آذرمیدخت صفوی

آذرمیدخت صفوی؛ بنیان‌گذار و رئیس مؤسسه تحقیقات زبان فارسی در دانشگاه اسلامی علیگر هند.

آذرمیدخت صفوی

آذرمیدخت صفوی

آذرمیدخت صفوی، زادهٔ ۱۹۵۲ میلادی در شمس‌آباد، هند، پژوهشگر، استاد دانشگاه و از چهره‌های برجستهٔ زبان و ادبیات فارسی در شبه‌قاره هند است. وی که تبارش به خاندان صفویِ ایران می‌رسد، بنیان‌گذار و رئیس مرکز تحقیقات زبان فارسی در دانشگاه اسلامی علیگر و رئیس انجمن استادان زبان فارسی در هند است. صفوی با تألیف بیش از ۳۰ کتاب و ۱۰۰ مقاله در حوزه‌های ادبیات، عرفان و روابط فرهنگی ایران و هند، نقش بسزایی در حفظ و ترویج زبان فارسی در هند ایفا کرده و از سوی چهره‌های ادبی با عنوان «بانوی اول زبان فارسی در هند» شناخته می‌شود. دریافت نشان ریاست‌جمهوری هند، جایزه جشنواره بین‌المللی فارابی و عضویت افتخاری در فرهنگستان زبان و ادب فارسی ایران از جمله مهم‌ترین افتخارات علمی او به‌شمار می‌رود.

تولد و خانواده

آذرمیدخت صفوی در سال ۱۹۵۲م در منطقهٔ شمس‌آباد، از توابع اوتار پرادش در شمال هند متولد شد. وی از نوادگان خاندان صفوی ایران است. این خاندان که نیای آنان شیخ صفی‌الدین اردبیلی است، بیش از دویست سال بر ایران حکومت کردند. در زمان نادرشاه افشار و هنگامی که صفویان در تنگنا قرار گرفتند، به هند مهاجرت کردند و نقش مؤثری در گسترش زبان فارسی در آن سرزمین ایفا کردند. رحمت‌الله شاه‌صفوی، از نیاکان آذرمیدخت صفوی، در سال ۱۷۳۷م و در عهد محمدشاه گورکانی به هند مهاجرت کرد. ایرانیان مقیم هند در طول سال‌ها با زنان هندی ازدواج کردند و بدین‌ترتیب ریشهٔ فرزندانشان به‌تدریج ایرانی-هندی شد.

محمدصادق صفوی، پدر آذرمیدخت، از پژوهشگران برجستهٔ زبان و ادبیات فارسی بود. وی مدرک کارشناسی ارشد خود را از دانشگاه علیگر دریافت کرد. مقاله‌های او در مجله‌های یغما و سخن در ایران به چاپ می‌رسید. او با نویسندگان و مورخان همچون محمدعلی جمال‌زاده، ایرج افشار، حبیب یغمایی و محمدابراهیم باستانی پاریزی ارتباط داشت. مادرش، ممتازجهان، دختر یک پزشک نامدار هندی و زنی تحصیل‌کرده و روشنفکر بود. همچنین نواب‌الدوله شمس‌آبادی، پدربزرگ آذرمیدخت، نویسنده‌ای شناخته‌شده در هند بود که بیش از ۳۰ جلد کتاب به زبان فارسی تألیف کرد.

تحصیلات

آذرمیدخت صفوی، پدر خود را نخستین معلمش می‌داند. پدرش از کودکی اشعار فارسی را از کتاب‌هایی همچون گلستان، بوستان، شاهنامه، دیوان حافظ، اسکندرنامهٔ نظامی، اخلاق جلالی، دیوان خاقانی و ظهیر فاریابی برای آذرمیدخت می‌خواند و خواندن شعر را نیز به او می‌آموخت. به همین دلیل، آذرمیدخت از همان کودکی به زبان فارسی دلبسته شد و در جوانی با تشویق‌های پدرش به تحصیلات عالی در رشتهٔ زبان و ادبیات فارسی پرداخت. وی در سال ۱۹۷۵م از پایان‌نامهٔ خود با عنوان «سعدی شاعر غزل‌سرا و انسان‌دوست» دفاع کرد و دکترای خود را در این رشته دریافت کرد. استاد راهنمای پایان‌نامهٔ او پروفسور نذیر احمد، از دانشمندان بزرگ هندی، بود. رسالهٔ دکتری وی به مطالعهٔ تطبیقی و مقایسهٔ غزل‌سرایی سعدی و حافظ اختصاص داشته است.

ازدواج

آذرمیدخت صفوی در سال 1981م با سید محمدعباس رضوی، استاد گروه مهندسی دانشگاه علیگر ازدواج کرد. وی پس از ازدواج به مدت چهار سال، همراه همسرش به انگلیس رفت و به مطالعۀ نسخ خط فارسی پرداخت و تعدادی کتاب را به انگلیسی ترجمه کرد.

سفر به ایران

آذرمیدخت، پس از اخذ دکترا به ایران سفر کرد و به مدت شش ماه در دانشگاه تهران از محضر استادانی چون بدیع‌الزمان فروزان‌فر، سیدجعفر شهیدی، جلال همایی، حبیب یغمایی، پرویز ناتل خانلری و محمدابراهیم باستانی پاریزی بهره برد و با زبان محاوره‌ای و جدید فارسی آشنایی پیدا کرد. پس از آن دکتر صفوی به ایران سفرهای زیادی داشته است. در مراسم دیدار شاعران و اساتید ادبیات فارسی در نوروز 1403ش، آذرمیدخت صفوی هم به دیدار رهبر ایران رفت. وی سید علی خامنه‌ای را شخصیتی نادر می‌داند که سیاست و ادبیات را در خود جمع کرده است.

تأسیس مرکز تحقیقات فارسی علیگر

دانشگاه آزاد اسلامی -آذرمیدخت صفوی رییس- زبان فارسی دانشگاه علیگر هند

معاون فرهنگی و اجتماعی دانشگاه آزاد اسلامی با پروفسور آذرمیدخت صفوی رییس دپارتمان زبان فارسی دانشگاه علیگر هند

آذرمیدخت در سال ۲۰۰۶م، مرکز تحقیقات زبان فارسی را در دانشگاه اسلامی علیگر هند تأسیس کرد تا در حفظ و نگهداری زبان فارسی بکوشد. در این مرکز، افزون بر امور ادبی، پژوهش‌های بین‌رشته‌ای در حوزه‌هایی همچون فلسفه، طب، بازرگانی، موسیقی، معماری و تاریخ انجام می‌شود. آذرمیدخت صفوی بر این باور است که زبان فارسی بیش از هشتصد سال زبان رسمی هند بوده است؛ از این‌رو، منابع فارسی حاوی اطلاعات ارزشمندی در این رشته‌هاست که باید از آنها و تجربیات نهفته در آنها بهره گرفت. هم‌اکنون دانشجویان بسیاری در مقاطع کارشناسی ارشد و دکترا در این دانشگاه مشغول به تحصیل هستند.

فعالیت‌ها

• رئیس گروه زبان فارسی در دانشگاه علیگر به مدت 6 سال؛
• رئیس دانشکده ادبیات دانشگاه علیگر؛
• عضو هیأت تحریریه مجلات قند پارسی و ایندوایرانیکا؛
• رئیس و مؤسس مرکز تحقیقات فارسی دانشگاه علیگر؛
• مدیریت مجلۀ فکر و نظر؛
• تدریس و راهنمایی پایان‌نامه‌های دانشجویان دورۀ کارشناسی ارشد و دکترا؛
• رئیس انجمن استادان زبان فارسی در هند.

جوایز و افتخارات

• اعطای جایزۀ ویژه در انجمن آثار و مفاخر فرهنگی ایران به مناسبت بزرگداشت او در سال 1384ش؛
• دریافت نشان از رئیس‌جمهور هند در سال 2005م؛
• دریافت جایزۀ بین‌المللی از سوی دولت ایران در سال 2008م؛
• دریافت جایزۀ سعدی در سال 2010م و جایزه غالب از خانۀ فرهنگ در سال 2013م؛
• جایزۀ مخصوص استادی ممتاز از سوی دانشگاه علیگر در سال‌های 2010 و 2012م؛
• دریافت جایزه ادبی میکش (از شاعران بزرگ معاصر در هند) در سال 2014م؛
• عضویت در شورای علمی دانشنامه زبان و ادب فارسی در شبه‌قاره از سوی ریاست فرهنگستان زبان و ادب فارسی در سال 1390ش؛
• دریافت حکم عضویت افتخاری در فرهنگستان زبان و ادب فارسی در سال 1399ش؛
• اعطای هدیه جشنواره بین‌المللی فارابی به دکتر صفوی در سال 1402ش.

ویژگی‌های اخلاقی

آذرمیدخت صفوی علاوه بر سوابق علمی، به دلیل ارتباط مؤثر با دانشجویان و ویژگی‌های شخصیتی، در محافل آکادمیک و فرهنگی مورد توجه و احترام است. همکاران و شاگردان وی، او را شخصیتی متواضع، سرشار از عشق و تأثیرگذار در عرصه‌های علمی و اجتماعی توصیف کرده‌اند.

دیدگاه دکتر صفوی درباره زبان فارسی

آذرمیدخت صفوی ایران و هند را دارای اشتراکات فراوان فرهنگی و زبانی دانسته و آن را نشانۀ همبستگی و ارتباط تنگاتنگ ایرانیان و هندی‌ها از گذشته‌های دور عنوان می‌کند. او زبان فارسی را زبانی ارزشمند در هند شمرده و براساس منابع تاریخی بیان می‌کند: قدمت زبان فارسی در هند به دوران پیش از اسلام بازمی‌گردد و زبان باستانی ایران با سانسکریت هند اشتراکات ادبی زیادی دارد. در زمان محمود غزنوی تعداد زیادی از شاعران ایرانی همراه او به هند می‌آیند و ساکن هند می‌شوند. دورۀ گورکانیان دوران اوج شکوفایی زبان فارسی در هند است، ازجمله شاعرانی که در آن دوره شعر فارسی سروده‌اند می‌توان به امیرخسرو دهلوی که به طوطی هند شهرت داشته، اشاره کرد. با سلطۀ انگلیسی‌ها بر هند، زبان فارسی که بیش از هشت قرن، زبان و عامل پیوستگی و وحدت بین هندی‌ها بود، با افول مواجه شد و زبان انگلیسی جایگزین آن شد و همین موجب اختلاف بین هندوها و مسلمانان شد. پس از استقلال هند، بسیاری از دولتمردان هند به زبان فارسی و احیای آن اهمیت زیادی نشان دادند. وی همچنین معتقد است که هندی‌ها برای آگاهی و شناخت کامل از تاریخ و فرهنگ خود باید به زبان فارسی آشنایی داشته باشند، زیرا بسیاری از منابع تاریخی آنها به فارسی بوده و برای استخراج اطلاعات از این منابع اصیل، باید با زبان فارسی آشنا باشند.

آذرمیدخت رشتۀ ادبیات فارسی پس از انقلاب اسلامی را برای اولین بار در دانشگاه علیگر، به‌منظور آشنایی دانشجویان با اشعار شاعران پس از انقلاب اسلامی ایران مانند قیصر امین‌پور، موسوی گرمارودی و عبدالجبار کاکایی راه‌اندازی کرد. او در سخنرانی‌ها و مصاحبه‌های خود بارها از دلبستگی عمیق خود به زبان فارسی سخن گفته و تأکید کرده است که خدا را شاکر است که جنون شعر فارسی دارد. وی به این جنون افتخار می‌کند و خود را خدمتگزار کوچکی در عرصهٔ زبان فارسی می‌داند.

دیدگاه‌ها درباره دکتر صفوی

غلامعلی حداد عادل، رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی، از دکتر صفوی به‌عنوان چشم و چراغ استادان زبان و ادبیات فارسی و بانوی اول زبان فارسی در هند، یاد کرده و معتقد است؛ تمام کسانی که در چهار دههٔ اخیر دغدغهٔ زبان و ادب فارسی داشته‌اند، بدون تردید وی را در هند می‌شناسند. همچنین مهدی محقق، رئیس انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، در مراسم تجلیل از آذرمیدخت صفوی، وی را از خادمان زبان فارسی در هند خواند و به پیوند دیرینهٔ ایران و هند اشاره کرد. پروفسور محمود عابدی، عضو پیوستهٔ فرهنگستان زبان و ادب فارسی، نیز ایران را به مادری نیک‌خَلق تشبیه کرده که دختر نیک‌خَلق خود را در هند به یادگار گذاشته است.

آثار

آذرمیدخت صفوی تاکنون بیش از 30 کتاب و 100 مقاله به زبان‌های فارسی، انگلیسی و اردو با موضوعاتی مانند ادبیات، نظم و نثر، فرهنگ و جامعه‌شناسی نگارش کرده است؛ ازجمله:

• ادبیات انقلاب اسلامی پس از ۱۹۷۹م ( این کتاب به زبان انگلیسی و فارسی منتشر شده ‌است)؛
• سلک السلوک؛
• صفویان در شمس‌آباد-هند؛
• تشریح الاقوام؛
• اخبار الجمال؛
• تذکره بحر زخّار، سه جلد؛
• معنویت مولانا در عصر حاضر؛
• تصوف و عرفان در ادبیات فارسی، دو جلد؛
• تذکره‌نویسی در ادبیات فارسی، دو جلد؛
• ادبیات داستانی فارسی، دو جلد؛
• عرفات العاشقین، تصحیح و تدوین، دو جلد؛
• نقش مثنوی در ادبیات فارسی، دو جلد؛
• کوچۀ عشق (ترجمه داستان‌های کوتاه فارسی)؛
• میراث مکتوب هند و ایران، دو جلد؛
• نظم گزیده تصحیح و تدوین؛
• چهل ناموس؛
• نقش غزل در ادبیات فارسی (تدوین)، دو جلد؛
• حدیث هند در ادبیات فارسی (تدوین)؛
• انسان‌گرایی و اخوت جهانی در شعر و ادب فارسی (تدوین)، دو جلد؛
• Revolution and Creativity (Survey of Post Islamic Literature, Art , Films)
• اعجاز خسروی (ترجمه انگلیسی) ج۱، یو. ایس. ای؛
• مخ المعانی (تصحیح و تدوین)؛
• تاریخ احمدی، ترجمه انگلیسی، لندن؛
• سعدی مرد بشردوست؛
• نقش‌های رنگ رنگ؛
• حدیث هند در ادبیات فارسی؛
• نفوذ فرهنگ و زبان و ادب فارسی در هند؛
• روابط هند و ایران؛
• نقش زبان و ادبیات فارسی در فرهنگ مشترک هند؛
• ادب‌شناسی؛
• تاریخ محمدی؛
• مجموعه مقالات دربارۀ شعر فارسی اسدالله خان غالب.

کتاب «زندگی‌نامه و خدمات علمی و فرهنگی آذرمیدخت صفوی» به کوشش انجمن آثار و مفاخر فرهنگی در مورد وی به چاپ رسیده است.

منابع

• «آرزوی بانوی شاعر هندوستانی که برآورده شد (خانم آذرمیدخت صفوی از شعرای هندوستان)»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: 9 فروردین 1403ش.
• «استادانی که عضو افتخاری فرهنگستان زبان شدند+فیلم»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: 22 آذر 1399ش.
• «بزرگداشت بانوی‌ دانشمند پروفسور دکتر آذرمیدخت صفوی»، وب‌سایت انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، تاریخ بازدید: 3 اردیبهشت 1403ش.
• «بزرگداشت بانوی‌ دانشمند پروفسور دکتر آذرمیدخت صفوی»، وب‌سایت انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، تاریخ درج مطلب: 22 آذر 1398ش.
• «پژوهش در زبان فارسی مورد نیاز هند است»، وب‌سایت بنیاد سعدی، تاریخ درج مطلب: 26 تیر 1397ش.
• «تقدیم هدیه جشنواره بین‌المللی فارابی به استاد آذرمیدخت صفوی»، وب‌سایت جشنواره بین‌المللی فارابی، تاریخ درج مطلب: 23 مهر 1402ش.
• «حافظ را باید بر اساس موازین ادبی جدید جهان نقد کرد»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: 18 اردیبهشت 1394ش.
• «حدادعادل، پروفسور صفوی را چشم و چراغ اساتید زبان فارسی هند خواند، استاد دانشگاه علیگر: خدا را شاكرم كه جنون شعر فارسی دارم»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 28 اردیبهشت 1394ش.
• «حکومت صفویان در تاریخ ایران»، وب‌سایت دلتا، تاریخ بازدید: 1 اردیبهشت 1403ش.
• دهلوی، اظهر و صفوی، آذرمیدخت، «این قند پارسی (گفت‌وگو با دکتر اظهر دهلوی و دکتر آذر میدخت صفوی، استادان زبان و ادبیات فارسی در هند)»، کتاب ماه ادبیات، سال چهارم، شماره 48، 1390ش.
• «زندگی‌نامه و خدمات علمی و فرهنگی آذرمیدخت صفوی»، وب‌سایت کتابخانه تخصصی ادبیات، تاریخ بازدید: 3 اردیبهشت 1403ش.
• قنبری، امید، «پروفسور آزرميدخت صفوي»، وب‌سایت سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، تاریخ درج مطلب: 4 مهر 1396ش.
• قنبری، امید، زندگی‌نامه و خدمات علمی و فرهنگی آذرمیدخت صفوی، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1394ش.
• «گزارشی از مراسم بزرگداشت «آذرمیدخت صفوی» در انجمن آثار و مفاخر فرهنگی»، وب‌سایت آخرین خبر، تاریخ به‌روزرسانی: 30 آبان 1394ش.
• «گفت‌وگو با آذرمیدخت صفوی؛ رئیس مرکز تحقیقات فارسی هند»، وب‌سایت مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: 30 مهر 1394ش.