زیارت

زیارت؛ ملاقات پیشوایان دین یا حضور نزد قبر آنها یا اماکن مقدس با قصد تکریم.

زیارت، فراتر از یک حضور فیزیکی، حرکتی آگاهانه و ارتباطی عمیق و قلبی با مکان‌های مقدس و چهره‌های برجسته دینی از جمله پیامبران، امامان و صالحان است. این آیین معنوی که با تکریم و نیت خالصانه برای تقرب انجام می‌شود، ریشه در میل فطری انسان به کمال و اتصال به منبع فیض دارد. این تجربه به یک آیین خاص محدود نیست و در ادیان توحیدی مانند یهودیت، مسیحیت و زرتشت با رویکردهای متفاوت وجود دارد. در اسلام و به‌ویژه در شیعه، زیارت از ارکان مهم ارتباط با خدا و اولیای الهی به شمار می‌رود و دارای آداب و مبانی تربیتی مشخصی است؛ اهل‌سنت نیز بر استحباب آن تأکید دارند، هرچند جریان‌هایی مانند وهابیت با آن به تقابل پرداخته‌اند. در دنیای امروز، زیارت صرفاً یک عبادت فردی نیست، بلکه پدیده‌ای تمدن‌ساز با کارکردهای گستردۀ روان‌شناختی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی نظیر انسجام هویت مذهبی در راهپیمایی اربعین است. با این حال، این سنت پویا در عصر حاضر با چالش‌هایی چون رویکردهای تجاری و مصرف‌زده، فشارهای زیرساختی و رسوخ خرافات روبه‌رو است.

مفهوم‌شناسی

زیارت، به‌معنای میل به چیزی یا ملاقات کردن و به دیدار کسی رفتن و در اصطلاح به‌معنای میل و حرکت حسی، همراه با تمایل قلب، نسبت به زیارت‌شونده است که با اکرام و تعظیم قلبی و انس روحی همراه باشد. در قرآن کریم این واژه فقط یک بار در معنای ملاقات کردن و روبه‌رو شدن آمده است.

زیارت در ادیان

زیارت اماکن مقدس از دیرباز، جزء تجربه‌های دینی و فرهنگی بسیاری از جوامع و ادیان دیگر بوده است؛ اما شکل، اماکن و اشخاص زیارت‌شونده تفاوت دارند.

یهودیت

در یهودیت، زیارت معبد سلیمان در اورشلیم، واجب بود؛ اما پس از نابودی معبد، زیارت برای یهودیان یک واجب شرعی نیست بلکه تنها یک رسم آیینی است. در حال حاضر دیوار حائل غربی کوه معبد، معروف به دیوار ندبه که به اعتقاد یهودیان، از هیکل سلیمان یا معبد دوم یهودیان در شهر قدیمی اورشلیم باقی مانده، مقدس‌ترین مکان زیارتی برای یهودیان است.

مسیحیت

زیارت در مسیحیت برخاسته از عقیده‌ای دینی است که شامل ادای نذورات و قربانی، شرکت در مراسم مذهبی و بازدید از اماکن مذهبی و مقدس می‌شود. مقصد مسیحیان برای زیارت، ابتدا اورشلیم یا مکان‌های مربوط به مصلوب‌شدن و رستاخیز مسیح بوده است. اسناد نشان می‌دهد زیارت اورشلیم از ابتدای قرن دوم میلادی شکل گرفت و از قرن ۴، رواج پیدا کرد و گسترش یافت. در مسیحیت هدف از زیارت، ملاقات با خدا در مکانی است که خود را آشکار کرده است.

زرتشت

در دین زرتشت، اولین آتشکده‌ها در ایران باستان، جهت نگهداری آتش مقدس برای رفع نیاز روزمره مردم بود، ولی با گذشت زمان، این عنصر نزد مردم احترام یافت تا جایی که از گوشه و کنار به زیارت آن می‌آمدند. هم‌اکنون نیز در ایران مکان‌هایی به نام «پیر» در چند استان از جمله استان یزد وجود دارد که مقصد زیارتی زرتشتیان است.

اسلام

قرآن در آیهٔ ۱۶۹ سوره آل‌عمران، آیهٔ ۶۴ سوره نساء، آیهٔ ۸۴ سوره توبه، آیات ۱ و ۲ سوره تکاثر و آیهٔ ۱۰۰ سوره نساء دربارهٔ زیارت قبور، مردان و زنان را به یکسان مورد خطاب قرار داده است. در آیهٔ ۲ سوره مائده، آیهٔ ۳۲ سوره حج و آیهٔ ۱۵۸ سوره بقره نیز به تعظیم شعائر الهی اشاره شده است که فقهای معاصر، زیارت قبور مؤمنان را جزو تعظیم شعائر به‌حساب می‌آورند.

روایات متعددی بر جواز یا استحباب زیارت، دلالت دارند. حضرت فاطمه زهرا هر جمعه قبر حمزه سیدالشهدا را زیارت می‌کرد، سپس نماز می‌خواند و بر سر مزار عموی خود گریه می‌کرد. فقهای شیعه و علمای اهل‌سنت برای جواز زیارت‌رفتنِ زنان به این حدیث معتبر استدلال می‌کنند. در روایت دیگری رسول خدا چگونگی زیارت‌کردن را به همسرش عایشه یاد داده است. در روایتی از اهل‌سنت نقل شده است که عایشه به زیارت قبر برادرش عبدالرحمن بن ابی‌بکر که بیرون از مکه به خاک سپرده شده بود، می‌رفت. در روایتی آمده است که ام‌سلمه همسر رسول خدا در هر ماه حداقل یک روز به زیارت شهدای اّحد می‌رفت. پیامبر نیز با مشاهدهٔ زنان زیارت‌کنندهٔ قبور، آنان را به صبر و تقوا توصیه می‌کرد. هیچ روایتی از پیامبر مبنی بر عدم جواز زیارت قبور به‌طور عام و حضور زنان زائر در اماکن مقدس و زیارتگاه‌ها به‌طور خاص وجود ندارد و با توجه به صراحت در روایات، تفاوتی میان مردان و زنان نیست.

زیارت در فرهنگ شیعه

نوشتار اصلی: زیارت در فرهنگ شیعه

در فرهنگ شیعی، زیارت از اهمیت بسیاری برخوردار است و شیعیان علاوه بر زیارت مرقد پیامبر اکرم در مدینه، به زیارت پیشوایان مذهبی خود نیز اهتمام می‌ورزند و زیارت آنها، جزئی از آیین‌های مذهبی محسوب می‌شود. شیعیان دربارهٔ این انگاره، به مستندات زیر تمسک می‌کنند:

1. با تکیه بر احادیث متواتر نزد شیعه و اهل‌سنت، زیارت پیامبر خدا مستحب و پسندیده است.
2. زیارت، بخشی از سیرهٔ عملی بزرگان دین در تاریخ اسلام بوده است.
3. یامبر اکرم بارها مسلمانان را به زیارت خود، خاندانش و مؤمنین دعوت می‌کرد.
4. پیامبر اکرم، قبر مادر خود را زیارت کرده، بر قبر مادر گریسته و اشخاص همراه خود را نیز گریانده و آنان را به زیارت قبور سفارش کرده است.
5. زیارت در فرهنگ اسلامی، عامل ارتباط و وابستگی انسان با خدا و اهل‌بیت دانسته شده و منشأ برکات و نزول فیض و ثواب تعریف شده است.
6. مسلمانان همواره به زیارت قبور بزرگان دینی می‌رفته‌اند. مرقد پیامبر اسلام از وفات او تاکنون زیارتگاه مسلمانان بوده است.
7. در روایات ائمه بر استحباب زیارت خانهٔ خدا، انبیا، پیامبر اکرم، امامان، برخی امام‌زادگان، صالحان و مؤمنان تأکید شده است.
8. همچنین از زیارت‌های مهم در فرهنگ شیعیان، زیارت امام حسین در روز اربعین است و در برخی روایات، این زیارت از نشانه‌های مؤمن شمرده شده است.

در میان فقهای شیعه، در خصوص حکم فقهی زیارت قبور توسط زنان، سه دیدگاه شامل جواز، استحباب و کراهت وجود دارد. بیشتر فقیهان شیعه قائل به استحباب زیارت قبور از سوی زنان هستند. برخی فقها همانند نراقی استحباب زیارت را مشروط به صبر، عدم بی‌تابی و خالی‌بودن از مفسده دانسته‌اند. بعضی مانند محقق حلی با استناد به اولویت حفظ حجاب و پرهیز از دیده‌شدن توسط نامحرمان، به کراهت زیارت توسط زنان فتوا داده‌اند. روشن است که در اینجا، حکم به کراهت مربوط به ذات عمل زیارت زنان نیست، بلکه ناظر به شرایط اجتماعی و محفوظ‌ماندن زنان است؛ به همین دلیل، محقق حلی با استدلال به سیرهٔ عملی حضرت فاطمه زهرا در زیارت قبر حمزه سیدالشهدا و نیز رفتار عایشه در زیارت قبر برادرش، ابتدا جواز را اثبات می‌کند، اما با تبیین اصل اولویت پوشیدگی و صیانت زنان، گرایش به کراهت را ترجیح می‌دهد.

زیارت در فرهنگ اهل‌سنت

از نظر اهل‌سنت، زیارت قبور، به‌ویژه زیارت قبر پیامبر اسلام و دیگر بزرگان دینی، امری جایز و حتی مستحب است. اکثر علمای اهل‌سنت از جمله مالک، شافعی، احمد بن حنبل و ابوحنیفه بر استحباب زیارت قبر پیامبر تأکید دارند. آن‌ها زیارت قبور را وسیله‌ای برای یادآوری آخرت، تقویت ایمان و نزدیکی به خدا می‌دانند و احادیث فراوانی از پیامبر نقل شده که به زیارت قبور سفارش کرده است. اهل‌سنت بر این باورند که زیارت قبور سبب تذکر به انسان در مورد زندگی پس از مرگ و ایجاد فضای معنوی برای تقرب به خدا می‌شود. اما آنان نسبت به برخی اعمال مانند توسل یا درخواست شفاعت از درگذشتگان محتاط‌تر هستند و آن را در چارچوب شرعی خود بررسی می‌کنند.

از فقهای شافعی برخی قائل به عدم جواز زیارت زنان هستند. در فقه مالکی، دلیل منع زیارت قبور توسط زنان به‌ویژه زنان جوان، احتمال وجود فتنه برای آنان دانسته شده است. برخی فقهای حنبلی نیز رفتن زنان به زیارت قبور به جز زیارت قبر رسول خدا را حرام دانسته‌اند. حنفی‌ها همچون محمد بن احمد شربینی، حکم فقهی زیارت‌رفتن را برای مردان و زنان یکسان می‌دانند و گاهی برای زنان همانند مردان، قائل به استحباب هستند. روشن است که در فقه اهل‌سنت نیز تلویحاً فتوا به کراهت زیارت زنان، ناظر به مسائل فرعی مانند احتمال مفاسد ناشی از خروج از خانه (به شرط اشتمال بر حرام یا مفسده) است، نه اصل زیارت که برای هر دو جنس مردان و زنان مجاز شمرده شده است.

زیارت در فرهنگ وهابیت

وهابی‌ها که شاخه‌ای از سلفیه هستند، زیارت قبر پیامبر اسلام، اهل‌بیت، اولیا و صالحین را به‌طور کلی بدعت و حرام و موجب شرک به خداوند می‌انگارند. ابن‌تیمیه، از بنیان‌گذاران فکری وهابیت، زیارت قبور را عملی ناپسند و شرک‌آمیز می‌شمارد و زیارت قبر پیامبر و اهل‌بیت را حرام اعلام می‌کند. از نظر وهابیت، توسل زائر به اولیای خدا و شفاعت خواستن از آنها نوعی شرک به خدا محسوب می‌شود. این دیدگاه موجب شده است که وهابیت هرگونه زیارت دارای بعد توسل و درخواست از اولیای خدا را بدعت بداند. این در حالی است که زیارت قبور پیامبر و اهل‌بیت در فرهنگ مسلمانی، اظهار ارادت و احترام به آنها و وسیله‌ای برای نزدیک‌شدن به خداوند است نه پرستش یا توسل به‌جای خدا. همچنین تعظیم شعائر دینی که شامل بزرگداشت قبور است در قرآن مورد تأکید قرار گرفته و شیعیان طبق سنت پیامبر خدا و با نیت تعظیم به زیارت این اماکن مقدس می‌روند.

سنخ‌شناسی زیارت

در سنخ‌شناسی زیارت به مؤلفه‌ها و ابعاد تجربهٔ زیارت در سه بعد اندیشه، کنش و احساس، توجه می‌شود. به میزانی که زائر در یک بُعد یا مؤلفه از تجربهٔ زیارت دارای تقید بیشتر باشد، یک سنخ خاص از زیارت را تجربه می‌کند. بر این اساس در سنخ‌شناسی زیارت به پنج دستهٔ مجزا توجه شده است که البته در واقعیت بیشتر به‌صورت ترکیبی مشاهده می‌شوند.

زیارت سنت‌گرا-عادت‌گرا

در این گونه از زیارت، زائران به باورها و اعمال سنتی اتکا دارند و در کنش‌های زیارتی خود متکی به کتاب‌های دعا و چارچوب‌های توصیه‌شده هستند.

زیارت شریعت‌گرا-مناسک‌گرا

در این سنخ، زائران در اعمال زیارتی خود به آموزه‌های فقهی و دستورات مراجع دینی پای‌بند هستند و بر انجام مناسک شرعی مانند نمازهای یومیه، آیین‌های جمعی و دعاهای رسمی تأکید دارند.

زیارت عاطفه‌گرا-معناگرا

این گروه، زیارت را فرایندی عرفانی-احساسی می‌دانند که در آن، رابطه‌ای شهودی و سرشار از هیجانات دینی همانند شرم، إنابه، آرامش، سبک‌باری روحی و صمیمیت با زیارت‌شونده شکل می‌گیرد. این تجربه، هم‌زمان حاوی ابعاد معنوی مثل احساس حضور قدسی و طلب معنا و ابعاد حسی همچون واکنش به فضای معماری و نمادهای حرم است.

زیارت مبادله‌گرا-کارکردگرا

زائران در این دسته، زیارت را علاوه بر آثار معنوی و روحی، نتیجه لطف زیارت‌شونده به خودشان و نشانهٔ اجابت دعا و خواسته‌شان می‌نگرند. این گروه زیارت را در چارچوب رابطه‌ای دوسویه از جنس «خدمت-پاداش» تعریف می‌کنند.

زیارت عقلانیت‌گرا-بازاندیش

این گروه از زائران، با واکاوی برخی از اعتقادات سنتی یا احکام شرعی در مورد آداب زیارت یا به‌جا آوردن نِسبی اعمال و مناسک زیارت در چارچوب معیار عقل و منطبق با معیارهای انسانی، به بازتعریف معنای زیارت می‌پردازند. تجربه زیارت برای این گروه از زائران تجربه‌ای توأم با بازاندیشی مداوم است.

ارکان زیارت

زیارت دارای سه رکن است:

1. زائر: کسی که میل و گرایش به کسی یا مکانی دارد؛
2. مَزُور: شخص یا مکانی که میل و گرایش زائر به‌سوی او است؛
3. نیت زیارت: که با تکریم و تعظیم زائر همراه است.

مبانی تربیتی زیارت

اندیشمندان در بررسی زیارت به موارد زیر به‌عنوان مبانی تربیتی، توجه کرده‌اند:

1. تأثیر ظاهر بر باطن؛ امور مشهود مانند سخن گفتن و راه رفتن که از انسان سر می‌زند، بر امور باطن مانند فکر و نیت تأثیر می‌گذارد؛ در زیارت، شخص زائر با انجام اعمال ظاهری مانند طی‌کردن مسافت و تحمل سختی راه، اندیشهٔ متعالی را در باطن خود استوار می‌کند.
2. تأثیر باطن بر ظاهر؛ بر اساس آموزه‌های دینی، زائر وقتی به زیارت می‌رود و در مکان مقدس یا پیشگاه بزرگان دینی قرار می‌گیرد، تلقی او از امور دگرگون شده و باطن وی پرورش پیدا می‌کند؛ همین امر سبب دگرگونی در رفتار و اعمال ظاهری او می‌شود.

آداب زیارت

به مجموعه‌ای از رفتارها و گفتارها که در احادیث بیان شده تا در هنگام زیارت رعایت شود، آداب زیارت گفته می‌شود؛ از جمله:

1. غسل کردن پیش از زیارت؛
2. پرهیز از کلام بیهوده در طول مسیر؛
3. با وضو و طهارت بودن؛
4. پوشیدن جامه‌های پاک و تمیز؛
5. حرکت با آرامش و وقار، همراه با خضوع و خشوع و تفکر دربارهٔ عظمت زیارت؛
6. خوشبو کردن خود، مگر در زیارت امام حسین؛
7. گفتن ذکر تکبیر، تحمید، تسبیح، تهلیل و صلوات در حین راه رفتن؛
8. خواندن زیارت‌نامه‌های معتبر؛
9. آهسته زیارت خواندن؛
10. به‌جا آوردن نماز زیارت؛
11. تلاوت قرآن و خواندن دعا و هدیه آن به روح زیارت‌شونده.

اثرگذاری‌های زیارت

آثار معنوی و شناختی زیارت

در فرهنگ مسلمانان، علاوه بر فضیلت و پاداشی که برای زیارت قبر پیامبر اکرم و ائمه بیان شده، آثار شناختی و معنوی متعددی برای زیارت شمرده شده است، از جمله:

• قطع وابستگی‌های مادی: انسان‌ها معمولاً با ترس از دست دادن داشته‌های مادی یا حسرت نسبت به نداشته‌ها، دچار ناامیدی می‌شوند و در رنج و افسردگی به‌سر می‌برند؛ اما زیارت با تقویت احساس دلبستگی به خدا و معنویت، حب دنیا را از انسان دور می‌کند و با کمرنگ شدن وابستگی مادی، آرامش به زندگی انسان بازمی‌گردد.
• امیدبخشی: انسان ناامید، انگیزه‌ای برای تلاش و فعالیت ندارد، اما زائر در حریم ائمه و مؤمنان، خود را متصل به خدا می‌بیند و این احساس یا باور در او تقویت می‌شود که خدا به واسطهٔ انسان‌های والا، توبهٔ او را می‌پذیرد. زائر با تکیه بر پشتوانه‌های الهی و الگوگیری از انسان‌های کامل، با نشاط و اراده قوی به زندگی هدفمند بازمی‌گردد و می‌کوشد که مشکلات را حل کند.
• آرامش روحی: انسان، طالب سعادت و کمال است و اگر سعادت حقیقی خویش را نشناسد، گرفتار اضطراب می‌شود. شناخت مبدأ هستی و توکل و اعتماد بر او، اضطراب انسان را برطرف می‌کند. به‌همین دلیل ایمان را از مؤثرترین درمان‌های اضطراب دانسته‌اند که زیارت، یکی از مصادیق آن است و موجب می‌شود که آدمی بر اضطراب خود غلبه کند.
• الگوپذیری: انسان برای داشتن زندگی همراه با سعادت نیازمند الگوی رفتاری مناسب است. یکی از کارکردهای زیارت را آشنا کردن انسان با الگوهای مناسب دانسته‌اند. زائر با حضور در اماکن مقدس، ارتباط با انسان‌های کامل را تجربه کرده و تلاش می‌کند ایشان را در رفتار و گفتار، الگوی خود قرار دهد.
• تقویت باورهای مذهبی: اجتماع در زیارتگاه‌ها و آموختن معارف دینی و عمل به دستورات دینی، سبب تقویت دین زائران می‌شود. زیارت‌نامه‌ها حاوی مسائل اعتقادی و باورهای دینی است که خواندن آن‌ها، در معرفت‌افزایی و آشنایی زائر با معارف دینی و تعمیق اعتقادات او بسیار مؤثر است. سایر مناسک زیارت مانند تلاوت قرآن، دعا و نماز نیز موجب تقویت دین‌داری می‌شود. زیارت، نشانهٔ ولایت‌پذیری، احترام به جایگاه خاندان پیامبر، پیروی از راه آنها و زنده نگهداشتن نام، فرهنگ و آموزه‌های آنان است.

ایجاد ساختارهای فرهنگی و تمدنی

زیارتگاه‌ها نمادهای تولید ساختارهای فرهنگی، دینی و اجتماعی هستند و نقش اساسی در حفظ، تقویت و گسترش فرهنگ اسلامی-شیعی ایفا می‌کنند.

• زیارتگاه‌ها: اهمیت زیارت در فرهنگ تشیع موجب شده است که شیعیان در محل دفن امامان، امامزادگان و بزرگان دینی، مزار و بارگاه برپا کنند. سالانه میلیون‌ها نفر به زیارت این مزارها می‌روند و آن‌ها را «بقاع متبرکه» می‌نامند. این مکان‌ها در طول تاریخ از محورهای گسترش فرهنگ و تمدن اسلامی بوده و هستند؛ برای مثال، در کنار مزار امام علی در نجف، حرم امام رضا در مشهد و مزار فاطمهٔ معصومه در قم، حوزه‌های علمیهٔ بزرگ و مجموعه‌های فرهنگی تشکیل شده که محل تربیت هزاران عالم دینی بوده است.
• سازمان حج و زیارت: زیارت، سبب شکل‌گیری سازمان‌هایی شده است که در جمهوری اسلامی ایران، «سازمان حج و زیارت» نامیده می‌شود؛ این سازمان وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است و مسئولیت اجرا و نظارت بر سفرهای زیارتی حج تمتع، عمره مفرده و زیارت عتبات عالیات عراق و سوریه را بر عهده دارد.

کنش‌های اجتماعی

کنش‌های اجتماعی زیارت موجب انسجام و همبستگی میان افراد با اعتقادات مشترک شده و از طریق ایجاد شبکه‌های گستردهٔ ارتباطی، نقش مهمی در تقویت ارزش‌ها، فرهنگ دینی و روحیهٔ اجتماعی جوامع شیعی ایفا می‌کند.

• تقویت هویت ملی و مذهبی: زیارت، زمینهٔ نزدیکی و الفت بین انسان‌ها و اجتماعی‌شدن آنها را فراهم می‌کند تا افراد، اعتقادات، گرایش‌ها، ارزش‌ها، هنجارها و عادت‌ها را از فرهنگ جامعه فراگرفته و دارای هویت و شخصیت ویژه‌ای شوند. پدیدهٔ زیارت، اجتماع عظیم مردمی را در شهرهای زیارتی به‌وجود می‌آورد که از مؤلفه‌های مهم قدرت نرم و پایه‌های امنیت در جهان امروزی محسوب می‌شود. به‌طور مثال توصیه به زیارت اربعین سبب شده است شیعیان همه‌ساله از سراسر جهان به‌سوی کربلا حرکت کنند و باشکوه‌ترین راهپیمایی مذهبی در جهان را رقم بزنند.
• ایجاد اعتماد اجتماعی: سفرهای زیارتی موجب افزایش اعتماد اجتماعی، بروز تبادلات فرهنگی، آشنایی خرده‌فرهنگ‌های مختلف می‌شود. زیارت در شکل‌گیری ارتباط و پیوند متقابل میان کشورهای میزبان و میهمان، مؤثر است.

کارکردهای زیارت

تربیتی و فرهنگی

1. افزایش معرفت زائر و آموختن معارف دینی از خلال زیارت‌نامه‌ها؛
2. آشنایی با مقام امامان و تحکیم رابطه انسان با اولیای خدا؛
3. ارائهٔ الگو و اشاعه فرهنگ معنوی در جامعه؛
4. زمینه‌سازی برای ترک گناهان و کسب فضائل.

اجتماعی و سیاسی

1. زنده نگه‌داشتن و تقویت روح جمعی و هویت مذهبی؛
2. تقویت امیدواری در شرایط سخت و بحرانی در میان شیعیان؛
3. زنده نگه‌داشتن، ترویج و تداوم روحیات حماسی و دلاوری و شجاعت در افراد؛
4. ترویج روحیهٔ حق‌طلبی و عدالت‌خواهی به‌عنوان مهم‌ترین آرمان مذهب تشیع؛
5. احیای روحیهٔ مبارزه با ستمکاران؛
6. توجه به جامعه و حکومت آرمانی مهدوی.

اقتصادی

مقولهٔ زیارت و وجود زیارت‌گاه‌ها در شهرهای مختلف، کارکرد اقتصادی داشته و موجب جذب گردشگر مذهبی شده است. برای مثال، ظرفیت‌های گردشگری مذهبی استان خراسان رضوی باعث شده است که سالانه حدود ۳۰ میلیون زائر و گردشگر مذهبی از این استان دیدن کنند و ۴۲ درصد اشتغال این استان در حوزهٔ خدمات گردشگری مذهبی سازمانددهی شود. همچنین، ۵۰ درصد هتل‌ها و اقامتگاه‌های ایران در مشهد واقع شده و اقتصاد این استان در اقتصاد کل ایران اثرگذار است.

کارکردهای زیارت در تجربه زیسته زنان

زیارت زنانه با ویژگی‌های منحصر به فرد جنسیتی، نیازهای خاص و مناسک و شیوه‌های اجرایی ویژهٔ زنان، ریشه در سنت‌های دینی‌تاریخی دارد. این شکل از زیارت که در طول قرن‌ها تداوم داشته، در دوران مدرن با وضوح شاخص‌تر و پررنگ‌تری خود را نمایان ساخته است. هرچند تفاوت جنسیتی به نفع زنان در دینداری از مردان بالاتر است، اما میزان مشارکت در آیین‌های دینی با تفاوت اندکی به نفع مردان است. زیارت برای زنان دارای کارکردهای آشکار و پنهان متنوعی است. کارکردهای عمدهٔ زیارت برای زنان شامل «حاجت‌خواهی امور معنوی و مادی»، «التیام و تشفی»، «تکلیف‌مداری دینی» و «همذات‌پنداری با زیارت‌شونده» است. همچنین زیارت‌های زنانه کارکردهای اجتماعی همانند «جایگزینی و تبادل نمادین و مادی»، «خودشکوفایی» و «همبستگی غیابی» را ایجاد می‌کند. زیارت تعبدی، زیارت شفاجویانه و زیارت تفریحی، گونه‌های زیارت زنانه است و نقش تفریحی-فراغتی زیارت در سبک زندگی ایرانی با هدف غنی‌سازی اوقات فراغت، جایگاه ویژه‌ای دارد. زیارت زنانه می‌تواند همسو با تقویت دینداری، کارکرد تفریحی داشته باشد و اوقات فراغت زنان را به‌صورت سالم و هدفمند همراه با اعضای خانواده سامان دهد.

تمایزات جنسیتی در الگوهای زیارت

در فرهنگ زیارت، دو مؤلفهٔ جنسیتی قابل تحقق است:

زیارت‌شونده؛ بیشتر زیارتگاه‌ها مربوط به مردانی مانند پیامبران، امامان و اولیای الهی است، اما زیارتگاه‌های مربوط به زنان نیز کم نیست، ازجمله خانهٔ حضرت فاطمه زهرا در مدینه، حرم حضرت زینب و حضرت رقیه در سوریه، حرم حضرت معصومه در قم و زیارتگاه‌های امامزادگانی که زن هستند. با وجود ویژگی‌های جسمانی فرد دفن‌شده در زیارتگاه، در جهان قدسی شکل‌گرفته در اماکن زیارتی، حضور روحانیِ شخص دفن‌شده در زیارتگاه، فراتر از ویژگی‌های جسمی و جنسی او در این دنیا است و آنچه توسط زیارت‌کننده درک می‌شود، شخصیت معنویِ زیارت‌شونده است. بر این اساس، مانعی برای گفت‌وگوی صمیمی زیارت‌کننده با زیارت‌شونده وجود ندارد در مناسبات میان آنها، نوعی جنسیت‌زدایی صورت می‌گیرد.

زیارت‌کننده؛ از حیث زیارت‌کنندگان نیز همواره در کنار مردان، زنان زائر حضور داشته‌اند. در برخی سفرنامه‌ها و کتاب‌ها مانند «سه روز به آخر دریا» از شاهزاده خانم جوان قاجاری، «چادر کردیم رفتیم تماشا» از عالیه خانم شیرازی و «خانم! فردا کوچ است» از سکینه‌سلطان (وقارالدوله)، اطلاعات ارزشمندی از فرهنگ زیارت زنانه در روزگاران گذشته به‌دست می‌آید. در این نوشته‌ها، چگونگی به‌جا آوردن زیارت توسط زنان شامل تمامی مراحل از آغاز تا توصیف رویدادهای مسیر برای رسیدن به زیارتگاه، چگونگی رویارویی زنان با موانع و مشکلات مختلف و راهکارهای برخی زنان را نمایش می‌دهد که در نوع خود بی‌نظیر بوده و اهمیت فوق‌العادهٔ این سفرها برای زنان مخصوصاْ سفر حج و کربلا را نشان می‌دهد. در این نوشته‌ها، به آداب و اعمال زیارت توسط زنان زائر نیز اشاره شده است. کاروان‌های زیارتی زنانه با گونه‌ها و الگوهای رفتاری مختلف، از گذشته تا کنون وجود داشته و با تنوع و گسترش بیشتری، برقرار است.

پوشش در فرهنگ زیارت

در دین اسلام، تأکید زیادی بر حفظ حجاب و پوشاندن موهای سر و تمام بدن، بدون نمایان‌شدن برجستگی‌های بدن در فرهنگ زیارت و زیاتگاه‌ها وجود دارد. مردان باید لباس‌های ساده، بدون تزیینات اضافی و مطابق شرع و عرف بپوشند و از پوشیدن لباس‌های نامتناسب خودداری کنند. برای زنان، علاوه بر این، پوشش کامل بدن، داشتن روسری و چادر و نداشتن آرایش بر صورت الزامی است. همچنین برای هر دو جنسیت، علاوه بر پوشیدگی و سادگی، پاکیزگی لباس از اهمیت بالایی برخوردار است.

چالش‌های زیارت در زندگی معاصر

چالش‌های زیارت در زندگی امروزی شامل مسائل متعددی است که از لحاظ اجتماعی، فرهنگی و معنوی قابل بررسی است. این چالش‌ها نه‌تنها بر خود تجربهٔ زیارت تأثیر دارند بلکه می‌توانند بر نگاه معنوی و پایبندی به آداب زیارت و سبک زندگی مرتبط با آن اثرگذار باشند. مهم‌ترین چالش‌های زیارت در زندگی امروز عبارتند از:

• مصرف‌زدگی و نگاه اقتصادی به زیارت: تبدیل شدن زیارت به یک صنعت گردشگری صِرف و نگاه مادی به آن، کاهش ارزش معنوی و عبادی زیارت را به همراه دارد. سفرهای زیارتی، گاه با هدف کسب درآمد و جذب توریست تبدیل شده‌اند که این امر به کاهش عمق و خلوص معنوی این عمل منجر می‌شود.
• فشارهای زیست‌محیطی و زیرساختی: افزایش بی‌رویهٔ تعداد زائران و تمرکز آنان در برخی مناطق زیارتی سبب بروز مشکلات زیست‌محیطی، ترافیک، کمبود خدمات رفاهی و فشار بر زیرساخت‌ها شده است که می‌تواند تجربهٔ زیارت را مختل کند.
• بدعت‌ها و خرافات: رواج برخی اعمال و رسوم بدون پشتوانهٔ شرعی و عقلی، مانند سینه‌خیز رفتن در زیارتگاه‌ها، دخیل بستن به ضریح‌ها یا رفتارهای ناپسند در اماکن مقدس، موجب تحریف و آسیب به ارزش حقیقی زیارت می‌شود.
• چالش‌های فرهنگی و اجتماعی: تنوع فرهنگی میان زائران، اختلاف‌های مذهبی و قومیتی، نیاز به مدیریت هماهنگ و ایجاد همدلی میان گروه‌های مختلف برای جلوگیری از بروز تنش‌های احتمالی دارد.

آمار

شناخته‌شده‌ترین زیارت نزد مسلمانان، حج است و گاهی تا ۳ میلیون زائر از سراسر جهان برای انجام این واجب اسلامی، در شهر مکه حضور می‌یابند. همچنین پیاده‌روی اربعین با هدف زیارت مرقد امام حسین در بیستم ماه صفر، پرجمعیت‌ترین زیارت سالانه در جهان است. در ماه صفر سال ۱۴۰۳ش بیش از ۲۱ میلیون زائر از سراسر جهان به زیارت حرم امام حسین در کربلا رفتند که از میان آنها بیش از ۳ میلیون زائر، از ایران بودند. همچنین هر ساله بیش از ۳۰ میلیون زائر به زیارت حرم امام رضا در شهر مشهد سفر می‌کنند. ایرانیان و به‌ویژه مسلمانان شیعه، در طول سال و به مناسبت‌های گوناگون به زیارتگاه‌ها می‌روند.

منابع

• قرآن کریم.
• «استاندار خراسان رضوی گفت: با توجه به ظرفیت‌های استان در حوزه زیارت و گردشگری، تا قبل از شیوع ویروس کرونا سالانه پذیرای حدود ۳۰ میلیون زائر و گردشگر بودیم.»، خبرگزاری ایلنا، تاریخ درج مطلب: ۳ خرداد ۱۴۰۰ش.
• «ابعاد و آثار تربیتی زیارت مأثور أهل‌بیت»، وب‌سایت فصلنامهٔ میقات حج، تاریخ بازدید: ۲۸ فروردین ۱۴۰۲ش.
• احمدی، محمدرضا، بررسی ابعاد روانشناختی حج و اثربخشی آن بر سطح دین‌داری و سلامت روانی حجاج، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۸ش.
• «ادله وهابیت در مورد حرمت زیارت قبور و شد رحال چیست؟»، وب‌سایت معاونت تبلیغ و امور فرهنگی حوزه‌های علمیه، تاریخ درج مطلب: ۱۴ دی ۱۳۹۳ش.
• امینی، عبدالحسین، الغدیر فی الکتاب و السنة و الادب، قم، مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیة، ۱۴۱۶ق.
• «اهمیت و ارزش زیارت»، وب‌سایت آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه، تاریخ درج مطلب: ۱۱ خرداد ۱۳۹۸ش.
• ابن‌فارس، احمد، معجم مقاییس اللغه، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۴۰۴ق.
• ابن‌قولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، نجف، المطبعة المبارکة المرتضویه، بی‌تا.
• ابوداود، سلیمان بن اشعث، سنن أبی‌داود، تحقیق محمد محی الدین، بیروت، مکتبة العصریة، بی‌تا.
• بابایی، حبیب‌الله، «درآمدی بر شاخصه‌های تمدنی در اربعین»، مجموعه مقالات دومین همایش بین‌المللی لقاء الحسین، تهران، دانشگاه امام صادق، ۱۳۹۶ش.
• «بدعتی به نام دخیل بستن به ضریح»، وب‌سایت مشرق‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مرداد ۱۳۹۵ش.
• جلالی، غلام‌رضا، «زیارت در تمدن‌ها و ادیان دیگر»، نشریه زائر، سال نهم، شماره ۱۲، ۱۳۸۱ش.
• جیمز، ویلیام، دین و روان، ترجمه مهدی قائنی، تهران، آموزش انقلاب اسلامی، ۱۳۷۲ش.
• «چرا اربعین نشانه مؤمن بودن است؟ برای اربعینی شدن از راه دور چه باید کرد؟»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۱۶ مهر ۱۳۹۹ش.
• چراغی، مریم، «تبیین جایگاه و جغرافیای زیارت در دیانت مسیحی»، قم، هفت آسمان، شماره ۹۷، ۱۳۹۹ش.
• حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، قم، آل البیت، ۱۴۱۴ق.
• دادستان، پریرخ، روان‌شناسی مرضی تحوّلی، تهران، سمت، ۱۳۸۰ش.
• «رسانه‌های جدید و اربعین به‌عنوان نماد هویت بین‌المللی شیعی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۵ مهر ۱۴۰۰ش.
• رهبر، محمدتقی و مؤمن، ماجده، «حج در آیین یهود»، فصلنامه میقات حج، دوره ۱۰، شماره ۴۰، ۱۳۸۱ش.
• راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات الفاظ القرآن، بیروت، دار الشامیه، ۱۴۱۲ق.
• رفیعی، حمیدالله، «زیارت قبور از دیدگاه اهل سنت»، وب‌سایت الشیعه، تاریخ درج مطلب: ۲۷ فروردین ۱۴۰۱ش.
• «زیارت»، ویکی شیعه، تاریخ بازدید: ۲۸ فروردین ۱۴۰۲ش.
• «زیارت قبور بزرگان و پاسخ به شبهات وهابیت برگرفته از آثار حضرت آیت‌الله جوادی آملی»، وب‌سایت معارج، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آذر ۱۳۹۶ش.
• سبحانی، اسرافیل «آثار روانشناختی زیارت در سلامت روانی و زندگی انسان»، ماهنامه معرفت، شماره ۲۰۵، ۱۳۹۳ش.
• شیخ عباس قمی، مفاتیح الجنان.
• طباطبایی، سیدمهدی، «معنای زیارت»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۲۸ فروردین ۱۴۰۲ش.
• طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان، قم، اسماعیلیان.
• طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین و مطلع النیرین، تهران، مرتضوی، ۱۳۷۵ش.
• غیاثی، هادی، «ابعاد تمدنی نهاد زیارت در فرهنگ شیعی»، پژوهشنامهٔ حج و زیارت، شماره ۶، دی ۱۳۹۷ش.
• فتاحی، نسرین، «تحلیل و نقد دیدگاه وهابیون پیرامون زیارت اهل قبور توسط زنان بر اساس آراء فریقین»، وب‌سایت دانشگاه رازی، تاریخ درج مطلب: ۸ خرداد ۱۴۰۲ش.
• کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۳ش.
• کلینی، محمد بن یعقوب، فروع کافی، قم، قدس، ۱۳۸۸ش.
• «مبانی تربیتی زیارت»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آبان ۱۳۹۶ش.
• محدثی، جواد، الگوهای تربیی در زیارت، تهران، فرهنگ زیارت، ۱۳۹۵ش.
• مصباح یزدی، محمدتقی، اخلاق در قرآن، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۰ش.
• «معرفی سازمان حج و زیارت»، وب‌سایت سازمان حج و زیارت، تاریخ بازدید: ۲۸ خرداد ۱۴۰۲ش.
• موسوی، محمد، «زیارت در سیره اصحاب پیامبر خدا»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۷ شهریور ۱۴۰۱ش.
• نجفی، حافظ، «زیارت در ادیان توحیدی و نقش معنوی و تمدنی»، وب‌سایت سامانه نشریات علمی دانشگاه علامه طباطبایی، تاریخ بازدید: ۱۰ شهریور ۱۴۰۱ش.
• «نگاهی به نقش زیارت در تحولات اجتماعی و فرهنگی معاصر»، وب‌سایت مبل زیبا، تاریخ درج مطلب: ۹ مرداد ۱۴۰۴ش.

• آبیار، زهرا، «برساخت هویت اجتماعی زنان در کنش زیارت (مورد مطالعه پیاده‌روی اربعین»، مطالعات بقاع و اماکن متبرکه، دوره ۱، شماره ۲۵، ۱۴۰۲ش.
• اردبیلی، احمد بن محمد، مجمع الفائده و البرهان فی شرح ارشاد الأذهان، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۰۳ق.
• ابن‌باز، عبدالعزیز بن عبدالله، ۳۰مجموع فتاوی ابن‌باز، به کوشش محمدبن سعید الشویعر، بیروت، دارالقاسم، ۱۴۱۸ق.
• ابن‌الحاج، محمد بن محمد، المدخل لإبن‌الحاج، به کوشش حسن احمد عبدالعال، بیروت، المکتبه العصریه، ۱۴۲۴ق.
• ابن‌فارس، احمد بن فارس، معجم مقاییس اللغه، تحقیق عبدالسلام محمدهارون، قاهره، احیاء الکتب‌العربیه، ۱۹۷۹م.
• ازرقی، محمد بن عبدالله، اخبار مکه، به کوشش رشدی صالح، مکه، مکتبه الثقافه، ۱۴۱۵ق.
• اسحاقی، پیمان، «زیارت»، دانشنامه تخصصی فرهنگ سوگ شیعی، به کوشش محسن‌حسام مظاهری، تهران، خیمه، ۱۳۹۵ش.
• بحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضره فی أحکام العتره الطاهره، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۰۵ق.
• بحرانی اصفهانی، عبدالله بن نورالله، عوالم العلوم و المعارف والأحوال من الآیات و الأخبار و الأقوال (مستدرک سیده النساء إلی الإمام الجواد)، قم، مؤسسه الامام المهدی، ۱۴۱۳ق.
• پویافر، محمدرضا، «سنخ‌شناسی زیارت؛ مطالعه‌ای در میان زایران حرم رضوی»، جامعه‌شناسی ایران، دوره ۱۹، شماره ۳، ۱۳۹۷ش.
• «تولیت آستان قدس رضوی: هر ساله بیش از ۳۰ میلیون زائر به مشهد سفر می‌کنند»، وب‌سایت شفقنا، تاریخ انتشار: ۱۸ فروردین ۱۴۰۴ش.
• حاکم نیشابوری، محمد بن عبدالله، المستدرک علی الصحیحین، تحقیق مصطفی عبدالقادر عطاء، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۱ق.
• «حضور بیش از ۲۱ میلیون زائر در اربعین حسینی ۱۴۰۳»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ انتشار: ۴ شهریور ۱۴۰۳ش.
• خان‌محمدی، کریم و اثنی‌عشران، ندا، «بررسی پدیدارشناختی زیارت زنانه (مطالعه موردی: امامزاده محسن بن موسی بن جعفر»، فرهنگ رضوی، دوره ۸، شماره ۴، ۱۳۹۹ش.
• راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، بیروت، دارالعلم الدار الشامیه، بی‌تا.
• زارعی سبزواری، عباسعلی، زیارت در نگاه شریعت، تهران، مشعر، ۱۳۸۶ش.
• شربینی، محمد بن احمد، مغنی المحتاج، بیروت، دار الفکر، ۲۰۰۹م.
• شرنبلانی، حسن بن عمار، حاشیه علیمراقی الفلاح، شرح نور الایضاح، بیروت، دارالاحیاء التراث العربی، بی‌تا.
• صنعانی، عبدالرزاق بن همام، مصنف عبدالرزاق، تحقیق حبیب الرحمن اعظمی، بیروت، المکتب الاسلامی، ۱۴۰۳ق.
• طباطبایی‌یزدی، احمد بن محمد، العروه الوثقی مع تعالیق الامام الخمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۲۲ق.
• طحطاوی، احمد بن محمد، حاشیه الطحطاوی علی مراقی الفلاح شرح نور الایضاح، تحقیق محمد عبدالعزیز الخالدی، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۸ق.
• طریحی، فخرالدین بن محمد، مجمع البحرین، ق‍م، م‍وس‍س‍ه ال‍ب‍ع‍ث‍ه م‍رک‍ز ال‍طب‍اع‍ه و ال‍ن‍ش‍ر، ۱۴۱۴ق.
• عربی، عبدالرحیم محمد، احکام الزیاره فی الفقه الاسلامی، ریاض، مکتبه الرشد، ۱۴۳۱ق.
• قشیری نیشابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، تحقیق محمدفؤاد عبدالباقی، بیروت، دارالاحیاء التراث العربی، بی‌تا.
• کمونه حسینی، سیّدعبدالرزاق، آرامگاه‌های خاندان پاک پیامبر و بزرگان صحابه و تابعین، ترجمه عبدالعلی صاحبی، مشهد، آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی، ۱۳۷۱ش.
• گروسی، اکرم و طاووسی مسرور، سعید، «بررسی اجمالی و مقدماتی جایگاه زیارت در فرهنگ شیعی از منظر جامعه/انسان‌شناسی؛ مطالعه موردی: زیارت زنان»، پژوهش‌های اجتماعی اسلامی، دوره ۳۰، شماره ۱۳۰، ۱۴۰۳ش.
• محقق حلّی، جعفر بن حسن، المعتبر فی شرح المختصر، قم، مؤسسه سیدالشهداء، ۱۴۰۷ق.
• موسوی مقدم، سیّدمحمد، «واکاوی فقهی مشروعیت زیارت قبور توسط زنان با تأکید بر مبانی قرآن و سنت»، پژوهش‌های فقهی، دوره ۱۳، شماره ۱، ۱۳۹۶ش.
• نراقی، احمد بن محمد، مستند الشیعه فی احکام الشریعه، قم، مؤسسه آل‌البیت، ۱۴۱۵ق.
• واعظ جوادی، مرتضی، فلسفه زیارت و آئین آن، قم، اسراء، ۱۳۸۸ش.
• واقدی، محمد بن عمر، المغازی، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۹ق.
• Collins-Kreiner, Noga, “Researching Pilgrimage; Continunity and Transformation”, Annals of Tourism Research, 37(2), pp.440-456, 2010.
• Schmidt, Garbi, Being Seen by Many Eyes: Muslim Immigrant Women in the United States. In Kristin Aune, Sonya Sharma and Giselle Vincett (Eds.). Women and Religion in the West: Challenging Secularization. Ashgate Publishing Company, 2008.
• Slavin, Sean, “Walking as Spiritual Practice: The Pilgrimage to Santiago de Compostela”, Body & Society, 9(3), pp.2-18, 2003.