امامت

امامت؛ رهبری در مناسبات مادی و معنویِ جامعه براساس گزینش الهی.

امامت، در اندیشهٔ اسلامی و مخصوصاً شیعه متمم نبوت و مکمل دین است و نقش تعیین‌کننده‌ای در هدایت، رهبری و سعادت بشر ایفا می‌کند. این مقام، تجسم اصول و ارزش‌های اسلامی و الگوی عینی برای تحقق سبک زندگی اسلامی محسوب می‌شود. نظم و انسجام جامعه، رشد معنوی، علمی، اخلاقی و اقتصادی افراد در پرتو رهبری امامان امکان‌پذیر می‌شود. اهمیت امامت در ساختار جامعهٔ اسلامی و تأثیر آن بر تمام ابعاد زندگی فردی و اجتماعی، از دیرباز مورد توجه اندیشمندان و پژوهشگران اسلامی بوده است.

تعریف امامت

واژهٔ عربی «امامت» برگرفته از ریشهٔ أ.م. م به‌معنای قصد و توجه است که به‌صورت مصدری ناظر بر معنای پیشوایی و رهبری در امور اجتماعی و سیاسی یا امور معنوی و اخلاقی است. امامت در فرهنگ اسلامی به‌معنای پیشوایی و زمام‌داری در تمام امور دینی و دنیوی است.

فقیهان، امامت را دو نوع می‌شمارند: امامت صغری (امامت در نمازهای جمعه و جماعت) و امامت کبری (پیشوایی در امور اجتماعی مردم و تحقق بخشیدن به اهداف دینی و دنیایی)؛ متکلمان، امامت را از سه منظر تعریف کرده‌اند: عام (عموم پیشوایان دینی)، خاص (امامت خلفا و جانشینان پیامبر) و أخص (جانشینان پیامبر)؛ عارفان، امامت را همگون با واژه‌های خلافت و ولایت در نظر می‌گیرند.

این مقام در اندیشهٔ امامیه، به‌معنای مقام رهبری همه‌جانبهٔ مادی و معنوی، جسمی و روحانی و ظاهری و باطنی است که از جانب خدا تعیین می‌شود. وظیفهٔ امام تحقق بخشیدن به برنامه‌های دینی اعم از حکومت، اجرای حدود و احکام الهی، برقراری عدالت اجتماعی، تربیت نفوس و هدایت عمومی جامعه است.

اهمیت امامت

از منظر شیعیان، امامت از اصول بنیادین اسلام و متمم نبوت و مکمل دین است. اندیشوران امامیه بر ضرورت عقلی نیاز بشر در تمامی زمان‌ها به امام و رهبر تأکید کرده و این امر را مقتضای قاعدهٔ لطف خداوند می‌دانند. امام خمینی، امامت را اصل مسلّم و جزء دین، امانت الهی، کمال دین و مایهٔ قبولی عبادات توصیف کرده است. از منظر وی، آموزه‌های اسلام و روایات، بیشترین توجه و اهتمام را به موضوع امامت اختصاص داده‌اند. برخلاف اهل‌سنت که امامت را در حد یکی از شئون دنیوی و حکومتی می‌بینند، شیعیان امامت را امری الهی، امتداد نبوت و جزء اصول دین اسلام می‌دانند. به تعبیر جوادی آملی، امام‌شناسی و امامت از هم دیگر جداست و آنجه که اهمیت دارد مهجور بودن امامت است.

طبق برخی روایات حتی عصر امام صادق نیز عصر غیبت بوده است؛ چون امامت غیب بوده و مردم به حرف امام عمل نمی‌کرده است. اگر امامت درست شد عقل و علم هم زنده است. با توجه به منزلت امامت علم و عقل زمانی معتبر است که نظام نظام معتبر باشد. نظام هم‌زمانی معتبر است که نظام امامت و امت باشد. کار بزرگ امام خمینی این بود که نظام امامت و امت را ایجاد کرد. کار حوزه‌های علمیه بویژه حوزهٔ علمیه قم این است که جهل را به علم و جهالت را به عقل تبدیل کند تا نظام امامت تداوم پیداکند.

امامت در قرآن مقامی مستقل از نبوت و رسالت معرفی شده است که در انتصاب از سوی خدا، همسان نبوت است و از سوی خدا شأنیت هدایتِ تشریعی و تکوینی دارد. امام در روایات اهل‌بیت، فراتر از آن است که مردم توانایی گزینش او را داشته باشند و جایگاه امامت، جایگاه پیشواییِ جامعه، مایهٔ نظام مسلمانان و عزت مؤمنان و اساس اسلام معرفی شده است.

مراتب امامت

مرتضی مطهری با توجه به رویکردهای مختلف میان متکلمان مذاهب اسلامی دربارهٔ امامت، سه مرتبه برای آن قائل است:

۱. رهبری جامعه: تمام فرق اسلامی به وجود رهبری اجتماع بعد از پیامبر اسلام باور داشته‌اند.

۲. مرجعیت دینی: امامت، نوعی کارشناسی آموزه‌های اسلام در ترازی بالاتر از فقاهت است. این کارشناس از جانب خداوند آمده و علوم خود را از پیامبر اسلام دریافت کرده و از هر خطایی مصون است.

۳. ولایت: این مرتبه، اوج مفهوم امامت است که از آن تعبیر به انسان کامل می‌شود و هیچ عصر و زمانی خالی از آن نیست.

تداوم و استمرار امامت

در قرآن، امامت و هدایت به‌عنوان دو امر جداناپذیر معرفی شده‌اند. علامه طباطبایی، امامت را به گرفتن دست خلق گرفتن و رساندن آنها به راه حق، معنا کرده است. براین اساس، امامت دربردارندهٔ رهبری امور دنیایی، نظم‌بخشی به زندگی مردم و ادارهٔ سیاسی و اجتماعیِ جامعه، تعلیم و ارشاد معنوی و روحی و گره‌گشایی از مشکلات فکری و تبیین ایدئولوژی اسلام برای ادارهٔ مطلوب جامعه است که همواره از سوی خدا، افرادی برای ایفای این نقش منصوب شده‌اند. برخی پیامبران و ازجمله حضرت محمد، مصداق‌هایی از امام به‌شمار می‌آیند که نبوت و امامت را در خود جمع کرده‌اند. همچنین پیامبر اسلام، امام‌های پس از خود را معرفی کرده است، از جمله در حدیث غدیر، حدیث سفینه، حدیث ثقلین، حدیث منزلت و سایر روایاتی که دلالت بر تعداد امامان و نام آنها دارد.

از منظر شیعیان، در دوران غیبت که امام، آشکارا در جامعه حضور ندارد، فقیهان عادل و آگاه، جانشین امام در هدایت و راهبریِ انسان‌ها هستند. از این قاعده در فرهنگ شیعیان با عنوان ولایت فقیه یاد می‌شود. از دیدگاه امام خمینی، ادلهٔ اثبات امامت بر لزوم نصب حاکم در زمان غیبت امام دلالت دارند.

کارکردهای امامت

امامت در اندیشهٔ شیعه به‌عنوان نهادی که جنبه‌های مختلف از زندگی بشر را تحت تأثیر قرار می‌دهد، کارکردهای ذیل را در پی دارد:

• کسب معرفت و ارتقای فهم بشر؛
• تبیین مصالح و منافع مردم؛
• تقویت هویت دینی و اجتماعی افراد؛
• نظام‌بخشی به جامعه و تنظیم روابط اجتماعی براساس الگوی الهی؛
• هدایت معنوی و اخلاقی جامعه؛
• حفظ دین و ارزش‌های اسلامی و انتقال آن به نسل‌های آینده؛
• مقابله با انحرافات فکری و اجتماعی؛
• بسترسازی برای رشد علمی و فرهنگی؛
• ایفای نقش نظارتی و اصلاحی در جامعه؛
• اجرای عدالت اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و قضایی؛
• معیار الگوی جامع و کامل برای جامعه.

رابطهٔ امامت و سبک زندگی

رهبری دین و دنیای انسان‌ها از مسائل بنیادین برای تمام جوامع بشری به‌شمار می‌آید و امامت از این منظر، به‌صورت مستقیم بر سبک زندگی آنها تأثیر می‌گذارد. قرآن با تفکیک امامت الهی و امامت کفر، دو نوع سبک زندگی متناسب با این جریان‌ها را به تصویر می‌کشد.

سبک زندگی مؤمنانه، انسان را به‌سمت هدف غایی زندگی هدایت می‌کند و سبک زندگی کافرانه بر محور هواپرستی، سلطه‌جویی و نفی ارزش‌های الهی شکل می‌گیرد و مستلزم انحراف، ظلم و هلاکت مردم است.

بر اساس این تفکیک در دوران معاصر، سبک زندگی غربی با تکیه بر مادی‌گرایی، فردگرایی و اومانیسم، در برابر سبک زندگی اسلامی قرار می‌گیرد. آموزه‌های اسلام در شکل‌گیری باورها، ارزش‌ها و هنجارهای لازم برای جهت‌بخشی به رفتار و کنش انسانی و در نهایت شکل‌گیری فرهنگ نقش کلیدی ایفا می‌کند.

ذیل این رویکرد، شیعیان که امامت را با دو ویژگی عصمت و انتصاب از ناحیهٔ خداوند، جزء باورهای اساسی خود می‌دانند، نظام معنایی خاصی را پیرامون آن برای زندگی فردی و اجتماعی خویش در قالب سبک زندگی تعریف کرده‌اند.

آموزۀ امامت در این سبک از زندگی، با تکیه بر هویت دینی و معنوی انسان، به رفتارهای فردی و اجتماعیِ او جهت می‌دهد. امامان، خود نیز با اجرای شریعت و زندگیِ مطابق اصول اسلامی به‌عنوان الگوهای عینی و جامع در تمامی ابعاد فردی، خانوادگی و اجتماعی، سبک زندگی مطلوب اسلامی را تجسم بخشیده‌اند و پیروان خویش را در مسیر کسب بصیرت و معنابخشی به زندگی هدایت کرده و به آنها کمک می‌کنند تا در چالش‌های پیش‌رو جهت درست را تشخیص دهند.

اثرگذاری آموزهٔ امامت بر سبک زندگی

آموزهٔ امامت، سبک زندگی را در سه سطح فردی، خانوادگی و اجتماعی، تحت تأثیر قرار می‌دهد:

الف- اثرگذاری فردی

باور به امامت، آثاری را در ساختار سبک زندگی و رفتارهای فردی رقم می‌زند، ازجمله:

• پیوند معنوی انسان با امامان از طریق توسل و شفاعت؛
• اهتمام به حضور در حرم‌های اهل‌بیت؛
• خواندن دعاها و زیارت‌نامه‌ها مانند زیارت عاشورا، دعای توسل، مناجات‌ها و احادیث منقول از آنها؛
• الگوپذیری از امام در عمل به آموزه‌های عبادی و اخلاقی مانند اهتمام به نماز اول وقت، دعاهای روزانه، وفای به عهد، کمک به نیازمندان و تقویت همدلی؛
• گرامیداشت مناسبت‌های دینی مانند بعثت، عید غدیر، عاشورا، اربعین و نیمهٔ شعبان؛
• استفاده از نمادهای بصری و رفتاری از قبیل نام‌گذاری فرزندان به اسامی امامان، پوشیدن لباس مشکی، سیاه‌پوش کردن خانه‌ها و محیط‌های عمومی در ایام سوگواری، نصب پرچم و نام‌های امامان در منازل و محل کار.

ب- اثرگذاری خانوادگی

اعتقاد به امامت، ضرورت الگوپذیری از امام را در تمام ابعاد زندگی خانوادگی نمایان می‌سازد، ازجمله:

• تشکیل خانواده شامل ازدواج، معیارهای انتخاب همسر، مهریه و جهیزیه؛
• فرزندآوری و تربیت فرزندان؛
• روابط متقابل والدین و فرزندان
• مدیریت خانواده مانند تقسیم کار، تعاون و همکاری، نحوهٔ انتخاب مسکن، پوشش و مواجهه با اختلافات و چالش‌ها؛
• برگزاری مراسم‌هایی نظیر مولودی‌خوانی، روضه‌خوانی، توزیع نذری؛
• مطالعه و آموزش معارف اهل‌بیت از طریق برگزاری جلسات خانگی یا برنامه‌های فرهنگی در مساجد و حسینیه‌ها که برگرفته از آموزهٔ امامت است، محیط خانواده را با مفاهیم عمیق دینی پیوند می‌دهد.

ج- اثرگذاری اجتماعی امامت

امامت به‌عنوان یک اصل بنیادین در اندیشهٔ اسلامی، تأثیرات عمیقی بر ساختار و سبک زندگی اجتماعی دارد. احیای اصل امامت، لازمهٔ تحقق جامعهٔ اسلامی، جهت‌گیری زندگی و ارائهٔ الگوهایی مطلوب است که در آیات قرآن به آن وعده داده شده است. در تفکر اسلامی، جامعهٔ مطلوب یا آرمانی جامعه‌ای است که افرادِ آن در مسیر سعادت و کمال حقیقی گام می‌نهند. ویژگی مهم چنین جامعه‌ای، عبودیت خدا و نفی هرگونه مظاهر شرک است و هدف از شئون فردی و اجتماعیِ زندگی برقراری ارتباط محکم میان خداوند و بشر است. تشکیل چنین جامعه‌ای در پرتو امامت و اطاعت امت از امام، محقق می‌شود و دستاوردهای زیر را به دنبال دارد:

۱. رشد معنوی

حکومت مبتنی بر امامت درصدد بکارگیری همهٔ ابزارهای مادی در جهت صلاح امت است که در رأس آن اعتلای معنوی جامعه قرار دارد.

۲. رشد علمی

امام با اتصال به علم الهی و با تأکید بر فراگیری دانش و حکمت در جهت رشد و شکوفایی جامعه می‌کند.

۳. شکوفایی فرهنگی و تمدنی

امام، نقشی محوری در شکل‌دهی به باورها، رفتارها و ارزش‌های اجتماعی دارد. او با نفی فرهنگ جاهلی و مبارزه با ضد ارزش‌ها به پالایش و اصلاح جامعه می‌پردازد، با مقاومت در برابر افکار و بدعت‌های انحرافی اصالت دین را حفظ می‌کند و با تشویق به علم‌آموزی، زمینه‌ساز رشد علمی و فرهنگی جامعه می‌شود. از سوی دیگر، امام در جایگاه رهبری جامعه با نفی استبداد، زمینهٔ حاکمیت عادلانه، نظم سیاسی و آبادانیِ زمین را فراهم می‌کند.

۴. رشد اخلاقی

یکی از نقش‌های مهم امام، تبیین نظام ارزشی و اخلاقی در جامعه است تا زمینه‌ساز تربیت و رشد اخلاقی انسان‌ها در تمام ابعاد باشد، ازجمله: ارتباط با خداوند، ارتباطات خانوادگی و اجتماعی و روابط بین‌المللی. در این رویکرد، باور به امامت سبب شکوفایی روح و رشد شخصیت آدمیان در جامعه می‌شود و جامعه‌ای شکل می‌گیرد که در آن، هر فرد بر مبنای اصول متعالی رفتار کرده و به رشد و کمال انسانی خود دست می‌یابد.

۵. رشد اقتصادی

در چارچوب آموزهٔ امامت، آبادانی دنیا مقدمهٔ آبادانی آخرت به‌شمار می‌رود. از این منظر، تلاش اقتصادی برای استقرار عدالت، رفاه و ریشه‌کنی فقر، فساد و تبعیض در جامعه ضروری است. عملکرد اقتصادی امامان شیعه در این نظام با ترویج فرهنگ کار و تلاش، توسعهٔ سنت وقف و دوری از هرگونه اشرافی‌گری و اسراف و با تکیه بر عدالت اقتصادی، الگویی عملی را ارائه می‌دهد.

۶. تعالی اجتماعی

امام به‌عنوان رهبر جامعه، با تدبیر امور در جنبه‌های مختلف زندگی، به برقراری امنیت، آرامش و انسجام اجتماعی می‌پردازد. این نقش محوری سبب می‌شود که ارزش‌ها و اصول اسلامی در تمام ابعاد زندگی اجتماعی نهادینه شود و اجتماعی پویا، متعادل و هماهنگ پدید آید که در آن افراد در مسیر رشد و تعالی گام برمی‌دارند.

منابع

• قرآن کریم.
• إبن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان‌العرب، بیروت، دارالفکر، بی‌تا.
• اسعدی، محمد، ولایت و امامت؛ پژوهشی از منظر قرآن، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۲ش.
• امامی، سیده‌زهرا، نقش باور به امامت در سلوک اخلاقی، پایان‌نامهٔ کارشناسی ارشد، قم، دانشگاه معارف اسلامی، ۱۳۹۷ش.
• امینی، ابراهیم، بررسی مسائل کلی امامت، قم، بوستان کتاب، ۱۳۹۰ش.
• «بیانات آیت‌الله العظمی جوادی آملی در همایش تفسیر تسنیم»، وب‌سایت مناهج، تاریخ درج مطلب: ۷ اسفند۱۴۰۳ش.
• پیرهادی، علی، نقش باورها و اعتقادات در سبک زندگی خانوادگی از دیدگاه قرآن و سنت، پایان‌نامهٔ دکتری، تهران، دانشگاه علامه طباطبایی، ۱۳۹۷ش.
• پیرهادی، علی و دیگران، «کارکرد الگویی رسالت و امامت و نقش آن در سبک زندگی خانوادگی»، نشریهٔ معرفت، شمارهٔ ۳۴، بهار ۱۳۹۷ش.
• حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث، ۱۴۱۶ق.
• حسینی زیدی، سیدابوالقاسم، «امامت در عینیت جامعه از دیدگاه امام رضا»، نشریهٔ پژوهش‌های اجتماعی اسلامی، شمارهٔ ۲، پاییز ۱۳۹۶ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، انسان ۲۵۰ ساله، تهران، مؤسسهٔ ایمان جهادی، ۱۳۹۱ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، «بیانات در جمع ۱۱۰هزار بسیجی در روز عید غدیر»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۴ آذر ۱۳۸۹ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، «بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم به‌مناسبت عید غدیر»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۳۰ شهریور ۱۳۹۵ش.
• خمینی، روح‌الله، البیع، تهران، مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۲۱ق.
• جلائیان اکبرنیا، علی، «شناخت و واکاوی مفهوم اصول و مبانی سبک زندگی اسلامی»، نشریهٔ پژوهش‌های اجتماعی اسلامی، شمارهٔ ۱۱۶، بهار ۱۳۹۷ش.
• جوادی آملی، عبدالله، ولایت فقیه: رهبری در اسلام، بی‌جا، مرکز نشر فرهنگی رجاء، ۱۳۶۸ش.
• سروری مجد، علی، امامت و جامعهٔ آرمانی، تهران، پژوهشگاه فرهنگ، هنر و ارتباطات، ۱۳۹۳ش.
• سروری مجد، علی، نقش نظریهٔ امامت در تحقق جامعهٔ آرمانی از منظر قرآن و روایات، پایان‌نامهٔ دکتری، قم، دانشگاه معارف اسلامی، ۱۳۹۲ش.
• شریعتی سبزواری، محمدباقر، امامت و رهبری در نگاه عقل و دین، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۹ش.
• شریفی، عنایت‌الله و دیگران، «کارکرد اسوه‌ای رسالت و امامت و نقش آن در سبک زندگی خانوادگی در مؤلفهٔ مدیریت منزل»، نشریهٔ پژوهش‌نامهٔ سبک زندگی، شمارهٔ ۵، پاییز و زمستان ۱۳۹۶ش.
• طباطبایی، محمدحسین، تفسیر المیزان، ترجمهٔ سید محمدباقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۷۸ش.
• طباطبایی، سید محمدحسین، شیعه در اسلام، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۷۵ش.
• طباطبایی، سید محمدکاظم و بهرامی، علی‌رضا، «کارکردهای اجتماعی نهاد امامت»، نشریهٔ پژوهش‌های مهدوی، شمارهٔ ۵، تابستان ۱۳۹۲ش.
• علامه‌حلی، حسن بن یوسف، کشف‌المراد فی شرح تجرید الإعتقاد، قم، مؤسسهٔ الإمام الصادق، ۱۳۸۲ش.
• فاضل قانع، حمید، سبک زندگی براساس آموزه‌های اسلامی (با رویکرد رسانه‌ای)، قم، اداره کل پژوهش‌های اسلامی رسانه، ۱۳۹۲ش.
• قبادی، آیت، «تبیین تأثیر اندیشه و عملکرد اقتصادی امام علی بر توسعهٔ تمدن اسلامی»، نشریهٔ پژوهش‌های تاریخی، شمارهٔ ۵۴، تابستان ۱۴۰۱ش.
• قدردان قراملکی، محمدحسن، «اهمیت و جایگاه امامت از منظر امام خمینی»، نشریهٔ اندیشنامهٔ ولایت، شمارهٔ ۱، بهار و تابستان ۱۳۹۴ش.
• کلینی، محمد بن یعقوب، اصول الکافی، قم، اسوه، ۱۳۷۵ش.
• مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار، بیروت، دار الإحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
• مصباح یزدی، محمدتقی، جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن، قم، شرکت چاپ و نشر بین‌الملل، ۱۳۸۰ش.
• مصباح یزدی، محمدتقی، نقد و بررسی مکاتب اخلاقی، قم، مؤسسهٔ آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۷ش.
• مطهری، مرتضی، امامت و رهبری، قم، صدرا، ۱۳۸۸ش.
• مکارم‌شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الإسلامیة، ۱۳۷۴ش.
• موسوی گیلانی، سیدرضی، «جایگاه نبوت و امامت در شکل‌گیری تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی»، در مجموعه مقالات یازدهمین همایش بین‌المللی دکترین مهدویت، قم، مؤسسهٔ آیندهٔ روشن، ۱۳۹۴ش.