل، قصیده، رباعی، دوبیتی و بیشتر به سبک مثنوی سروده شده است. بیشتر سروده‌های او که از صداوسیمای ایران پخش می‌شد، در این مجموعه آمده است.
• سخن آشنا (۱۳۷۳ش)؛ شامل قصیده، غزل، قطعه، مثنوی، دوبیتی، رباعی، چهارپاره، تضمین، سروده‌ها و اشعار آزاد نیمایی او است که جمع‌آوری آنها توسط فرزندش بعد از مرگ او صورت گرفته است.
• سفرنامه «حکایت آنان که بقا را در بلا دیده‌اند» (۱۳۷۵ش)؛ شامل یادداشت‌های او در سفر به جنوب و مناطق جنگی است.
• گزیدهٔ آثار.

همچنین دربارهٔ اشعار و شخصیت این بانوی شاعره کتاب‌ها و مقالات متعددی مانند لاله کویر، بانوی پروانه‌ها، خواهرانه در توفان، سپیدهٔ شعر انقلاب اسلامی، در سوگ سپیدار، یادنامه سپیده کاشانی، نگارش شده است.

درون‌مایه‌های اشعار

اشعار سپیده با زبانی ساده، سلیس و روان اما سرشار از احساس، یکرنگی و صمیمیت سروده شده‌اند و صنعت‌های ادبی در اشعار این شاعر کمتر مشاهده می‌شود. مبارزه با ظلم در دوران رژیم پهلوی و حملهٔ عراق به ایران موجب خلق آثاری در حوزهٔ ادبیات مقاومت توسط این بانوی شاعره شد. به‌همین جهت او را «مادر شعر انقلاب» نامیده‌اند.

دعوت مردم به مبارزه با ظلم و نژادپرستی، غفلت‌ستیزی، شهامت و جسارت در گفتار، توصیف و ستایش شهدا، ستایش آزادی و آزادگی، القای امید به پیروزی و آینده، عشق به وطن و سرزمین، ترسیم رنج‌ها و محرومیت‌های مردم به‌خصوص محرومین، بهره‌گیری از نمادها و اسوه‌های تاریخی، نقش زنان در پایداری، مدح و منقبت ائمه اطهار و ستایش از شخصیت‌های دینی و ادبی از جلوه‌های آشکار اشعار سپیده کاشانی است.

اشعار و سروده‌های سپیده کاشانی با استعاره از فرهنگ عاشورایی و یادآوری ارزش فداکاری و اجر شهادت با تکیه بر آیات و روایات، نقش مهمی در تشویق رزمندگان و تبیین اهداف دفاع مقدس داشت، به‌همین دلیل بسیاری از سروده‌های انقلابی او در رادیو و تلویزیون ایران در دوران دفاع مقدس پخش می‌شد. همچنین آموزه‌های دینی، ارزشی، اخلاقی و پایبندی به اصول و احکام در تمام اشعار سپیده کاشانی به وضوح دیده می‌شود.

دیدگاه‌ها و سبک زندگی

سپیده کاشانی در برههٔ حساسی از انقلاب اسلامی که موافق حضور زنان در اجتماع نبودند، پا به عرصهٔ سیاسی گذاشت و نشان داد که زن مسلمان می‌تواند با رعایت عفت، حجاب و متانت در عرصه‌های سیاسی، ادبی و اجتماعی حضور یابد و حتی مؤثرتر از مردان نیز عمل کند. او همچنین باور داشت که شاعر متعهد شاعری است که اشعارش از ریشه، اصالت فرهنگ و باورهای مذهبی و مکتب او نشأت گرفته باشد که نشان‌دهندهٔ حقانیت و صداقت او باشد.

فرزند سپیده کاشانی مادرش را هم پدر و هم مادر برای فرزندانش توصیف می‌کند که در فقدان پدر، همیشه آنها را به صبر دعوت می‌کرد. او مادر را بسیار مسئولیت‌پذیر نسبت به مردم و انقلاب می‌شناسد که حتی در سخت‌ترین شرایط بیماری که پزشکان به او توصیهٔ استراحت می‌کردند، مادر به انجام امور مربوط به انقلاب و جنگ می‌پرداخته است. او همچنین عنوان می‌کند که مادر، همیشه خود را مدیون انقلاب و نظام اسلامی می‌دانست.

حمید سبزواری، از شاعران بزرگ معاصر که با سپیده کاشانی همکاری داشته است، سپیده کاشانی را بانویی مؤمن، معتقد به خدا و متعهد به کشورش معرفی می‌کند که اشعارش را هدفمند می‌سرود. سپیده کاشانی شعر را نوعی عبادت می‌شمرد و در شرایط سخت و دشوار از انجام وظیفهٔ شرعی و وجدانی غافل نبود. او با سرودن شعر و با حضور در جبهه‌های جنگ بین رزمندگان، آنها را به شجاعت و دفاع از میهن ترغیب می‌کرد و به نظر او سپیده کاشانی الگوی یک زن مسلمان بود.

نمونه‌ای از اشعار

نمونه‌ای از اشعار کاشانی که نشان از شهامت و جسارت او و همچنین استفاده از شخصیت‌های تاریخی در سرودن اشعارش دارد:

ولی ای شهید، سوگند به شط خون پاکت		پس از این برای دشمن، قلم است خنجر من
ز برای آن‌که شب‌نامهٔ دشمنان نویسم		همه قطره قطرهٔ خون من است جوهر من
به مسلسل قلم، جان، چو گلوله می‌سپارم		که زنم به سینهٔ خصم زمان ابوذر من!

عشق به وطن نیز این‌چنین در اشعار وی نمایان شده است:

تنم گر بسوزی، به تیرم بدوزی		جداسازی ای خصم، سر از تن من
کجا می‌توانی، ز قلبم ربایی		تو عشق میان من و میهن من

همچنین قصیدهٔ «شیرزنان ایران»، توصیف حال زنان صبور ایرانی است که دوشادوش مردان در دفاع مقدس حضور داشتند و مظهر خودآگاهی تاریخی و بیداری بودند:

گُردآفرین، آفرین باد بر صبر بارآور تو		رشک بهار است ای زن، دامان گل‌پرور تو
ای چشم بیدار امت، ای فخر بانوی کوثر		ای در صبوری چو زینب، شاد از تو پیغمبر تو
فریاد کردی عزیزان، سر زد فلق، «فاستقاموا»		کاخ ستم را فرو ریخت، فریاد عصانگر تو
یکدست قرآن و دستی، آن شعله‌ور مشعل عشق		از شب گذشتی و تابید فجر نوازش‌گر تو

او در سرودن شعر فراتر از کشور خود پیش رفته و به مسئلهٔ قدس و فلسطین که مسئله‌ای انسانی و جهانی است این‌گونه پرداخته است:

فرزند بی‌گناه فلسطین		تاریخ عشق از تو مصور
خون تو آن رسالت جاری است		هان، ای شهید پاک و مطهر
کای قبلهٔ نخست، می‌آییم		ای قدس، قدس، قدس منور!

باور به ظهور منجی و امید به آیندهٔ روشن در بیشتر اشعار سپیده کاشانی دیده می‌شود:

ز کعبه عزم سفر کن به این دیار بیا		چو عطر غنچه نهان تا کی، آشکار بیا
حریم دامن نرگس شد از تو رشک بهار		گل یگانهٔ گلزار بیا
تو جلوه‌ای ز محمد، تو آیتی ز علی		تو سیف منتقمی عدل پایدار بیا

از معروف‌ترین اشعار او سرود «من ایرانی‌ام، آرمانم شهادت» است که توسط محمد گلریز، خوانندهٔ معروف ایرانی خوانده شده است. متن این شعر عبارت است از:

به خون گر کشی خاک من، دشمن من		بجوشد گل اندر گل از گلشن من
تنم گر بسوزی، به تیرم بدوزی		جداسازی ای خصم، سر از تن من
کجا می‌توانی، ز قلبم ربایی		تو عشق میان من و میهن من
من ایرانی‌ام، آرمانم شهادت		بجوشد گل اندرتجلی هستی است، جان کندن من
من آزاده از خاک آزادگانم		گل صبر می‌پرورد دامن من‌
نه تسلیم و سازش، نه تکریم و خواهش		بتازد به نیرنگ تو، توسن من‌
کنون رود خلق است دریای جوشان		همه خوشهٔ خشم شد خرمن من‌
بلند اخترم رهبرم از ره آمد		بهار است و هنگام گل چیدن من

درگذشت

سنگ قبر سپیده کاشانی

سنگ قبر سپیده کاشانی

سپیده کاشانی پس از سال‌ها تحمل بیماری در بهمن ۱۳۷۱ش از دنیا رفت. او با این‌که مقبره‌ای در کاشان و نزدیک مقبرهٔ فیض کاشانی داشت، اما در وصیت‌نامهٔ خود خواسته بود که در بهشت زهرا کنار شهدا دفن شود. آرامگاه این بانوی شاعر در مقبرهٔ ۹۵۳، جنب قطعه ۲۶ بهشت زهرا قرار دارد. او در وصیت‌نامهٔ خود از همه خواسته بود، دعا کنند تا با اجر شهادت از دنیا رفته باشد.

معبود تویی، از تو امان می‌خواهم		زان چشمهٔ سرمدی، نشان می‌خواهم‌
گفتی که شهید، زندهٔ جاوید است		یا رب! ز تو عمرِ جاودان می‌خواهم

منابع

• «آشنایی با سپیده کاشانی بانوی نام آشنای جبهه‌ها»، پایگاه خبری تحلیلی جهان بانو، تاریخ درج مطلب: ۳۰ دی ۱۴۰۲ش.
• اصلانی، محمدرضا، «نگاهی به زندگی سپیده کاشانی»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲ آذر ۱۳۸۷ش.
• اکبری، منوچهر و دیگران، «جلوه‌های پایداری در اشعار فدوی طوقان و سپیده کاشانی»، نشریه ادبیات پایداری، شماره ۱۲، سال هفتم، ۱۳۹۴ش.
• «تحقیق در مورد زندگی سپیده کاشانی + آثار و اشعارش»، وب‌سایت دانش‌چی، تاریخ بازدید: ۲۶ دی ۱۴۰۲ش.
• «س‍پیده کاشانی»، وب‌سایت دانشنامه الکترونیکی زنان، تاریخ بازدید: ۲۶ دی ۱۴۰۲ش.
• «سپیده کاشانی»، وب‌سایت کاشان‌شناس، تاریخ درج مطلب: ۱ مرداد ۱۴۰۰ش.
• سیدنژاد، میرصادق، «اختر برج ادب، درگذشت سپیده کاشانی، شاعره معاصر»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: بهمن ۱۳۸۳ش.
• «شاعران انقلاب، سپیده کاشانی»، وب‌سایت مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، تاریخ درج مطلب: ۲۶ فروردین ۱۳۹۸ش.
• «شعرخوانی مرحوم بانو سپیده کاشانی در جمع رزمندگان در جبهه‌ها»، وب‌سایت آپارات، تاریخ بازدید: ۱۰ تیر ۱۴۰۳ش.
• صادق‌زاده، محمود، «بررسی ویژگی‌های سبکی و تحلیل محتوایی شعر سپیده کاشانی (۱۳۱۳–۱۳۷۱)»، نشریه مطالعات نقد ادبی، شماره ۲۲، ۱۳۹۰ش.
• غفاری، محسن، بانوی پروانه‌ها، تهران، خاطرات قلم، ۱۳۸۴ش.
• کاشانی، سپیده، سخن آشنا، تهران، وزارت ارشاد، ۱۳۷۳ش.
• کاشانی، سپیده، مجموعه آثار سپیده کاشانی، تهران، انجمن قلم ایران، ۱۳۸۹ش.
• «من ایرانی‌ام، آرمانم شهادت»، وب‌سایت آپارات، تاریخ بازدید: ۸ تیر ۱۴۰۳ش.
• «یادی از شاعره انقلاب و بانوی کویر/ من ایرانی‌ام، آرمانم شهادت»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۷ تیر ۱۳۹۵ش.