اوقات فراغت زنان

اوقات فراغت زن؛ فرصت‌های فراغت و تفریح زنان.

اوقات فراغت زن، فرصتی برای انتقال عناصر فرهنگی و تقویت انسجام و نشاط اجتماعی است. چگونگی گذراندن این زمان‌ها و بهره‌گیری از این فرصت‌ها به شرایط اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی جامعه بستگی داشته و کیفیت استفادۀ مطلوب از آن، در بهبود کیفیت زندگی اجتماعی زنان تأثیرگذار است.

تاریخچه

امروزه، توجه زنان به فعالیت‌های بدنی با هدف دستیابی به تناسب اندام و نیز سرگرم شدن با محتوای اینترنت و گوشی‌های هوشمند، بخش مهمی از اوقات فراغت آنها را پوشش می‌دهد. اما در دوران گذشته که بیشتر جمعیت ایران کشاورز بودند، فقط در مناسبت‌هایی همچون نوروز، اعیاد دینی، عزاداری‌های محرم یا رویدادهای خانوادگی همچون عروسی، تولد نوزاد و مرگ، فرصت‌هایی برای زنان فراهم می‌شد تا دست از کار روزمره بردارند. رفتن به زیارت، عزاداری، روضه، تعزیه و نیز رفتن به قبرستان، از شکل‌های پسندیدۀ اجتماعی برای گذران اوقات فراغت زنان بود که متأثر از دین و مذهب شکل می‌گرفت. در ساعت‌های استراحت روزانه نیز فراوان‌ترین شکل گذران اوقات فراغت زنان در ایران، یک‌جا نشستن و گپ‌زدن با خانواده و دوستان بود. در دوران صفویه و قاجاریه، زنان طبقۀ بالا که وظیفۀ خانه‌داری و بچه‌داری را برعهده نداشتند، به هنرهایی همچون نقاشی، موسیقی و خطاطی مشغول می‌شدند. زنان طبقات متوسط جامعه نیز بیشتر به مهمانی‌های زنانه سرگرم می‌شدند. پس از انقلاب مشروطه، با ایجاد کارخانجات و ادارات مختلف، مرز بین کار و فراغت پررنگ‌تر شد و در شهرهای بزرگ، رفتن به رستوران، سینما و تئاتر در اوقات فراغت رایج شد.

موانع و چالش‌ها

از منظر کارشناسان، فراغت زنان متأهل، به‌دلیل مسئولیت بیشتر با چالش‌های بیشتری همراه است. مشکلات مربوط به خانه، مسائل اقتصادی، امنیت اجتماعی، زمان‌بندی شخصی، سنن فرهنگی، مسئولیت‌های شخصی، مهارت و علائق شخصی، امنیت و سلامت شخصی، فراغت زنان را با چالش روبرو می‌کند. آمارها نشان می‌دهند که اوقات فراغت زنان در شهرها، به‌خصوص کلان‌شهرها، بسیار کمتر از اوقات فراغت مردان بوده و با محدودیت‌های جدی در امکانات تفریحی، ورزشی و فراغتی مواجه هستند.

راهکارهای حل مشکلات اوقات فراغت زن

1. افزایش امنیت اجتماعی تا زنان از نظر روانی و جسمی در آرامش بوده و امکان حضور در عرصه‌های مختلف اجتماعی را داشته باشند.
2. آموزش مهارت‌های زندگی شامل ویژگی‌های روان‌شناختی (افزایش نشاط، افزایش اعتماد به نفس و خودشناسی) و مهارت‌های کاربردی زندگی (مدیریت زمان و مدیریت منابع مالی).
3. بازنگری در قانون فراغت زنان.
4. تولیدات فرهنگی فاخر و آموزش سواد رسانه‌ای برای استفادۀ مطلوب و بهینه (به‌خصوص در زمینۀ فضای مجازی).
5. احداث مجموعه‌های چندمنظوره مانند پارک‌ها و فضاهای فراغتی، راه‌اندازی مراکز تفریحی ورزشی چندمنظوره که امکان خدمات‌رسانی به زنان خانه‌دار و زنان شاغل دارای فرزندان خردسال را فراهم کند.
6. حمل‌ونقل آسان، ایمن و ارزان متناسب با شرایط مادران و زنان.

اوقات فراغت زن از نظر اسلام

دین‌پژوهان با تکیه بر دلایل متعدد عقلی و نقلی، نه‌تنها اسلام را مخالف اوقات فراغت زنان نمی‌دانند بلکه باورد دارند که آموزه‌های اسلام به شیوه‌های مختلف، همه افراد (زنان و مردان) را به اختصاص بخشی از عمر خود به تفریح و فراغت از کار سفارش و ترغیب کرده است. اسلام از این منظر، با فراغت و تفریح به‌عنوان یک نیاز فطری و غریزی یا یک ضرورت ناشی از زیست اجتماعی انسان موافق است. شواهد بسیاری در متون دینی، سیرۀ بزرگان، عرف شریعت‌شناسان و دیدگاه بیشتر فقهای اسلامی مبنی بر تأیید مشروط و مقید فراغت وجود دارد.

ورزش زن

فعالیت‌های اوقات فراغت مبتنی بر ورزش با هدف بهبود شرایط جسمانی و روانی، یکی از مؤثرترین فعالیت‌های تفریحی شناخته شده است. امروزه، ورزش‌های تفریحی زنان، به‌دلیل اهمیت خود زنان و نقش آنها در جامعه، از اساسی‌ترین موضوعات در حیطۀ ورزش بوده که اهمیت آن در ایران، علاوه بر موضوع سلامت و نشاط جامعه، از منظر دینی نیز مورد تأکید قرارگرفته است.

فعالیت بدنی برای زنان دارای فواید بسیاری از جمله کاهش مرگ زودرس، کاهش بیماری‌هایی همچون بیماری‌های قلبی- عروقی، سکته مغزی، انواع سرطان، دیابت و پوکی استخوان است. علاوه بر آن، بهبود سلامت روان نیز در گرو افزایش فعالیت‌های بدنی است. به‌همین دلیل، اوقات فراغت یکی از راه‌هایی است که به زنان کمک می‌کند تا علاوه بر شرکت در فعالیت‌های فراغتی، وظایف مادری و شهروندی خود را نیز بهتر انجام دهند. دفتر امور زنان در وزارت بهداشت ایران از کم‌تحرکی زنان در ایران خبر داده و اعلام کرده‌ است که بیش از 60 درصد زنان ایرانی اوقات فراغت ورزشی ندارند.

پژوهش‌های صورت‌گرفته در ایران نشان داده‌اند تمهیدات حمایتی از ورزش تفریحی زنان، نهادینه‌سازی فعالیت‌ها، آموزش و فرهنگ‌سازی، ترویج و توسعۀ فعالیت‌های جسمانی، ارج نهادن به کرامت زنان و دختران، عدالت در اجرای فعالیت‌ها، حمایت رسانه‌ای، توانمندسازی فردی و جمعی و افزایش مشارکت‌پذیری، در توسعۀ اوقات فراغت مبتنی بر ورزش زنان تأثیرگذار است.

اوقات فراغت زن روستایی

در جوامع روستایی، مرز مشخصی میان کار و اوقات فراغت وجود ندارد و فراغت، معمولا حول وظایف ضروری روزمره تحقق می‌یابد. بسیاری از زنان روستایی، علاوه بر انجام کارهای خانه، دوشادوش مردان به فعالیت‌های کشاورزی و سایر کارهای معمولی زندگی روستایی می‌پردازند و فرصت چندانی برای تفنن ندارند. در بسیاری از مناطق روستایی، حتی اوقات فراغت زنان نیز صرف کارهای تولیدی می‌شود؛ در برخی روستاهای ایران، زنان در اوقات فراغت، انواع مختلف پارچه، چادرشب‌های ابریشمی و نخی، حوله، ملحفه، گلیم و خورجین می‌بافند. گاهی زنان به‌صورت خانوادگی به زیارت یا شب‌نشینی می‌روند. عده‌ای از زنان نیز با جمع‌شدن بر سر تنور، جمع‌شدن بر سر کوچه‌ها، رفتن به مسجد برای ادای فریضه‌های مذهبی و یا شرکت در مراسم‌های مذهبی در خانه‌های همسایگان، اوقات فراغت خود را سپری می‌کنند.

اوقات فراغت زن در فضای مجازی

امروزه، بسیاری از زنان ترجیح می‌دهند تا اوقات فراغت خود را در فضای مجازی سپری کنند. کارشناسان، از جمله دلایل اصلی این اقدام را ارتباط آسان و بی‌وقفه با دوستان و آشنایان، امکان کسب داده‌ها (خبرها)، امکان حضور همزمان در گروه‌های گوناگون (مانند گروه‌های آشپزی، موسیقی و خیاطی)، به‌روز بودن، موفقیت بیشتر در تربیت فرزندان (با عضویت در گروه‌های تربیتی مفید و کارآمد)، آشنایی با طرز فکر دیگران، توسعۀ دایرۀ تعاملات افراد و کم‌هزینه بودن آن می‌دانند.

اوقات فراغت زن در کلان‌شهرها

شیوۀ گذران اوقات فراغت زنان در کلان‌شهرها دارای ریشه‌های فرهنگی گوناگون بوده و گاهی متأثر از کژتابی مفهومی نسبت به زن و اوقات فراغت آنها است. کارشناسان در بررسی اوقات فراغت زنان در کلان‌شهرهای ایران، به موارد زیر توجه کرده‌اند:

1. ضرورت نگاه ویژه به اوقات فراغت زنان و خارج شدن آنها از حاشیۀ سیاست‌گذاری‌ها به متن؛ در تنظیم اسناد بالادستی باید موجودیت مستقل زنان پذیرفته شود و از آنها برای تدوین سیاست‌ها و قوانین ویژه زنان، بهره گرفته شود تا در مرحلۀ اجرا نیز توجه و بودجۀ کافی به فراغت زنان، اختصاص یابد. بدین ترتیب، بی‌تفاوتی اجتماعی زنان نیز کاهش می‌یابد و آنها برای بهبود وضعیت خود، تلاش می‌کنند و جامعه از ظرفیت و توان مدیریتی و اجرایی زنان به صورت واقعی بهره‌مند می‌شود.
2. غلبۀ مصرف؛ امروزه بسیاری از زنان در کلان‌شهرهای ایران این انگاره را پذیرفته‌اند که فرد می‌تواند آزادی و حق انتخاب خود را در قالب شیوۀ مصرف بروز دهد. مصرف تظاهری معمولاً از طبقات بالا به پایین اجتماعی تسری پیدا می‌کند و پاساژگردی و مدلینگ به شیوۀ رایج گذران اوقات فراغت تبدیل شده است.
3. محدودیت خودانگارانه؛ برخی زنان که همچنان به نقش‌های سنتی خود مانند مسئولیت مراقبت از اعضای خانواده، حضور و در دسترس بودن تمام‌وقت مادر، کار خانگی تمام وقت و تک‌مسئولیتی بودن نگهداری از فرزندان، پای‌بند هستند در برابر اقتضائات زندگی امروزی، دچار نوعی سردرگمی شده و به‌دلیل آن‌که حق فراغتی برای خود قائل نیستند، اگر زمانی را به سرگرمی و فراغت از مسئولیت‌ها سپری کنند دچار عذاب وجدان می‌شوند.
4. انباشت فراغت؛ برخی زنان در تعیین میزان فراغت به افراط می‌گرایند؛ توجه بیش از حد به زیبایی و نمایش بدن، صرف وقت زیاد برای خرید، غلبۀ فرهنگ مصرفی و زیاده‌روی در فراغت مجازی، از مصادیق انباشت فراغت است. این افراط گاهی تا اختلال در تعریف ارزش و اختلال در تعریف بدن مشروع پیش می‌رود و زن را به‌سوی زیباسازی فزایندۀ بدن با هدف دریافت تشویق از دیگران و نمایش برتری و بی‌توجهی به ارزش‌های متعالی و معنوی سوق می‌دهد.

منابع

• «پیامدهای غفلت از اوقات فراغت زنان»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ بارگذاری: 30 فروردین 1396ش.
• جعفری هفت‌خوانی، نادر و دیگران، «فراغت زنان در کلان شهرها؛ تبیین مسائل اوقات فراغت زنان متأهل شهر تهران»، مطالعات جامعه‌شناختی شهری، دوره 10، شماره 34، 1399ش.
• حبیب‌پور گتابی، کرم و دیگران، «مقایسۀ مصرف فراغت دربین زنان شاغل و خانه دار در شهر ساری»، مطالعات راهبردی زنان، دوره 15، شماره 58، 1391ش.
• روجک، کریس، نظریۀ فراغت: اصول و تجربه‌ها، به‌ترجمۀ عباس مخب، تهران، تیسا، 1395شک
• شرف‌الدین، حسین، سبک اهل بیت در تفریحات و اوقات فراغت، مطالعات اسلام و روان‌شناسی، دوره 9، شماره 16، 1394ش.
• «شیوه‌های گذران اوقات فراغت زنان از دیروز تا امروز»، خبرگزاری دانشجویان ایران، تاریخ بارگذاری: 23 آبان 1396ش.
• علمدار، فاطمه و دیگران، «فرآیند خلق بی‌تفاوتی اجتماعی در بافت تعاملی ایرانیان»، بررسی مسائل اجتماعی ایران (نامۀ علوم اجتماعی)»، دوره 9، شماره 1، 1397ش.
• فرضی‌زاده، زهرا و بابایی، محبوبه، «بررسی وضعیت اوقات فراغت زنان درجامعۀ روستایی»، نشریۀ زن در توسعه وسیاست، دوره 15، شماره 1، 1396ش.
• کفاشی، مجید و پیرجلیلی، زهرا، «گذران اوقات فراغت زنان در فضای مجازی»، فصلنامۀ زن و جامعه، دوره 7، 1395ش.
• مستحفظیان، مینا و دیگران، «کیفی‌سازی اوقات فراغت زنان و دختران در خانواده با رویکرد مبتنی بر فعالیت‌های جسمانی در استان اصفهان»، تهران، دانشگاه تربیت مدرس، دوره 2، شماره 6، 1400ش.
• موسوی راد، طاهره و دیگران، «اولویت‌بندی موانع مدیریت زنان در ورزش به روش تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP)»، پژوهش‌های کاربردی در مدیریت ورزش، دوره 5، شماره 17، 1395ش.
• Arai, S. M., & Pedlar, A. M, “Building communities through leisure: Citizen Participation in a healthy communities initiative”, Journal of leisure Research, 1997.
• Madani, B., & Azani, M, “Evaluation of woman’s recreation centers in 5th and 6th Isfahan regions using the SWOT models and strategic factors”, Spatial Planning, 2017.

ویکی ز

پرونده:اوقات-فراغت-زنان.jpg

زمان، فضا و فعالیت، سه عامل کلیدی در گذران اوقات فراغت است.

اوقات فراغت زنان؛ زمان، فضا و فعالیت‌های تفریحی زنان.

اوقات فراغت، به منظور سرگرمی و تجدید قوا و به‌عنوان عاملی موثر بر هویت زنان، تحولات فراوانی را تجربه کرده است. امروزه اوقات فراغت زنان تحت تاثیر تحصیلات و شغل و درآمد، فضای مناسبی یافته و فعالیت‌های متنوعی را شامل می‌شود.

مفهوم‌­شناسی

فراغت، در لغت به­‌معنای آسودگی و دست‌کشیدن از کار و شغل و در اصطلاح نیز به­‌معنای وقت آزاد از کار یا یک رشته از فعالیت‌های اضافی و فرصت و زمانی است که پس از اتمام کار و مشغله روزانه باقی می‌ماند و عموما با معنای سرگرمی همراه است. فعالیت‌های اوقات فراغت نه در جهت کسب درآمد یا بر اثر نیازهای مالی، بلکه در راه ارضای خواست خویشتن به‌هنگام زمان فراغت و فارغ از الزامات شغلی صورت می‌گیرد. بدین ترتیب اوقات فراغت، به‌معنای زمان بیکاری و فقدان فعالیت نیست و گاهی در همین زمان، بیشترین انرژی انسان به کار گرفته می‌شود و چون انگیزش درونی دارد دستاورد با کیفیت بالا دارد. زمان، فضا و فعالیت، سه عامل کلیدی در گذران اوقات فراغت هستند.

رویکردهای نظری

در برخی نظریات، فراغت را ضمیمه و دنباله‌ای از کار می­‌دانند؛ اما با توجه به اهمیت فزاینده گذران اوقات فراغت در دنیای مدرن، خود فراغت به­‌عنوان پدیده‌ای مستقل نیز مورد توجه قرار‌ گرفته است. امروزه اهمیت اوقات فراغت در حدی است، که به‌عنوان یکی از ابعاد مهم سبک زندگی مدرن، در طبقه‌بندی اقشار جامعه مورد استفاده قرار می‌­گیرد.

جامعه‌شناسان با توجه به شاخص‌های تفریحاتی که با عنوان عادت‌واره‌های مصرفی مطرح می‌­شود، نظیر نوع موسیقی و یا نوع رستوران‌هایی که به آن مراجعه می‌کنند و یا سبک‌های ورزشی مورد علاقه، افراد جامعه و فرهنگ آنان را طبقه‌بندی می‌کنند. اصطلاحاتی نظیر فرهنگ توده‌ای عامه‌­پسند و یا فرهنگ والای نخبگانی برآمده از همین طبقه‌بندی‌ها است.

زیمل نخستین جامعه‌­شناسی بود که به نسبت فراغت و مصرف توجه کرد و فمینیست‌ها با تمرکز بر تفاوت معنای اوقات فراغت برای زنان و مردان، بر این دیدگاه تاکید می‌کردند که در بسیاری از تعریف‌ها، زنان نادیده گرفته می‌شوند. برخی فمینیست‌ها، اوقات فراغت را ابزار بازتولید پدرسالاری برای تسلط بیشتر مردان بر زنان می‌دانند. فمنیست‌های لیبرال بر این باور هستند که سیاست باید فرصت‌های برابر ورزشی و فرهنگی برای زنان و مردان ایجاد کند.

عوامل

تحصیلات فرد، درآمد، شغل همسر، سن، سابقه کاری و تعداد فرزند، از جمله عوامل اصلی و تحصیلات همسر، شغل زنان، نوع مالکیت مسکن، ساعت کاری و امکانات رفاهی و کار خانگی از جمله عوامل فرعی موثر بر اوقات فراغت زنان است.

کارکردها

بسیاری از نظریه­‌پردازان اجتماعی بر این نکته اتفاق نظر دارند که رفتارها و مصارف فراغتی وجه مهمی از سبک زندگی را در جامعه معاصر تشکیل می­‌دهند و به‌عنوان یک عامل مؤثر بر شکل‌گیری هویت اجتماعی شناخته می­‌شود. به گفته گرامشی بر اساس مناسبات قدرت، نوع خاصی از فراغت پدید ‌آمده به نحوی که کارگران به‌واسطه فعالیت‌های فراغتی خود نوعی مقاومت در برابر فرهنگ مسلط را بروز می‌دهند. در آراء بوردیو و وبلن نیز تاکید بر اهمیت نمادین فراغت و رابطه آن با منزلت و سرمایه اجتماعی و فرهنگی افراد مورد توجه قرار‌گرفته است. طبق این رهیافت‌ها به مرور زمان و با گسترش مدرنیته، کار به‌­طور فزاینده‌ای در ایجاد هویت اجتماعی بی‌اهمیت‌تر می‌شود و دست‌کم برای بخش وسیعی از طبقات متوسط جدید، نظام‌های ارزشی جدیدی که بر اساس مصرف و گذران فراغت استوارند جایگزین می‌شوند.

در عصر مدرن خودابرازی و خودآگاهی افراد و الگوهایی از مصرف که در برگیرنده ارجحیت، سلیقه و ارزش­‌های افراد است و الگوهای کنشی تمیز دهنده اعضای جامعه، بیشترین تجلی خود را در کنش­‌های فراغتی می­‌یابند. نوع فعالیت فراغتی انتخاب شده توسط فرد نشان‌ه­ای از ارزش‌های فرهنگی و قریحه او و به دنبال آن جایگاه اجتماعی او است.

تحولات

زمان

مهم‌ترین مشکل زنان ایرانی این است که فرصتی برای فراغت ندارند. بسیاری از زنان ایرانی، بیشترین وقت خود را صرف نگه‌داری و مراقبت از دیگران و کار خانگی و همزمان با آن، استفاده از رسانه‌های جمعی می‌کنند.

پرونده:اوقات-فراغت-زنان1.jpg

تاسیس پارک‌های مخصوص بانوان حاکی از تحولات در اوقات فراغت است

فضا

فضاهای تفریحی در ایران به سه دسته مردانه-زنانه، منحصرا مردانه و منحصرا زنانه قابل تقسیم است. اوقات فراغت زنان تا زمان قاجار به حضور در بازار، جشن‌ها و عزادری‌­های عمومی، اماکن زیارتی و مذهبی و مجالس روضه‌خوانی یا قرائت قرآن زنان، حضور در طبیعت به‌­ویژه روزهای خاصی مثل سیزده‌به‌در، خلاصه می‌شد. لژ خانوادگی در رستوران‌ها بعد از انقلاب، تاسیس پارک‌ها و فضای سبز مخصوص بانوان، رستوران‌ها، کافی‌شاپ‌ها، ورزشگاه‌ها و سالن‌های ورزشی، فضای بازی در آموزشگاه‌ها، دانشگاه‌ها، مدارس و باشگاه‌ها، فضاهای فرهنگی مثل سالن کنسرت، تئاتر، سینما، کتابخانه، فرهنگسرا، بازارها و مراکز خرید، از یک‌سو حاکی از تفکیک جنسیتی فضای اوقات فراغت و از سوی دیگر حاکی از تحولات در اوقات فراغت و بهبود وضعیت زنان در این عرصه است.

فعالیت‌ها

مهمانی رفتن یکی از مهم‌ترین شیوه‌های گذران اوقات فراغت زنان ایرانی است. تماشای تلوزیون، مطالعه، رادیو، دیدن تلویزیون‌های ماهواره‌ای، و تماشای فیلم از دیگر شیوه‌های گذران اوقات فراغت است. حضور 11.5 میلیون زن ایرانی در اینترنت در سال 2003م، نزدیک به 50 درصد کل کاربران کشور و بالاترین نرخ در خاورمیانه است.

قوانین

سیاست‌های بهبود وضع گذران اوقات فراغت زنان و دختران، در شورای‌عالی انقلاب فرهنگی، با هدف ایجاد هماهنگی میان دستگاه‌ها، آگاهی‌بخشی و ارتقای سطح مهارت افراد، توسعه و تجهیز و گسترش امکانات فرهنگی ورزشی و جهت‌دهی به فعالیت‌های زنان در راستای تامین سلامت جسمی و بهداشت روانی، کاهش اضطراب و خستگی، کسب نشاط و شادی، شناسایی و رشد استعدادها، تقویت تمایلات دینی و اخلاقی و هویت دینی و ملی زنان در سال 1381ش، به تصویب رسید.

منابع

• اباذری، یوسف و کاظمی، عباس، «رویکردهای نظری خرید: از جامعه‌شناسی تا مطالعات فرهنگی»، نشریه‌نامه علوم اجتماعی، شماره 25، بهار 1384ش.
• «بیشترین زمان مردان و زنان ایرانی صرف چه کارهایی می‌شود؟»، وب‌سایت اقتصادنیوز، تاریخ درج مطلب: 12 مرداد 1400ش.
• پوراحمد، احمد و سالاروندیان، فاطمه، «روند تحولات تاریخی فضاهای گذران اوقات فراغت زنان از قاجاریه تا کنون در شهر تهران»، زن در توسعه و سیاست، دوره 10، شماره 3، پاییز 1391ش.
• چنی، دیوید، سبک زندگی، ترجمه حسن چاوشیان، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، دبیرخانه شورای فرهنگ عمومی، 1382ش.
• ذکایی، محمدسعید، فراغت، مصرف و جامعه، تهران، تیسا، 1391ش.
• ساروخانی، باقر، دائره‌المعارف علوم اجتماعی، تهران، موسسه کیهان، 1370ش.
• «سیاست‌های بهبود وضع گذران اوقات فراغت زنان و دختران»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: 15 خرداد 1403ش.
• صفاری، مرجان و دیگران، «فراغت زنان در کلان شهرها، تبین مسائل اوقات فراغت زنان متاهل شهر تهران»، مطالعات جامعه‌شناختی شهری، سال دهم، شماره سی‌وچهارم، بهار 1399ش.
• عمید، فرهنگ فارسی عمید، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 14 خرداد 1403ش.
• عنایت، حلیمه و نره‌ای، نرجس، «بررسی عوامل اجتماعی و اقتصادی مرتبط با میزان نحوه گذران اوقات فراغت زنان، مطالعه موردی زنان متاهل شاغل شهر نورآباد ممسنی»، فصلنامه جامعه‌شناسی نهادهای اجتماعی، دوره اول، شماره 4، پاییز 1393ش.
• فروزان‌کیا، مریم، «تعریف اوقات فراغت»، وب­سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: 20 تیر1390ش.

ویکی ج