زبان بدن

زبان بدن؛ ایجاد ارتباط از طریق آوا، اشارات و حرکات اعضای بدن.

زبان بدن، یکی از شیوه‌های کارآمد ارتباطی است که با بررسی نحوهٔ ارتباط بین حرکات و زبان بدن بخشی از اطلاعات و احساسات مورد نظر فرد را به دیگران انتقال می‌دهد. این روش ارتباطی، کارکردهایی در جهت حفظ حیات و یاری گرفتن از دیگران دارد.

مفهوم‌شناسی

زبان وسیلهٔ سخن گفتن است و از نمادها و مقررات گفتاری و نوشتاری تشکیل شده که ترکیب آنها تولیدکننده معانی و برقرار کننده ارتباط میان افراد است. بدن در لغت به‌معنای تن، کالبد، اندام و ساختمان کامل یک فرد زنده است. بدن منبعی از علائم احساساتی است، زبان بدن یا جنبش‌شناسی، عبارت از مجموعه نشانه‌هایی است که انسان از خود بروز می‌دهد و دیگران به این وسیله از حالت او مطلع می‌شوند. زبان بدن شامل اموری از قبیل اشاره‌ها، حرکات اندام، وضع اندامی، حالت‌های چهره و پوشش نمادین است. زبان بدن غالباً احساسات واقعی افراد را آشکار کرده و دارای قدرت متقاعدکنندگی بیشتری است. فهم زبان بدن مبتنی بر فهم شرایط محیطی و نظام فرهنگی است چون؛ نمادهای بدنی در چارچوب نظام فرهنگی خاص و متناسب با شرایط محیطی، معنای ویژه‌ای را بیان می‌کند. زبان بدن زیرمجموعهٔ حرکات غیرکلامی و مکمل ارتباطات کلامی در تعامل اجتماعی است.

درک درست رفتار دیگران، نقش مهمی در کنش‌های اجتماعی ایفا می‌کند. زبان بدن از طریق حالات چهره و تماس چشمی، منجر به درک احساسات و عواطف افراد می‌شود و در تعاملات اجتماعی از قبیل جذابیت میان‌فردی، نفود اجتماعی، کمک‌رسانی و پرخاشگری نقش مؤثری ایفا می‌کند. اطلاعاتی که ازطریق این رفتارها و علائم غیرکلامی منتقل می‌شوند و تفسیری که برای این داده‌ها ارائه می‌دهند با عنوان ارتباط غیرکلامی یا زبان بدن شناخته می‌شود. نشانه‌های ارتباطات غیرکلامی از طریق حالات چهره، تماس چشمی، تُن صدا، حرکات بدنی و تماس بدنی ابراز می‌شوند و سه وظیفهٔ اصلی را ایفا می‌کنند:

1. جایگزین پیام‌های کلامی می‌شوند، مثلاً به‌جای گفتن بله یا خیر سر را به پایین و بالا حرکت می‌دهند.
2. پیام‌های کلامی را تقویت می‌کنند، همراه خوشامدگویی به مهمان با چهره‌ای بشاش و لبخند محبت‌آمیز ازآنها استقبال می‌کنند.
3. در جهت خلاف و رد پیام‌های کلامی عمل می‌کنند، مانند چشمک زدن به دیگران که عدم صحت حرف ماقبل خود را اعلام می‌کنند.

ارکان

زبان بدن که در علوم مختلفی ازجمله جامعه‌شناسی بدن مورد مطالعه قرار می‌گیرد؛ دارای چند رکن اصلی است که عبارت‌اند از: ساختار کلی، جهت و جنبش، حالت ایستادن، حرکات اعضای بدن، حالت چهره، حرکات چشم، لمس کردن، رعایت فاصله با دیگران، لحن و تن صدا که همگی در انواع بدن نیز تفاوت‌هایی دارند. پیام‌های هر کدام از ارکان زبان بدن به‌صورت درهم‌تنیده و در شبکه‌ای از نشانه‌های دیگر، معنایابی می‌شود. با بررسی مجموعهٔ نشانه‌ها می‌شود پیامی را فهمید و راجع به نوع احساسات واقعی شخص قضاوت کرد. توجه به این ارکان، نشانه‌ها و شناخت از بدن افراد در حالت عادی، مبنای فهم زبان بدن به‌شمار می‌آیند. زبان بدن در ارتباط با زبان گفتاری از سه طریق عمل می‌کند؛ گاهی جایگزین پیام‌های کلامی می‌شود و در مواردی پیام‌های زبانی را تقویت، تضعیف یا تکذیب می‌کند.

تاریخچه

زبان بدن همواره منبع اصلی درک بین‌فردی و نخستین روش ارتباطی بوده است. فرانسیس بیکن در سال ۱۶۰۵م زبان بدن را به‌صورت علمی مورد بررسی قرار داد. بعد از وی، جان بالور و چارلز داروین به بررسی زبان بدن پرداختند. داروین معتقد بود حالت‌هایی از صورت وجود دارد که در تمام جوامع نشان‌دهندهٔ احساس واحدی است. دانشمندان علوم رفتاری براین باورند که تنها ۳۵ درصد از معنای ارتباط به‌وسیلهٔ کلام منتقل شده و ۶۵ درصد باقی‌مانده از طریق زبان بدن حاصل می‌شود؛ برخی دیگر از پژوهشگران این عرصه معتقدند که ۷ درصد از معنا با پیام‌های کلامی و ۹۳ درصد از پیام به‌وسیلهٔ پیام غیرکلامی به مخاطب انتقال داده می‌شود.

زبان بدن، اولین زبانی است که برای برقراری ارتباط با دیگران، به‌کار گرفته شده است. بر مبنای نظریه اشاره‌ای ویلهلم ونت؛ ابتداییترین شیوهٔ ارتباط انسان‌ها، نشانه‌ها و اشاره‌هایی بوده‌اند که با دست‌ها ایجاد می‌شوند. این اشاره‌ها به‌تدریج با حرکات زبان و لب‌ها نیز همراه شدند تا این‌که به مرور زمان، زبان اشاره‌ای تبدیل به زبان گفتاری شد. امروزه نیز افراد فاقد توان گفتاری یا ناآشنا با زبان مخاطب، سعی می‌کنند پیام‌های خود را از طریق اشاره منتقل کنند. علم مربوط به زبان بدن از نیمهٔ دوم سدهٔ بیستم میلادی پدید آمده و عمدتاً محصول تحقیقات در حوزه‌های مختلف علوم انسانی و جانورشناسی است.

اهمیت

زبان بدن و رفتارهای غیرکلامی از دوران کودکی همراه انسان بوده است و در برقراری ارتباطات روزمره جایگاه پررنگی دارد. هریک از اجزای بدن هنگام تعامل اجتماعی، در انتقال پیام مؤثر واقع می‌شوند؛ حرکات دارای بار معنایی بوده و در بعضی مواقع نزد مخاطب برای برقراری ارتباط کفایت کرده و دیگر نیازی به ارائهٔ کلام نیست؛ همان‌گونه که افراد ناشنوا به‌دلیل نداشتن قدرت تکلم، برای فهماندن پیام خود، ناچار به برقراری ارتباط غیرکلامی هستند. روان‌شناسان معتقدند که لغات همیشه نمی‌توانند احساسات افراد را توصیف کنند و در حوزهٔ هیجان‌ها، برتری با زبان بدن است و احساسات افراد نسبت به روابط‌شان، از طریق رفتارهای غیرکلامی ازجمله زبان بدن نمود می‌یابد. تحقیقات پژوهشگران نشان می‌دهد، در مواردی که فرد سعی بر فریب و پنهان‌کاری دارد، زبان بدن، احساسات واقعی و حقیقی او را نشان می‌دهد. توجه متون ادبی و دینی به این وسیلهٔ ارتباطی نشان از اهمیت آن دارد. در ماجرای حضرت مریم، زبان بدن، به‌عنوان ابزاری برای رهایی مریم از طعنه و تهمت معرفی شده است. در عصر حاضر، دانش زبان بدن، در گستره‌های مختلفی از جمله: تعلیم و تربیت، روان‌شناسی، رفتارشناسی، مطالعات فرهنگی، تئاتر، سیاست و ادبیات مورد استفاده قرار می‌گیرد.

بیردویسل از پیشتازان مطالعات زبان بدن معتقد است در یک وضعیت خاص، فقط ۳۵درصد از معنا با کلام به دیگری منتقل می‌شود و ۶۵درصد باقی‌ماندهٔ آن به زبان بدن مربوط می‌شود. مهرابیان در تحقیقات خود به این نتیجه رسیده است که ۷درصد از معنا با پیام‌های کلامی و ۹۳درصد بهصورت غیرکلامی انتقال می‌یابند؛ بنابراین؛ زبان بدن در ارتباطات میان فردی از اهمیت جدی برخوردار بوده و در مواردی نقش آن در انتقال معنا از فردی به فرد دیگر حیاتی به‌شمار می‌آید. زبان بدن بازتابنده تمنیات درونی انسان است چنانچه گفته شده: «رنگ رخسار خبر می‌دهد از سرّ درون».

تکنیک‌های به‌کارگیری زبان بدن

زبان بدن به‌عنوان فرایند ارتباطی فرازبانی، دارای مشخصه‌های توصیف‌کننده‌ای هم‌چون تماس بدنی، میزان فاصله، حالت بدن، ظاهر فیزیکی، حرکات صورت و بدن، مسیر دید (نگاه)، مدت و زمان‌بندی صحبت، حالت عاطفی گفتار، خطاهای گفتاری و لهجه است که افراد در برقرای ارتباط با دیگران با توجه به این مشخصه‌ها، از تکنیک‌های مختلفی استفاده می‌کنند، که برخی از آنها عبارت‌اند از:

حالات چهره: یکی از ارکان مهم ارتباط غیرکلامی، حرکات چهره است که منبع اطلاعات در زمینهٔ هیجانات به‌شمار می‌آید. افراد برای درک احساس گوینده، حالت‌های متغیر چهره او را که قابل لمس و مشهود است مورد توجه قرار می‌دهند. روان‌شناسان حوزهٔ ارتباطات معتقدند، عضلات چهرهٔ انسان از قدرتی بهره‌مند است که توانایی ترسیم هزار حالت خاص را دارد و در اکثر انسان‌ها این عضلات به‌طور غریزی کار خود را انجام می‌دهند. براین اساس، با نگاه به چهرهٔ اشخاص می‌توان نسبت به آنچه در درون افراد است آگاهی یافت. بیان حس خوشحالی، ناراحتی، خشم و عصبانیت، تعجب، انزجار، ترس و اضطراب، هیجان، گیجی، تحقیر و تمایل به چیزی را می‌توان از حالت‌های چهره افراد به‌دست‌آورد.

زبان دست: شامل تمام حرکات یا اعمالی که با دست برای بیان احساسات، نشان‌دادن قصد، جلب توجه و ارتباط با دیگران استفاده می‌شود. درک صحیح از زبان دست‌ها در مشاغلی مانند فروش، بازاریابی و مذاکره ضروری است. نحوهٔ دست‌دادن که در فرهنگ اسلامی مصافحه نامیده می‌شود نشان از شخصیت فرد دارد. سایر حرکات دست‌ها دارای مفاهیم نهفته است، شامل: مشت بسته نشانهٔ عصبانیت یا همبستگی، کوبیدن کف دو دست بر یکدیگر جهت جلب توجه، چسباندن انگشتان به هم نشان از اعتماد به نفس، انگشت شست به‌سمت بالا برای موافقت یا تأیید و دست به‌سینه بودن در هنگام حالت تدافعی ایجاد می‌شود.

زبان پا: تحقیقات نشان می‌دهد، حالت قرار گرفتن پاها و نحوهٔ نشستن، کمک زیادی به شناخت افراد می‌کند. برخی از این ژست‌ها که به‌صورت ناخودآگاه در افراد ایجاد شده و دربرگیرندهٔ معانی است، عبارت‌اند از: مردان اغلب در هنگام ایستادن، پاهای خود را با فاصله از یکدیگر قرار می‌دهند که نشان از قاطعیت دارد، پاهای ضربدری بیانگر عدم اطمینان نسبت به طرف مقابل و گرفتن مچ پا نشانهٔ فردی سرسخت و عبوس است، انداختن پاها روی یکدیگر در جلسات رسمی و دیپلماتیک، نوعی توهین به طرف مقابل است و نشستن روی زمین به‌شیوهٔ پاهای ضربدری نشانگر انعطاف‌پذیری و آمادهٔ پذیرش مسائل جدید است. در فرهنگ اسلامی، چهارزانو نشستن بیانگر تکبر و بزرگ‌منشی بوده و در روایات آمده است که پیامبر هیچ‌گاه چهارزانو ننشست و پای خود را جلوی کسی دراز نکرد.

زبان چشم: چشم‌ها اطلاعات بسیار مهمی را در زمینهٔ ارتباط با دیگران انتقال می‌دهند. در بسیاری از فرهنگ‌ها، تماس چشمی صمیمانه و گرم، خالص‌ترین شکل رابطهٔ متقابل است. چشم‌ها در خوشی برق می‌زنند، در غمگینی قرمز و اشک‌آلود و در عصبانیت، خشمگینانه خیره می‌شوند. تحقیقات نشان می‌دهد، برخی از حرکات چشم در موقعیت‌های مختلف نشانگر نگرش و حالت روحی فرد است. نگاه مستقیم؛ نشانهٔ صداقت و اعتماد به نفس، نگاه به پایین؛ نشانگر خجالتی، ناراحتی و عدم اعتماد به نفس است. نگاه به سمت راست؛ نشانهٔ حدس‌زدن و دروغگویی و نگاه به سمت چپ نشانهٔ تصمیم‌سازی و یادآوری است.

لحن کلام: یکی از گام‌های مهم در ارتباط غیرکلامی مؤثر با دیگران، جنبهٔ پیرازبانی و تمرکز بر طنین صدا هنگام سخن‌گفتن است. هریک از افراد با توجه به تفاوت‌های موجود در کیفیت صدا، معانی‌ای را درک می‌کنند. به‌طور مثال، عبارت «عجب تعطیلی آخر هفته‌ای داشتم»، براساس تُن صدای گوینده، می‌تواند معانی متفاوتی اعم از هیجان و خوشحالی یا ناراحتی را به‌همراه داشته باشد. براساس نظرات متخصصین علوم رفتاری، احساساتی مانند خشم، شادمانی و خوشحالی، اغلب با افزایش سرعت گفتار، بلند بودن صدا و زیر و بَم بودن آن همراه است. کُندی بیش از حد کلام و بلندی و زیر و بم کم آن، اغلب مشخصهٔ احساساتی مانند خستگی و افسردگی است.

وضعیت ظاهری: آراستگی ظاهری، نحوهٔ لباس پوشیدن و انتخاب رنگ لباس از عواملی هستند که از منظر روان‌شناسان ارتباط عمیقی با شخصیت آدمی داشته و تا حدود زیادی ظاهر آدمی حاکی از باطن او است. به‌همین دلیل، توجه به وضعیت ظاهری و تحلیل اعمال و رفتار ظاهری، معیاری شایع برای برداشت دربارهٔ ایمان، اعتقاد و شخصیت انسان‌ها است. از این منظر، می‌توان به ضرورت وجود طراح لباس در فیلم‌ها و نمایش‌ها پی برد؛ زیرا طراحی لباس برای نقش خاصی، می‌تواند شخصیت آن بازیگر را در فیلم یا نمایش برای بیننده مشخص سازد.

کارکرد زبان بدن

زبان بدن، شامل طیف متنوعی از رفتارهای اندام‌های انسانی است که در تمامی فعالیت‌های روزمره انسان حضور چشمگیر دارد و خواسته یا ناخواسته به‌صورت مستقل یا اغلب همراه با رفتارهای کلامی پیام‌هایی را به دیگران انتقال می‌دهد. ارتباطات سادهٔ روزانه، ژست‌های بدن، حرکات اعضای بدن از قبیل کتف، سر، ابروها، چشم، دست، انگشتان، صورت و لب‌ها، حالت ایستادن و نشستن، نوع چیدمان اتاق یا محل کار، فاصله و موقعیت نسبت به سایر افراد، نوع عطر و رنگ‌هایی که در محیط کار، محل زندگی و وسایل به‌کار گرفته می‌شود، پیام‌های مؤثری را به افراد منتقل می‌کند. طبق پژوهش‌های انجام شده می‌توان در کار و فعالیت، تربیت فرزند، ارتباط با همسر و دیگران، تشخیص بیماری و مداوای بیماران توسط روان‌شناسان و درک احساسات درونی دانش‌آموزان و دانشجویان از زبان بدن بهره برد.

پژوهشگران، مهم‌ترین کارکردهای زبان بدن را در حوزه‌های ذیل بررسی کرده‌اند:

تعلیم و تربیت

زبان بدن با دلالت‌های طبعی خود، پیام‌های ملموس و قابل درکی نسبت به پیام‌های کلامی، به افراد منتقل می‌کند که تأثیر آشکاری بر جنبه‌های مختلف تعامل اجتماعی، تغییر نگرش‌ها و رفتارهای اخلاقی دارد؛ نظیر کنترل درونی حسادت و بروز ندادن آثار آن به دیگران، کنترل خشم و عصبانیت و ضرورت برخورد با روی گشاده و ضرورت کنترل حس خودنمایی نسبت به دیگران از جمله حرکات بدنی به‌شمار می‌آیند که از سوی پیشوایان دینی، روان‌شناسان و متخصصین حوزهٔ تعلیم و تربیت اسلامی مورد تأکید قرار گرفته است.

زبان بدن، ابزاری قدرتمند و مؤثر در ارتباطات انسانی است که برای بیان احساسات، نگرانی‌ها، نیازها و احساسات مختلف استفاده می‌شود. به‌کارگیری این شیوهٔ ارتباطی در نوزادان و کودکان زیر دو سال که هنوز مهارت‌های زبانی را فرانگرفته‌اند به میزان فراوان مورد استفاده قرار می‌گیرد. کودک در بدو تولد، استعداد برقراری برخی از تمایزات ادراکی و پاسخ به آنها را دارد. حساسیت نسبت به نوازش و لذت‌بردن از گرمی، از زمان تولد وجود دارد. با رشد ادراکی کودک، توانایی درک رفتارهای غیرکلامی بیشتر می‌شود. کودک در سه‌ماهگی مادر خود را تشخیص می‌دهد، واکنش‌های او هنگام شنیدن صدا یا دیدن مادر مانند لبخند زدن مداوم کودک به مادر و بالابردن دست و پاها هنگام مشاهدهٔ مادر نشان می‌دهد، که با طی‌شدن مراحل رشد، کودکان توانایی درک کنش‌های متقابل و عواطف سایر اعضای خانواده را پیدا می‌کنند.

به‌همین دلیل متخصصان توصیه می‌کنند، فراگیری تفسیر زبان بدن کودک به والدین کمک می‌کند تا قادر به درک فرزندان خود بوده و عدم توجه به این مهارت‌ها، منجر به اختلالات جسمی و روانی در کودکان می‌شود. به‌طور مثال، خم‌کردن پشت نوزاد نشان از بروز رفلاکس معده یا خستگی کودک دارد، گریه کردن و لگدپراندن همزمان کودک اشاره بر پوشک کثیف یا لباس تنگ می‌کند، کشیدن گوش توسط کودکان می‌تواند به عفونت گوش، آَشنایی با این عضو جدید یا دندان درد اشاره داشته باشد که در رفتار کودکان زیر دوسال مشاهده می‌شود و رفتارهایی از قبیل پرتاب یک شی نشانهٔ ناکامی و ناراحتی، هل دادن و دور کردن والدین نشانهٔ وجود حس استقلال، کوبیدن پاها بر روی زمین نشان‌دهندهٔ عصبانیت، پوشاندن چشم‌های خود یا محکم چسبیدن به والدین نشانهٔ شرم و خجالتی و حرکات دست و پای سریع بیانگر احساس شادی و لذت در کودکان سنین بالاتر است؛ بنابراین، چنین حرکاتی، ضرورت یادگیری زبان کودک را برای والدین دوچندان می‌کند.

تعاملات اجتماعی

افراد در تعاملات اجتماعی خود بیش از کلمات، از ارتباطات غیرکلامی استفاده می‌کنند. ارتباط غیرکلامی، بخش حیاتی فرایند ارتباط دانسته شده است و افراد در کنش متقابل اجتماعی، حالت چهره، وضع و حرکات بدن را به‌دقت کنترل می‌نمایند. براساس یافته‌های پژوهشی، دانش ارتباط غیرکلامی عنصری مهم در ایجاد صمیمیت و اعتماد در برقراری تفاهم و درک متقابل و سازگاری اجتماعی دانسته شده است. آگاهی فرد نسبت به آن، باعث عملکرد و روابط اجتماعی موفقیت‌آمیزی با دیگران شده و می‌تواند درک درستی از انتظارات دیگران داشته و خواسته‌های خود را به بهترین وجه به دیگران انتقال دهد. اختلال در این نوع رفتارهای غیرکلامی، منجر به تفسیر نادرست از رفتارهای دیگران، عدم شرکت در فعالیت‌های اجتماعی، تعارض، درگیری و ناسازگاری با دیگران می‌شود.

بهبود روابط زوجین

رفتارهای غیرکلامی یا زبان بدن با استفاده از ارتباط‌های دیداری، بویایی، بساوایی، مکانی و رفتاری با انتقال معانی متعدد در موقعیت‌های مختلف می‌تواند تأثیرگذاری بالایی در ارتباطات، به‌ویژه در روابط زوجین و ایجاد صمیمیت در کانون خانواده داشته باشد. گوش دادن فعال، برقراری تماس چشمی هنگام صحبت‌کردن، لبخند زدن به‌جا، گفتار آرامِ محبت‌آمیز، آراستگی زن و مرد در محیط خانه، اجتناب از واکنش‌هایی با پیام‌های منفی مانند تمسخر، سرزنش کردن، بی‌توجهی نسبت به احساسات طرف مقابل و لحن تند و خشن از جمله رفتارهای غیرکلامی در زمینهٔ بهبود روابط همسران و افراد خانواده است که از سوی متخصصین این حوزه نیز مورد تأکید واقع شده است.

زن و شوهر به‌دلیل روابط نزدیک و مداوم در معرض سوءتفاهم‌های جدی قرار دارند. آشنایی با زبان بدن به تفاهم هرچه بیشتر آنها کمک می‌کند. چون تعارض‌ها عمدتاً زمانی شکل می‌گیرند که میان نمادهای بدنی و پیام‌های کلامی ناسازگاری وجود داشته باشد. زبان بدن، بسیار پیچیده است و در مواردی سکوت فرد نیز برای طرف مقابل پیامی را منتقل می‌کند. برای جلوگیری از آسیب دیدن رابطه زناشویی لازم است هرکدام از زوجین با زبان بدن همدیگر آشنا شده و آن را به خوبی رمزگشایی کنند. بر مبنای تحقیقات انجام شده؛ ۹۳درصد از ارتباطات بین زن و شوهر با زبان بدن صورت گرفته، گاهی یک نگاه گذرا و حتی یک هیجان احساسی کوتاه، منجر به ترشح هورمون‌های هیجانی در مغز طرف مقابل شده و در مواردی صرفاً یک لبخند موجی از احساسات خوب را در دستگاه عاطفی وی ایجاد می‌کند، از طریق زبان بدن، آنها می‌توانند بهترین پیام‌ها را برای همدیگر منتقل کرده و تنش‌ها را مدیریت کنند. فهمیدن زبان بدن همدیگر به زن و شوهر می‌آموزد که چه زمان و در چه شرایطی چه نوع مطالبی را با همسر خود در میان بگذارند.

سیاست

زبان بدن در سیاست نقش مهمی دارد و از مصادیق مهم زبان سیاسیِ غیرکلامی است. سیاست‌مداران برای انتقال خواست‌ها و اهداف خود در برخی موقعیت‌ها از رفتارها و حالات بدنی استفاده می‌کنند. قدرت نفوذ و تأثیر زبان بدن، در موضوعاتی که سخن گفتن از آنها ممکن نیست، بسیار بیشتر از زبان گفتار است. با چنین رویکردی، کوچک‌ترین حرکت بدن یک سیاست‌مدار طی جلسات دیدار و مذاکرات با سیاست‌مداران کشورهای دیگر دارای پیام واضح و روشن است، پژوهشگران علوم رفتاری در تحقیقات خود به این نتیجه دست یافته‌اند که، کف دست رو به‌بالا با بازوهای کشیده، اعتماد و پذیرش را به مخاطب منتقل می‌کند یا کف دست رو به پایین، نشانگر اعتماد به نفس و اقتدار یا سلطه و سرپیچی یا تلاش برای ساکت کردن مخاطب، مورد استفاده قرار می‌گیرد.

صنعت گردشگری

صنعت گردشگری، جایگاه خاصی در اقتصاد کشورها داشته و علاوه بر فقرزدایی و اشتغال‌زدایی، نقش مؤثری در ارتقای ساختار اجتماعی، فرهنگی و محیطی جوامع میزبان دارد. به‌کارگیری ارتباطات غیرکلامی در این صنعت، به‌علت تعدد گونه‌های فرهنگی قابل توجه است و فراگیری رفتار غیرکلامی سایر فرهنگ‌ها می‌تواند خلاء ارتباطی در تعامل بین گردشگران و خدمات‌دهندگان را برطرف سازد. چهره و حرکات دیداری، حرکات و اشارات دست‌ها، کیفیت و نوع صدا، جذابیت و ظاهر افراد بیشترین تأثیر را در بحث ارتباطات میان‌فردی در توسعهٔ صنعت گردشگری دارند.

رسانه‌های

نقش ارتباط غیرکلامی در برنامه‌های خبری به‌علت فرایند یک‌سویه ارتباط و فراهم نبودن زمینه دریافت بازخورد از مخاطبین، بسیار پررنگ است. پژوهشگران حوزهٔ ارتباطات، تأثیر کلی و عمومی پیام را برآیندی از سه جزء کلام، آوا و اشاره وحرکات بدن می‌دانند. از این رو در فرایند خبرخوانی، عناصری هم‌چون حالت‌ها و حرکات چهره و سر، حالت‌ها و حرکات دست‌ها، وضعیت بدن و نوع پوشش، حامل پیام‌هایی افزون بر متن خبر است که می‌بایست از سوی ارتباط‌گر مورد توجه قرار گیرد.

در سینمای صامت پیام‌های بازیگر از طریق حرکات بدنی و ارتباطات غیرکلامی منتقل می‌شود. بازیگران سینمای صامت، بدون کلام پیچیده‌ترین و ظریف‌ترین مفاهیم انسانی را به دیگران انتقال داده و با ترسیم رفتارهای انسانی، مفاهیم درونی را عینیت می‌بخشند. آنها این توانایی را دارند که با چند حرکت ساده، دنیایی از مفهوم را به مخاطبان منتقل کرده و حتی آنها را به گریه آورند. چارلی چاپلین، نابغهٔ هنر و اسطورهٔ سینمای صامت که موفق به دریافت ۳ جایزهٔ اسکار شد، تمام عواطف و هیجانات آدمی را باظرافت و بدون کلام در چند دقیقه به مخاطب به‌راحتی انتقال می‌داد. پژوهش‌های صورت گرفته در این زمینه نشان می‌دهد هر کمدین صامت علاوه بر جنبه‌های برخورد، تعامل حرکتی دست و پا و کنش‌های متقابل چهره‌ای، ارتباطات عاطفی و احساسی خود هم‌چون شرم، غضب، عشق و ترس را در قالب رفتار خنده‌آور بروز می‌دهد.

رفتارشناسیِ زبان بدن

براساس تحقیقات روان‌شناختی صورت گرفته، حرکات و حالات بدن می‌تواند اطلاعات بسیاری دربارهٔ وضعیت عاطفی افراد منتقل کند؛ زیرا علائم بدنی معمولاً کمتر از دیگر پیام‌های غیرکلامی مهارشدنی است و بیشترین توجه عموم مردم را به خود جلب می‌کند. از طریق مشاهدهٔ نحوهٔ راه رفتن، حرکت کردن، تغییر وضعیت بدن می‌توان به اضطراب، افسردگی و نگرانی بیمار یا به تحرک، آرامش و خوشحالی وی پی برد. گام‌های بلند برداشتن شخص ممکن است حاکی از اعتماد به نفس و امیدواری وی به وضعیت خود باشد و با خود وررفتن دلیل بر اضطراب و عدم اطمینان به گفته‌های خود و حتی علامت تلاش برای فریب دادن قلمداد شود.

زبان بدن در فرهنگ و ملل

زبان بدن، روش ارتباطی بی‌نیاز از کلام در فرهنگ‌های مختلف است که برگرفته از رسم و رسوم، سنت‌ها و باورهای هر ملت متفاوت بوده و معانی یکسانی ندارند. در هر فرهنگ تعدادی ژست و علائم غیرکلامی وجود دارد که معنای خاصی می‌دهد و افراد برای ایجاد ارتباطی کامل از این روش‌ها و الگوهای صحیح جامعه استفاده می‌کنند؛ مثلاً در برخی فرهنگ‌ها (عمدتاً کشورهای غربی) بستن چهار انگشت و نشان دادن انگشت شست نشانهٔ تأیید است؛ حال آنکه همین رفتار در فرهنگ برخی کشورها معنای گستاخانه دارد. در جوامع بودایی، لمس سر دیگران روا نیست؛ زیرا سر مکان روح به‌شمار می‌آید. مردم آمریکا علاقه‌مند فاصلهٔ بیشتر با دیگران بوده و عرب‌ها با نزدیکی بیشتری به یک‌دیگر می‌ایستند. براین اساس، فرهنگ‌های مختلف برای شدت، میزان و موقعیت ابراز هیجان‌ها قواعدی متفاوت و حتی متضاد دارند.

در ایران

پژوهشگران حوزهٔ ارتباطات غیرکلامی معتقدند، برخی رفتارهای حاکم بر افراد، تابع فرهنگ آن جامعه است که به‌صورت غیرمستقیم، نحوهٔ ارتباط با دیگران را با استفاده از آواها و صدا، حرکات بدن و حتی نحوهٔ پوشش خود به دیگران منتقل می‌کند؛ بنابراین، زبان حرکات بدنی از افراد جدا نبوده و در تمامی فرهنگ‌ها شیوه‌های غیرکلامی متمایزی وجود دارد. در چارچوب فرهنگ مردم ایران نیز این باورها در رفتارها و حتی در گفتگوهای روزمره بسیار به‌چشم می‌خورد. «من از چشم او خواندم…»، «چشمان او دروغ نمی‌گویند» یا «با چشم‌هایش به من گفت» نشان می‌دهد که مردم براساس این باورها زندگی می‌کنند و در ارتباطات خود از آنها استمداد می‌طلبند.

انتخاب رنگ آبی و صورتی برای نشان‌دادن جنسیت نوزاد، پوشیدن لباس مشکی در هنگام عزاداری، رنگ انتخابی نشانهٔ حمایت از تیم ورزشی یا حزب خاصی، دست خود را از شیشهٔ اتومبیل بیرون آوردن به‌هنگام رانندگی به‌منظور راه گرفتن از رانندهٔ دیگر، با دو دست روی سر کوبیدن به‌نشانهٔ بدشانسی آوردن، گزیدن لب پایینی به‌معنای تأسف یا تعجب، مالیدن شست به انگشت اشاره نشانگر پول، بالا انداختن شانه‌ها جهت اظهار بی‌اطلاعی و بی‌اعتنایی به موضوع، پشت‌کردن به طرف گفتگو نشانهٔ بی‌احترامی یا درخواست غیرمؤدبانهٔ قطع ارتباط زبانی، زدن دست به صورت یا سر یا پشت دست دیگر در هنگام تأثر شدید و خاراندن سر با ابروهای بالا نشانهٔ تفکر یا محاسبه، معانی بارز برخی از نشانه‌های غیرکلامی است که در میان فرهنگ مردم ایران رواج دارد.

در آموزه‌های اسلامی

در متون اسلامی، علائم غیرکلامی از جمله زبان بدن، بیانگر هیجانات و حالات درونی است که گویاتر از زبان گفتاری به‌شمار می‌آید. برخی از مهم‌ترین موارد ارتباط غیرکلامی با استناد به آیات قرآن کریم، عبارت‌اند از:

• حرکت و حالات بدن: استفاده از زبان بدن در تعاملات از منظر قرآن مورد تأکید واقع شده است؛ پرهیز از راه‌رفتن همراه با تکبر، نکوبیدن پاها بر زمین، راه رفتن با شرم و حیا، شخصیت نامتعادل و برخورد دوگانهٔ منافقان مانند نمازخواندن در حالت کسالت، گزیدن انگشت از فرط ندامت در روز قیامت و تواضع و محبت در برخورد نسبت به مؤمنان و والدین برخی از مهم‌ترین حرکات بدن در آیات قرآن است.
• حالات چهره: براساس انسان‌شناسی قرآنی، احوال روحی آدمی در رنگ رخسار و حالت چهره نمایان می‌شود. طبق آیات قرآن، آشکارشدن ویژگی‌های افراد در چهره‌های‌شان در قیامت و نمایان شدن شادی در چهرهٔ پاکان در قیامت، تجلی یافتن باطن ناپاکان بر صورت‌شان، ظهور خشم و اندوه در چهرهٔ مردان در عصر جاهلیت هنگام شنیدن خبر ولادت دختر و حفظ ظاهر در نیازمندان واقعی باوجود درد و رنج‌های درونی عامل مهمی در شناخت احوال و احساسات درونی افراد است.
• لحن کلام: تغییرات و نوسانات در گفتار، یکی دیگر از راه‌های ارتباط غیرکلامی است که معنای خاصی را به‌مخاطب منتقل می‌کند. سفارش قرآن کریم به آرام‌کردن صدا هنگام سخن گفتن و رعایت حیا در کیفیت و محتوای سخن و شناخت منافقان از لحن کلام و طرز سخن گفتن آنها اشاره به تأثیرگذاری فراوان نشانه‌های صوتی دارد.
• تماس چشمی: باتوجه به روایات، بهترین وسیله برای جلب دوستان و ایجاد محبوبیت در قلوب دیگران، داشتن نگاهی مهربانانه توأم با خوشرویی در مواجهه با محارم و افراد هم‌جنس است. نگاه ناپاک نیز از مصادیق نگاه کردن است که به‌شدت از سوی قرآن و معصومین نهی شده است. رویکرد قرآن در مواجهه با چنین نگاهی، پرهیز از نگاه‌های خیره و امیال شهوانی است. نگاه کردن به قصد تحقیر و تمسخر به‌دیگران نیز از نظر فرهنگ دینی بسیار مذموم و ناپسند است.

زبان بدن در ادبیات فارسی

زبان بدن در ادبیات منظوم و داستانی نمود فراوانی دارد و در شناسایی فرهنگ، روابط میان‌فردی، موقعیت‌های روانی و کیفیت سبک زندگی یاری می‌رساند. فردوسی در شاهنامه با استفاده از زبان بدن به توصیف شخصیت‌های حماسی آن به‌طور مستقیم و غیرمستقیم پرداخته است و با انتقال احساسات مختلف شخصیت‌ها سعی در ایجاد ظرفیت‌های بلاغی و زیباشناختی برای داستان‌پردازی و ماندگاری ادبی دارد. فردوسی در بیان حالت درشت کردن چشم‌ها که نشان از خشم و ناراحتی دارد، این‌چنین بیان می‌کند:

چو کاووس بشنید شد پر ز خشم

برآشفت زان کار و بگشاد چشم

مولانا در مثنوی نیز صریحاً به زبان غیرکلامی پرداخته و آن را در ابعاد گوناگون تبیین کرده است:

گر زبانت مدح آن شه می‌تند

هفت اندامت شکایت می‌کند

صد کراهت در درون تو چو خار

کی بود انده نشان ابتشار

سعدی می‌گوید:

گر بگویم که مرا حال پریشانی نیست

رنگ رخساره خبر می‌دهد از سرّ ضمیر

و صائب تبریزی چنین سروده است:

دهان تنگ تو فریاد می‌کند بی‌حرف

که سر به مهر خبرها ز بی‌نشان داری

جنسیت و زبان بدن

طبق تحقیقات نظام‌مند در مورد تفاوت‌های جنسیتی، زنان از نظر درک دیگران و پیش‌بینی رفتار به‌مراتب برتر از مردان هستند. آنها، هم‌چنین از نظر فرستادن و تعبیر و تفسیر نشانه‌های غیرکلامی بهتر از مردان بوده و می‌توانند در مورد احساسات و واکنش‌های خود از طریق حالات چهره، زبان بدن و دیگر قرینه‌های غیرکلامی، پیام‌ها را انتقال دهند و بهتر از مردان قادرند پیام‌های غیرکلامی دیگران را رمزگشایی کنند. جامعه‌شناسان نیز بر این باورند که تفاوت‌های جنسیتی در ارتباط غیرکلامی در تعاملات اجتماعی روزمره، به‌چشم می‌خورد. مردان به‌هنگام ایستادن و نشستن، در مقایسه با زنان فضای بزرگ‌تری را کنترل می‌کنند در حالی که زن‌ها اغلب وضعیت جسمانی بسته‌تری دارند یا زنان بیشتر از مردان تماس چشمی برقرار می‌کنند.

زنان و مردان به‌دلایل مختلفی زبان بدن متفاوتی دارند. هنجارهای فرهنگی از عوامل مهم این تفاوت‌ها است. معمولاً دختران زبان بدن خود را از مادران و پسران نیز از پدر خود تقلید می‌کنند. در برخی فرهنگ‌ها؛ زنان به داشتن زبان بدن تسلیم‌پذیر و مردان به اقتدار بدنی تشویق می‌شوند. همچنین تفاوت‌های بیولوژیکی زنان و مردان باعث می‌شود که به شکل‌های متفاوتی تحرکات‌اندامی داشته باشند.

استروژن (هورمون زنانه) باعث کمتر شدن خشونت، کاهش پرخاشگری، ابراز وجود و پیوندجویی در زنان را تقویت می‌کند و تستوسترون (هورمون مردانه) موجب افزایش میل جنسی، پرخاشگری، تهاجم، رقابت و اتکای به نفس در مردان می‌شود؛ به همین دلیل، بدن مردانه و زنانه حالات نسبتاً متفاوتی برای سخن گفتن دارند.

برخی تحقیقات نشان می‌دهد که جنسیت بر خواندن زبان بدن نیز تأثیر دارد؛ به‌عنوان نمونه زنان عموماً در تشخیص احساسات از حالات چهره و احساسات منفی، دقیق‌تر هستند ولی مردان، احساسات مثبت مانند شادی را با سهولت بیشتری دریافت می‌کنند. زنان برخلاف مردان، جزئی‌نگر بوده و ماهرانه متوجه آهنگ‌های صدا، علائم ظاهری، حالت‌های چهره شده و از این طریق سریع پیام‌های طرف مقابل را دریافت می‌کنند. توجه به عنصر جنسیت کمک می‌کند که از طریق زبان بدن احساسات زنان و مردان بهتر درک شوند. تفسیر زبان بدن زنان اهمیت بیشتری دارد چون آنها بیش از مردان از کلام دوپهلو استفاده می‌کنند و هنگام گفت‌وگو پیچیده‌تر هستند.

زبان بدن زنانه

بر مبنای تحقیقات انجام شده؛ زبان بدن زنان، نرم و غیر تهاجمی است. رایج‌ترین ویژگی زبان بدن زنان کج‌کردن سر است که نشان‌دهندهٔ انعطاف یا اقتدارشان است. در حالت پرخاشگرانه، معمولاً دست‌های خود را روی کمر گذاشته و از آرنج خم می‌کنند و برخی دیگر دست‌های‌شان را به پشت گردن برده و موهای خود را لمس می‌کنند. زنان معمولاً مردمک چشم خود را می‌چرخانند؛ سکوت و چرخاندن چشم به سمت بالا حاکی از بی‌حوصلگی، عصبانیت و تلاش آنها برای حفظ نزاکت است؛ اما چرخاندن چشم به سمت چپ یا راست همراه با لبخند بازتابنده نوعی عشوه زنانه است.

در زبان بدن زنان، تکان دادن سر بیشتر از مردان به چشم می‌خورد. زنان هنگام صحبت‌کردن اگر هیجانی شوند از دست‌های خود استفاده کرده و آنها را تکان می‌دهند. از طرز دست‌دادن زنان می‌توان حالات روانی آنها را فهمید. زنان در زمان‌هایی که مضطرب بوده یا دچار استرس هستند، لب‌های پایینی خود را گاز می‌گیرند، اگر این رفتار همراه تماس چشمی شدید باشد نشان‌دهندهٔ تمایل به شخص مقابل است.

بر مبنای برخی مطالعات لبخند نزدن بیان‌گر بداخلاقی زن است. زنان در کنار مردان سعی در کوچک‌تر نشان‌دادن خود دارند. زنان معمولاً احساسات خود را با زبان بدن نشان‌داده و در حین گوش دادن با تماس چشمی واکنش نشان می‌دهند. به‌طور کلی زبان بدن زنان در تغییر حالات چهره آنها آشکارتر است.

زبان بدن مردانه

بر اساس برخی تحقیقات؛ زبان بدن مردانه مقتدارنه بوده و موضع‌گیری فیزیکی از رایج‌ترین کنش‌های مرد است. مرد در حالت تهاجمی چانه خود را به طرف بالا و بدنش را به سمت جلو متمایل می‌کند. مشت کردن دست‌ها نشان‌دهندهٔ حالت تهاجمی یا تدافعی مردها بوده و باز بودن کف دست آنها حاکی از اعتماد به نفس‌شان است. زبان بدن مردان به‌گونه‌ای است که معمولاً خود را بزرگ نشان می‌دهند، در حالی‌که زنان تمایل به کوچک‌تر نشان خود دارند.

مردان وقتی دچار ترس و استرس می‌شوند سر خود را پایین می‌اندازند. اگر مردان در موقع صحبت‌کردن صورت‌شان را لمس کنند، مضطرب بوده یا به‌اندازه کافی صداقت ندارند. مردان سعی دارند که با قدرت، دست بدهند. برای تحت تأثیر قرار دادن فرد مقابل معمولاً دستان وی را محکم‌تر می‌فشارند. در موقع گفت‌وگو؛ نگاه متمرکز مرد به نیمه پایینی صورت فرد مقابل حاکی از گوش‌دادن و در غیر آن، بیانگر تظاهر به گوش‌دادن است.

بر مبنای برخی مطالعات؛ لبخند نزدن بیان‌گر اقتدار مرد است. مردان در حین گوش‌دادن ممکن است هیچ تماس چشمی برقرار نکرده و در اولین آشنایی سعی در حفظ فاصلهٔ خود با طرف مقابل دارند. مردان با نحوهٔ ایستادن خود نیز می‌خواهند استواری و قدرتمند بودنش را نشان دهند.

منابع

• قرآن کریم.
• «از اسرار نهفته در زبان بدن سیاستمداران چه می‌دانید؟»، باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۴ خرداد ۱۴۰۰ش.
• «تاریخچه زبان بدن»، وب‌سایت علم ساز، تاریخ درج مطلب: ۹ آذر ۱۴۰۱ش.
• «چگونگی نشستن پیامبر و حضورش در مجالس»، وب‌سایت حدیث‌نت، تاریخ بازدید: ۲۴ بهمن ۱۴۰۲ش.
• «رابطهٔ نحوهٔ دست‌دادن با شخصیت»، وب‌سایت جعبه ابزار ذهنی، تاریخ بازدید: ۱۷ بهمن ۱۴۰۲ش.
• «زبان بدن چیست؟»، وب‌سایت مجله فرادرس، تاریخ بازدید مطلب: ۲۰ دی ۱۴۰۳ش.
• «زبان بدن دست‌ها»، وب‌سایت فرادرس، تاریخ درج مطلب: ۱ بهمن ۱۴۰۲ش.
• «زبان بدن زنان را بیشتر بشناسیم»، وب‌سایت مجله ویستا، تاریخ بازدید مطلب: ۲۰ دی ۱۴۰۳ش.
• «زبان بدن زنان و زبان بدن مردان»، در وب‌سایت مجله آموزشی راستین، تاریخ درج مطلب: ۲۳ تیر ۱۴۰۱ش.
• «زبان بدن زوجین»، مجله پزشکی دکتر سلام، تاریخ بازدید مطلب: ۲۶ دی ۱۴۰۳ش.
• «زبان بدن؛ حالت قرارگرفتن پاها چه حقایقی را آشکار می‌کند؟» وب‌سایت اقتصاد آنلاین، تاریخ درج مطلب:۲۰ دی ۱۴۰۱ش.
• آذری، غلام‌رضا و فرهنگی، علی‌اکبر، «تحلیل محتوای ارتباطات غیرکلامی در بین کمدین‌های سینمای صامت کلاسیک هالیوود»، نشریهٔ هنرهای زیبا، شمارهٔ ۲۵، بهار ۱۳۸۵ش.
• آمدی، عبدالواحد بن محمد، غررالحکم و دررالکلم، قم، دارالکتاب الإسلامی، ۱۴۱۰ق.
• باقری خلیلی، علی‌اکبر و زلیکانی، مرضیه، «تحلیل سیاسی زبان بدن در تاریخ بیهقی»، نشریهٔ متن‌پژوهی ادبی، شمارهٔ ۶۵، پاییز ۱۳۹۴ش.
• باقری خلیلی، علی‌اکبر، زلیکانی، مرضیه، «تحلیل سیاسی زبان بدن در تاریخ بیهقی»، متون‌پژوهی ادبی، سال نوزدهم، شماره۶۵، پاییز ۱۳۹۴ش.
• بنی‌اسدی، حسن و باقری، مسعود، «دانش ارتباط غیرکلامی و شایستگی اجتماعی»، نشریهٔ اندیشه و رفتار، شمارهٔ ۲۰، تابستان ۱۳۹۰ش.
• بولتون، رابرت، روان‌شناسی روابط انسانی (مهارت‌های مردمی)، ترجمهٔ حمیدرضا سهرابی، تهران، رشد، ۱۳۸۴ش.
• پاینده، ابوالقاسم، نهج‌الفصاحه، تهران، دنیای دانش، ۱۳۸۲ش.
• پهلوان‌نژاد، «ارتباطات غیرکلامی و نشانه‌شناسی حرکات بدنی»، نشریهٔ زبان و زبان‌شناسی، شمارهٔ ۶، پاییز ۱۳۸۶ش.
• توکلی، یدالله، «مهارت‌های غیرکلامی و زبان بدن»، نشریهٔ رشد آموزش خانواده، شمارهٔ ۱، پاییز ۱۴۰۱ش.
• جباری، کریم، «تأثیر ارتباط‌های غیرکلامی (زبان بدن) در تعلیم و تربیت اسلامی»، نشریهٔ سبک زندگی اسلامی با محوریت سلامت، شمارهٔ ۱، بهار ۱۴۰۰ش.
• جلیلوند خسروی، مسعود و دیگران، «کارکردهای ارتباط غیرکلامی در فرایندهای یک‌سویهٔ ارتباط رسانه‌ای (مورد مطالعه: بخش خبری ۲۱ سیمای جمهوری اسلامی)»، نشریهٔ مطالعات میان‌رشته‌ای ارتباطات و رسانه، شمارهٔ ۱، بهار ۱۴۰۲ش.
• جهرمیان، عباس، «تأثیر آراستگی ظاهری بر شخصیت و ایجاد ارتباط مؤثر (با تکیه بر عمل NLP)»، وب‌سایت ان ال پی ایران، تاریخ بازدید: ۱۸ بهمن ۱۴۰۲ش.
• حق‌گوی، امیرحسین، «زبان بدن کودکان»، وب‌سایت گام‌برتر، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آبان ۱۴۰۰ش.
• حیدرنژاد، فرومن، «زبان بدن و رفتارهای غیرکلامی در قرآن»، دوفصلنامه علمی پژوهشنامه تفسیر و زبان قرآن، سال یازدهم، شماره۱، پاییز و زمستان ۱۴۰۱ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
• ذبیحی‌راد، جواد، «صنعت گردشگری روستایی»، وب‌سایت بوم‌گردی ایران، تاریخ درج مطلب: ۶ آذر ۱۴۰۰ش.
• ذوالفقاری، اکبر، عشایری، طاها و جبی‌نسب، اعظم، ر «فهم جامعه‌شناختی‌زبان بدن کاندیداهای ریاست جمهوری ایران؛ مورد مطالعه: مناظره دوازدهمین دوره»، فصلنامه علمی پژوهش‌های راهبردی سیاست، دوره دهم، شماره ۳۹، زمستان ۱۴۰۰ش.
• رضایی، ایرج، «نقش رفتارهای غیرکلامی در ارتباطات انسانی از منظر آیات و روایات اسلامی»، نشریهٔ بصیرت و تربیت اسلامی، شمارهٔ ۳۱، زمستان ۱۳۹۳ش.
• رضایی، مریم، «۲۴ زبان بدن مردان و شناخت احساسات آن‌ها!»، وب‌سایت چشمک، تاریخ درج مطلب: ۲ آبان ۱۴۰۳ش.
• رضایی، مریم، «شناخت زبان بدن زنان: ۱۰ نشانه که زنی عاشق شما شده است»، وب‌سایت چشمک، تاریخ درج مطلب: ۷ فروردین ۱۴۰۱ش.
• سالاری‌فر، محمدرضا و دیگران، روان‌شناسی اجتماعی (با نگرش به منابع اسلامی)، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۳ش.
• سعدی، مشرف‌الدین مصلح بن عبدالله، کلیات سعدی، تصحیح محمدعلی فروغی، تهران، بروخیم، ۱۳۲۰ش.
• صائب تبریزی، دیوان اشعار، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۰ بهمن ۱۴۰۲ش.
• صادقی مجد، محمدجواد و چیتگرها، میثم، «بررسی دلالت‌های ارتباطی غیرکلامی حالات مختلاف بدن در قرآن»، دوفصلنامه دین و ارتباطات، سال بیست‌ونهم، شماره۱، بهار و تابستان۱۴۰۱ش.
• صلیبی، ژاسنت، «تحلیلی بر سهم ارتباطات غیرکلامی در کنش متقابل اجتماعی»، نشریهٔ جامعه‌پژوهی فرهنگی، شمارهٔ ۲، پاییز و زمستان ۱۳۹۰ش.
• عطاشی، عبدالرضا، «بررسی بلاغی دلالت‌های زبان بدن در قرآن کریم (مطالعهٔ موردی: زبان دست)»، نشریهٔ زبان و ادبیات عربی، شمارهٔ ۱۸، بهار و تابستان ۱۳۹۷ش.
• فردوسی، ابوالقاسم، شاهنامهٔ فردوسی، به‌کوشش جلال خالقی مطلق، تهران، دایرهٔ المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۶ش.
• فرهنگی، علی‌اکبر، ارتباطات انسانی، تهران، خدمات فرهنگی رسا، ۱۳۹۷ش.
• قاسم‌زاده و دیگران، «تحلیل مفاهیم و کارکرد ارتباطات غیرکلامی در شاهنامه»، نشریهٔ زبان و ادبیات فارسی، شمارهٔ ۸۴، ۱۳۹۷ش.
• قربانخانی، سمیرا و محسنی، طاهره، «نقش ارتباط غیرکلامی در شناخت حالات و روحیهٔ افراد (با استناد به آیات قرآن کریم)» نشریهٔ پژوهش‌های نوین در آموزه‌های قرآن و سنت، شمارهٔ ۷، بهار و تابستان ۱۴۰۰ش.
• کروبی، مهدی، «ارتباطات غیرکلامی و توسعهٔ صنعت جهانگردی»، نشریهٔ علوم اجتماعی، شمارهٔ ۲۰، زمستان ۱۳۸۱ش.
• گیدنز، آنتونی و ساتن، فیلیپ، جامعه‌شناسی، ترجمهٔ حسن چاوشیان، تهران، علمی، ۱۴۰۰ش.
• گیدنز، آنتونی، جامعه‌شناسی، ترجمهٔ منوچهر صبوری، تهران، نی، ۱۳۸۵ش.
• لطفیان، مهتاب، «زبان بدن زنان چگونه علاقه آنها را آشکار می‌سازد؟»، وب‌سایت اقتصاد آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۴ آذر ۱۴۰۱ش.
• محققیان، زهرا و دیگران، «نقش ارتباط‌های غیرکلامی در تقویت بنیان خانواده از منظر اهل‌بیت»، نشریهٔ مشکوهٔ، شمارهٔ ۱۳۷، زمستان ۱۳۹۶ش.
• مولانا، جلال‌الدین محمد بلخی، مثنوی معنوی، دفتر چهارم، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۰ بهمن ۱۴۰۲ش.
• میر، مازیار، «تفاوت زبان بدن زنان و مردان»، وب‌سایت دکتر میر مازیار، تاریخ درج مطلب: ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
• نجفی‌زادگان، یاسین، «زبان بدن و روابط همسران»، پایگاه خبری علمی و تخصصی روان‌شناسی و بهداشت روان، تاریخ درج مطلب: ۳۱ تیر ۱۴۰۱ش.
• هادی‌زاده، مرجان، «زبان بدن کودکان را بشناسید»، وب‌سایت آریالند، تاریخ درج مطلب: ۱۳ شهریور ۱۴۰۱ش.