عبدالقادر مراغه‌ای

عبدالقادر مراغه‌ای، شاعر و موسیقی‌دان ایرانی در سده نهم هجری.

عبدالقادر مراغه‌ای، نوازندۀ چیره‌دست و اولین ردیف‌نویس موسیقی سنتی ایرانی است که در کنار فارابی، ابوعلی سینا، صفی‌الدین ارموی و قطب‌الدین شیرازی در زمرۀ بزرگ‌ترین نظریه‌پردازان موسیقی ایرانی نام برده می‌شود.

نام‌گذاری

عبدالقادر مراغه‌ای مشهور به ابن‌غیبی، با القابی چون گوینده، نظام‌الدین و حافظ‌‌‌المراغی یاد شده است. لقب حافظ، بدان جهت به او داده شد که حافظ قرآن کریم بود.

کودکی و نوجوانی

عبدالقادر در ۷۶۸ش در مراغه به دنیا آمد و کودکی و نوجوانی را در زادگاه خود به‌سر برد. او نزد پدر که اهل هنر و ادب بود، موسیقی آموخت. وی در چهارسالگی به مکتب رفت، در هشت‌سالگی حافظ قرآن شد و در ده‌سالگی به صرف و نحو و معانی و بیان تسلط یافت. عبدالقادر در نوجوانی چنان مهارتی در موسیقی داشت که رقیب استادان بزرگ عصر خود مانند رضوان‌شاه بود. او در جوانی به تبریز رفت و سال‌ها به سلطان‌حسین جلایری، از فرمانروایان شعردوست و موسیقی‌شناس، خدمت کرد. مراغه‌ای سی سال آخر عمر خود را در هرات و در دربار شاهرخ، پسر تیمور، بود.

جایگاه

عبدالقادر مراغه‌ای در کنار اساتیدی چون فارابی(259ق)، ابوعلی سینا (428ق)، صفی‌الدین ارموی (693ق) و قطب‌الدین شیرازی (710ق) در ردۀ بزرگ‌ترین نظریه‌پردازان موسیقی اصیل ایرانی، جای گرفته است. او را اعجوبۀ موسیقی و آخرین نظریه‌پرداز موسیقی سنتی ایران می‌نامند. شاهان جلایر که دوست‌دار موسیقی و هنر بودند، عبدالقادر را به‌عنوان استاد اعظم موسیقی در دربار، جایگاهی شایسته داده بودند. با انتقال پایتخت از مراغه به تبریز در دورۀ سلطۀ ایلخانان، عبدالقادر نیز در این شهر سکنی گزید و هنر موسیقی در تبریز رونق گرفت. عثمانیان از او به‌عنوان اسطوره یاد می‌کنند. برخی اندیشمندان اروپایی، عبدالقادر را نظریه‌پرداز موسیقی نامیده‌اند و بعضی، وی را از افتخارات تاریخ هنر ایران‌زمین در سده‌های هشتم و نهم هجری و نیز آخرین نظریه‌پرداز موسیقی سنتی و اصیل ایران دانسته‌اند.

سفرها

سرنوشت مراغه‌ای با کشمکش‌های سیاسی و اختلافات خاندان آل‌جلایر بر سر حکومت گره خورده بود که بر بخش‌هایی از ایران و عراق حاکم بودند. با هجوم تیمور به غرب ایران و سرنگونی سلسلۀ جلایری، مراغی همراه سلطان احمد جلایری به بغداد گریخت، اما پس از فتح این شهر توسط تیمور، بسیاری از هنرمندان از جمله عبدالقادر به دستور تیمور، ابتدا به سمرقند و سپس هرات رفتند.

مهارت هنری

عبدالقادر سرشار از ذوق شعری و موسیقایی بود و در خطاطی و نقاشی نیز مهارت داشت. وی از سبک موسیقی صفی‌الدین ارموی متابعت می‌کرد که معلم بزرگ موسیقی در سال‌های ۶۱۳ تا ۶۹۳ق بود. مراغی در نواختن عود / بربط زبردست و در سرودن تصنیف، استاد بود. زبان مادری او ترکی آذری بود، اما نوشته‌های خود را به فارسی نگاشته است.

خاستگاه تربیتی

پدر عبدالقادر، او را از کودکی به خواندن قرآن با آواز خوش، تشویق می‌کرد. عبدالقادر که خود از کودکی حافظ قرآن بود با تشویقات پدر، قرآن را با وقوف کامل و نغمات زیبا تلاوت می‌کرد. این زمینه، موجب شد که عبدالقادر در پی یادگیری موسیقی و اصول و قواعد آن برود.

اثرگذاری‌ها

1. عبدالقادر مراغه‌ای سه پسر به نام‌های نورالدین‌ عبدالرحمان، نظام‌الدین‌ عبدالرحیم و عبدالعزیز داشت که به گفتۀ خود او، دو پسر اول در هنگام نگارش جامع‌الالحان، دوازده و هفت‌ساله بودند. وی در تربیت فرزندان سعی داشت دانسته‌های خود را به آنان یاد دهد. عبدالعزیز، آخرین فرزند او، در موسیقی از استعداد بیشتری برخوردار بود و آثاری از وی به یادگار مانده است مانند کتاب نقاوةالأدوار که به سلطان‌محمود دوم عثمانی تقدیم کرد. پسر عبدالعزیز، محمد، نیز موسیقی‌دان بود و کتابی به نام مقاصدالأدوار نگاشته و تقدیم سلطان‌ بایزید دوم عثمانی کرد.
2. طی دو قرن اخیر، موسیقی‌دانان بسیاری که پیرو الگوهای استادان بزرگ تاریخ موسیقی ایران بوده‌اند از عبدالقادر تأثیر پذیرفته‌اند.

دیدگاه‌های موسیقایی

مراغه‌ای معتقد بود دانستن اصول نظری موسیقی به تنهایی کافی نیست بلکه هنرمند باید جامع بین علم و عمل همراه با ذوق موسیقایی باشد. وی در رسالات خود دربارۀ مشخصات سازهای رایج عصر خود مانند رباب، قیچک، کمانچه، انواع عود و لوت‌های دسته‌بلند مثل روح‌افزا، و موسیقار توضیحاتی ارائه داده است. مراغه‌ای در کتاب جامع ‎الألحان خود، با وسواس زیاد نظرات برخی بزرگان موسیقی‌‎ مثل جوهری و فارابی را نقد کرده و کاربرد حساب و هندسه را در موسیقی لازم می‌دانست. وی به نقش موسیقی برای قرآن و علم طب اشاره دارد که بیان‌گر اهتمام او برای خدمت به دین اسلام است.

آثار

مهم‌ترین آثار عبدالقادر مراغه‌ای عبارتند از: کنزالألحان، مقاصدالألحان، جامع‌الألحان، شرح‌الأدوار صفی‌الدین (زبدة‌الأدوار)، فوائد عشره، لحینه، آثار موسیقایی صحبت‌نامه استادالمصفّنین مرافی و رسالۀ کوکبی. کنزالالحان که امروزه نسخه‌ای از آن در دست نیست، شامل غالب ساخته‌های موسیقایی عبدالقادر مراغی بوده است که خود او نیز آنها را آوانگاری کرده بود.

ویژگی آثار

آهنگ‌هایی که از عبدالقادر مراغه‌ای به یادگار مانده‌اند بیشتر در فرم‌های «کار» و «نقش» هستند؛ هرچند او در کتاب‌های خود نوشته که چندین «نوبت مرتب»، فرم‌هایی سلسله‌ای مشتمل بر چند قسمت درونی مانند قول و غزل و ترانه را تصنیف کرده است. اهمّ رسالات مراغه‌ای مختصّ استخراج و تبیین گام بالقوۀ نظام موسیقی زمان خود و روش‌های دستان‌بندی نغمات و آواها است. در حال‌حاضر، تقریباً 30 قطعه اصیل و منتسب به عبدالقادر در رپرتوار موسیقی عثمانی بایگانی شده است.

نوآوری‌ها

عیدالقادر مراغه‌ای پایه‌گذار مکتب منتظمیه و موسیقی کلاسیک جهان اسلام است. عبدالقادر مراغه‌ای ساز یاتوغان را ابداع کرد. این ساز شبیه سنتور مدرن امروزی بود، اما برای هر آوا فقط یک تار داشت و با جابه‌جا کردن خرک‌ها کوک می‌شد.

درگذشت

عبدالقادر مراغه‌ای پس از ۷۰ سال تلاش و کوشش در موسیقی و هنر و ادب در شهر هرات، در اثر بیماری طاعون وفات کرد و در همان شهر دفن شد.

تصویرپردازی

1. اعضای گروه موسیقی عبدالقادر مراغه‌ای، با مدیریت محمدرضا درویشی و با حضور همایون شجریان در تهران، نواها و آهنگ‌های مراغه‌ای را بازسازی کرده‌اند. نتیجۀ کار این گروه، در آلبوم «شوق‌نامه» ارائه شده است. همچنین فیلم مستند «شش سال، شش قرن» به مدت ۸۶ دقیقه دربارۀ طرح موسیقایی شوق‌نامه ( بازخوانی آثار عبدالقادر مراغه‌ای) است؛ مجتبی میرطهماسب کارگردان، تهیه‌کننده و فیلم‌نامه‌نویس این فیلم مستند است.
2. موسیقی سریال معروف امام علی براساس آثار عبدالقادر مراغه‌ای نواخته شده است. فرهاد فخرالدینی، آهنگ‌ساز این سریال، مفتخر است که در پی تلاش‌های افرادی در ایران، ترکیه و اروپا برای استنباط یکی از آثار موسیقایی عبدالقادر، وی توانست آن را به‌صورت کامل اجرا کند.
3. محمدرضا درویشی در یکی از سفرهای خود به ترکیه، ۲۲ اثر از آهنگ‌های عبدالقادر مراغی را گردآوری کرد. او در فیلم «شهرآشوب» از این آثار موسیقی بهره گرفته ‌است.
4. مرتضی حنانه زمانی که در ایتالیا تحصیل می‌کرد، درکتابخانۀ واتیکان نسخه‌هایی از مقاصد الألحان و جامع الألحان مراغه‌ای یافت و بر اساس آن، کتاب «گام‌های گمشده» را نگاشت.

بزرگداشت

1. سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی ایران در همکاری با بنیاد یونس‌امرۀ ترکیه، همایش نکوداشتی برای عبدالقادر مراغی، چهرۀ برجسته و فرامرزی موسیقی اصیل ایرانی، با شرکت جمع بسیاری از چهره‌های شاخص ادب و هنر دو کشور ایران و ترکیه در۱۱ مهر 1394ش برگزار کرد.
2. به‌منظور احیاء مکتب عبدالقادر مراغی، شب شعری برای بزرگ‌داشت این موسیقی‌دان، با شرکت رئیس موزۀ ملی ایران و گروهی از هنرمندان سرشناس ایرانی و نیز رئیس کمیسیون ملی یونسکو در 20 خرداد 1393ش در تالار سرباز مراغه برگزار شد.
3. موسسۀ بین‌المللی عبدالقادر مراغه‌ای برای سازماندهی و توسعۀ فعالیت‌های علمی- پژوهشی و شناخت نماد‎های تمدن و فرهنگ، تاریخ و آثار مشاهیر مراغه به‌خصوص عبدالقادر مراغه‌ای، با همکاری مدیریت شهری این شهرستان و انجمن تاریخ‌پژوهان آن تأسیس شده است.

ثبت در یونسکو

نام عبدالقادر مراغه‌ای به‌عنوان موسیقی‌دان برجستۀ ایرانی در ۲۰۱۴-۲۰۱۵م در یونسکو ثبت شد.

منابع

• آهنگری، حمیده، «عبدالقادر مراغه‌ای را بیشتر بشناسید»، وب‌سایت فارس‌آهنگ، تاریخ درج مطلب: 7 اردیبهشت 1401ش.
• حسین‌زاده، حسن، «عبدالقادر، آخرین موسیقی‌دان اسلام و نخستین ردیف‌نویس موسیقی ایران»، پایگاه خبری اویاقلیق، تاریخ درج مطلب: 12 مهر 1394ش.
• ربیعی، منیژه و ارحج، اکرم، «جلایریان یا ایلکانیان»، وب‌سایت دانشنامۀ جهان اسلام، تاریخ بازدید: 27 تیر 1402ش.
• «زندگی‌نامۀ عبدالقادر مراغه‌ای (۷۵۷– ۸۳۸ ه)»، همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: 10 دی 1398ش.
• «شرح حالی برای عبدالقادر مراغی/ از مراغه تا هرات»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 4 تیر 1399ش.
• «شوق‌نامه، اولین مواجهۀ ایرانیان با موسیقی سده‌های گذشته است»، خبرگزاری ایلنا، تاریخ بازدید: 30 تیر 1402ش.
• طهماسبی، طغرل، موسیقی در ادبیات، تهران، رهام، ۱۳۸۰ش.
• «عبدالقادر مراغی پایه‌گذار موسیقی کلاسیک جهان اسلام»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 22 اردیبهشت 1387ش.
• «عبدالقادر مراغه‌ای (آذربایجان شرقی)»، وب‌سایت ویزیت‌ایران، تاریخ بازدید: 23 تیر 1402ش.
• «عبدالقادر مراغه‌ای موسیقی‌دان ایرانی»، وب‌سایت باربدپیانو، تاریخ درج مطلب: 28 اردیبهشت 1401ش.
• «مهم‌ترین آثار عبدالقادر مراغی کدامند»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 10 تیر 1399ش.
• «نابغۀ موسیقی ایران در قرن هشتم/عبدالقادر مراغی» پایگاه خبری حقوق نیوز، تاریخ بازدید: 24 تیر 1402ش.
• «نگاهی به زندگی‌نامۀ عبدالقادر مراغی»، وب‌سایت نمانامه، تاریخ درج مطلب: 7 آبان 1398ش.
• «نگاهی به موسیقی سریال امام علی موسیقی متنی که فخرالدینی براساس آثار عبدالقادر مراغه‌ای ساخت»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: 5 خرداد 1398ش.
• «همایش بازخوانی تصانیف منسوب به عبدالقادر مراغی برگزار شد»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 132 مهر 1387ش.
• «یادی از عبدالقادر مراغه‌ای نخستین ردیف‌نویس موسیقی ایرانی»، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: 4 مرداد 1400ش.