تشییع جنازه سید روح‌الله خمینی

تشییع جنازه سید روح‌الله خمینی؛ بزرگترین آیین خودجوش ملی-مذهبی در تاریخ ایران، نماد اتحاد ملی، پیوند عاطفی اقشار مردم با رهبر انقلاب اسلامی ایران.

تشییع جنازهٔ سید روح‌الله خمینی در خرداد ۱۳۶۸ش، با حضور میلیونی اقشار مختلف مردم و مسئولان، به یکی از باشکوه‌ترین مراسم سوگواری تاریخ ایران تبدیل شد و پیام‌های داخلی، منطقه‌ای و بین‌المللی به همراه داشت. این رویداد با نشانه‌های عاشورایی و عزاداری سنتی، همبستگی ملی، ارادت به بنیانگذار انقلاب و بازتولید گفتمان استقلال و عدالت‌خواهی را به تصویر کشید و بازتاب گستردهٔ رسانه‌ای آن، تأثیر عمیق این رویداد بر معادلات داخلی و تصویر ایران در جهان را نشان داد. ثبت این مراسم در کتاب رکوردهای جهانی گینس به‌عنوان پرجمعیت‌ترین تشییع جنازهٔ تاریخ، جایگاه آن را در شمار بزرگترین گردهمایی‌های انسانی جهان تثبیت کرده است.

درگذشت

نوشتار اصلی: رحلت سید روح‌الله خمینی

ساعت ۷ صبح روز ۱۴ خرداد ۱۳۶۸ش، محمدرضا حیاتی خبر رحلت سید روح‌الله خمینی را از در اولین بخش خبری رادیو سراسری ایران اعلام کرد. تشییع جنازهٔ سید روح‌الله خمینی، پس از درگذشت وی بر اثر سرطان معده و ایست قلبی در شامگاه ۱۳ خرداد ۱۳۶۸ش در تهران، از روز ۱۵ خرداد با مراسم وداع و اقامه نماز میت توسط سیدمحمدرضا گلپایگانی در مصلای تهران آغاز و تا ۱۶ خرداد با خاکسپاری در جوار بهشت زهرا ادامه یافت.

تشییع‌کنندگان

در آیین تشییع پیکر سید روح‌الله خمینی در تهران و شهرهای مختلف ایران، طیف‌های گسترده‌ای از اقشار مختلف جامعه ازجمله مسئولین و گروه‌های مختلف مردمی حضور داشتند. بر اساس گزارش منابع و رسانه‌ها، مراسم تشییع با حضور بیش از ده میلیون نفر در سال ۱۳۶۸ش و مشارکت ۲۰درصدی جمعیت ایران به‌عنوان یکی از پرجمعیت‌ترین و بزرگترین مراسم‌های تشییع‌ جنازه در دنیا معرفی شده است. این مراسم در سطح جهانی در سال ۲۰۱۲م از نظر تعداد شرکت‌کنندگان بعد از مراسم تشییع شخصیتی مانند آنا دورای در هند، به‌عنوان شلوغ‌ترین تشییع جنازهٔ تاریخ در کتاب رکوردهای جهانی گینس به ثبت رسیده است.

ازدحام شدید جمعیت در این مراسم موجب بروز بی‌نظمی‌هایی شد و گزارش‌هایی از جان‌باختن چند نفر در میان جمعیت منتشر گردید. گستردگی و هجوم جمعیت به حدی بود که انتقال پیکر با کامیون و بالگرد با مشکل مواجه شد و تابوت آسیب دید و در پی آن پیکر برای تکفین مجدد به حسینیه جماران بازگردانده شد. خاک‌سپاری به روز بعد موکول گردید و در نهایت پیکر وی در نزدیکی بهشت زهرا و با حضور انبوه جمعیت عزادار به خاک سپرده شد.

حضور گسترده اقشار مختلف جامعه در مراسم تشییع، از سوی تحلیلگران به عنوان نمادی از وحدت و انسجام ملی با وجود تنوع دیدگاه‌های اجتماعی و سیاسی و همچنین تداوم پیوند مردم با آرمان‌های بنیان‌گذار جمهوری اسلامی ایران ارزیابی شده است.

نشانه‌ها و آیین‌های نمادین

در این مراسم، نشانه‌ها و نمادهای متعددی به کار گرفته شد. گروه‌های مختلف از شهرستان‌ها و روستاها دیده می‌شد. مردم با پوشیدن لباس سیاه و در دست داشتن تصاویر و عکس‌های گوناگون امام خمینی، در مساجد، تکایا، حسینیه‌ها و مصلاهای جمعه جمع شدند. پاسداران، بسیجیان، رزمندگان، ارتشیان، جانبازان و خانواده‌های شهدا و مردم عزادار در دسته‌جات سینه‌زنی و زنجیرزنی با شعارهای جمعی نظیر «الله‌اکبر»، «یاحسین»، «عزا عزاست امروز، روز عزاست امروز، مهدی صاحب زمان، صاحب عزاست امروز» و «خمینی عزیزم راهت ادامه دارد» به نوحه‌سرایی پرداخته و به سمت محل مراسم حرکت کردند. تشکیل صفوف نماز بر پیکر با وجود شخصیت‌های مهم و سران برخی از ممالک اسلامی، گریهٔ گستردهٔ شرکت‌کنندگان، هجوم جمعیت و دسته‌های عزادار در اطراف تابوت و پوشاندن تابوت با پارچه سفید جلوه‌ای دیگر از نمادپردازی‌هایی از آیین‌های اجراشده در این مراسم بود.

محل خاک‌سپاری

پس از درگذشت سید روح‌الله خمینی، گزینه‌های متعددی برای محل خاکسپاری او از جمله جماران، مسجد جمکران، مصلای تهران، حرم فاطمه معصومه، کوشک نصرت در قم، پادگان قلعه‌مرغی و بهشت زهرا در تهران مطرح شد. در نهایت، زمینی خالی در جوار بهشت زهرا برای این منظور برگزیده شد تا امکان توسعۀ آیندهٔ آن فراهم باشد. در مدت یک‌سال پس از درگذشت او، هیچ سازۀ ویژه‌ای احداث نشد؛ اما در سال‌های بعد، بنایی بزرگ در محل دفن ایشان ساخته شد و به مجموعه حرم امام خمینی شهرت یافت.

بازتاب‌ رسانه‌ای

مراسم تشییع پیکر سید روح‌الله خمینی، بازتاب گسترده و چشمگیری در رسانه‌های جهانی داشت و تا مدت‌ها در صدر اخبار خبرگزاری‌ها و مطبوعات جهان قرار گرفت. خبرگزاری‌هایی چون آسوشیتدپرس، رویترز، بیت‌المقدس، یونایتد پرس، فرانس‌پرس و شبکه‌های تلویزیونی همچون صدای آمریکا و بی‌بی‌سی به پوشش این رویداد پرداختند. بی‌بی‌سی این رویداد را ازجمله بزرگ‌ترین گردهمایی‌های تاریخ بشر توصیف کرده است. روزنامه‌های واشنگتن‌پست، هرالد تریبون، تایمز، دیلی‌تلگراف، ایندیپندنت، فایننشال تایمز، ماینیچی، الدیار، الوطن و ملیت نیز تصاویر و گزارش‌هایی از این مراسم را در صفحات خود منتشر کردند. رسانه‌های خارجی به‌طور عمده بر سه محور اصلیِ حجم گسترده و بی‌سابقه جمعیت حاضر در مراسم، شدت احساسات عمومی و سوگ ملی و پیامدهای سیاسی این رویداد بر آینده جمهوری اسلامی تمرکز داشتند.

بازتاب گستردهٔ رسانه‌های بین‌المللی به دنبال ارتحال سید روح‌الله خمینی، نشان‌دهندهٔ تأثیر عمیق اندیشه و شخصیت او در سطح جهانی بود. بسیاری از آنان، او و مراسم میلیونی تشییع‌اش را یکی از تأثیرگذارترین رویدادهای سیاسی و مذهبی قرن بیستم دانستند که با ارائهٔ تفسیری نوین از مفاهیم دینی و سیاسی، نقشی تعیین‌کننده در تحولات خاورمیانه و جهان اسلام ایفا کرد.

منابع

«آیت الله گلپایگانی و نماز بر پیکر امام (ره)». پرسمان دانشگاهیان. ۱۴ خرداد ۱۳۹۱. دریافت‌شده در ۱۰ تیر ۱۴۰۵.

«امام خمینی(ره) عزت‌نفس ملی را در گفتمان انقلاب اسلامی نهادینه کرد». ایسنا. ۱۳ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۹ تیر ۱۴۰۵.

«امام خمینی (ره) بر اثر چه بیماری از دنیا رفتند؟». تابناک. ۱۴ خرداد ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۹ تیر ۱۴۰۴.

انصاری، محمدعلی (۱۳۸۹). «پشت صحنه مراسم ۱۴ خرداد و حوادث تلخ آن». حضور، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، مؤسسه چاپ و نشر عروج (هفتاد و دوم).

«بازتاب خبر رحلت و تشییع بی سابقه حضرت امام (س) در رسانه های گروهی جهان». پرتال امام خمینی. ۱۵ خرداد ۱۳۹۹. دریافت‌شده در ۱۰ تیر ۱۴۰۵.

بصیرت‌منش، حمید (۱۳۷۷). فصل صبر: خاطراتي از ایام بیمارى و ارتحال حضرت امام (س). به کوشش حمید بصیرت‌منش و اصغر میرشکارى. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

پورکاظم، کاظم (۱۳۷۸). نگاهي به مشاهير علم و ادب خوزستان. خوزستان: سرزمين خوز.

«تشییع پیکر امام خمینی (ره) بزرگ‌ترین مراسم تشییع و سومین تجمع انسانی در تاریخ بشر». وب‌سایت 55 آنلاین. ۱۵ خرداد ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۱۱ تیر ۱۴۰۵.

«تشییع پیکر امام خمینی(ره) و سردار سلیمانی در فهرست پرجمعیت ترین ها». ایمنا. ۱۷ دی ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱ بهمن ۱۴۰۴.

«تشییع بی‌سابقه!». ایسنا. ۱۳ خرداد ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۹ تیر ۱۴۰۵.

«تصاویری از حضور مردم و مسئولین در نماز و تشییع پیکر امام خمینی سال ۶۸». خبرگزاری دفاع مقدس. ۱۵ خرداد ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۹ تیر ۱۴۰۵.

«تیتر معنادار خبرگزاری آمریکایی بعد از رحلت امام خمینی(ره)». شبکه العالم. ۱۲ خرداد ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۱۰ تیر ۱۴۰۵.

«جزئیات تشییع پیکر حضرت امام خمینی به روایت ناطق نوری». خبرگزاری رسا. ۱۳ خرداد ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۱۰ تیر ۱۴۰۵.

«حضور بیش از ۳۵۰ میهمان خارجی در مراسم سالگرد ارتحال امام». خبرگزاری تسنیم. ۱۳ خرداد ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۱۰ تیر ۱۴۰۵.

«رسانه‌های جهان ارتحال امام خمینی(ره) در سال 68 را چگونه پوشش دادند؟ +عکس». خبرگزاری تسنیم. ۱۴ خرداد ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۱۰ تیر ۱۴۰۵.

«رسانه‌های جهان مراسم میلیونی تشییع امام را چگونه روایت کردند؟». خبرگزاری فارس. ۱۴ خرداد ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۱۰ تیر ۱۴۰۵.

«لحظه اعلام خبر ارتحال امام خمینی(ره) از رادیو توسط محمدرضا حیاتی». باشگاه خبرنگاران جوان. ۱۴ خرداد ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۹ تیر ۱۴۰۵.

«مراسم بزرگداشت سالگرد ارتحال امام خمینی(ره) در سراسر جهان برگزار شد». سازمان ارتباطات و فرهنگ اسلامی. دریافت‌شده در ۱۰ تیر ۱۴۰۵.

«مراسم تشییع امام خمینی و حواشی آن». وب‌سایت تابناک. ۱۴ خرداد ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۱۱ تیر ۱۴۰۵.

«نام امام خمینی(ره) در کتاب رکوردهای گینس». ایسنا. ۱۴ فروردین ۱۳۹۲. دریافت‌شده در ۹ تیر ۱۴۰۵.

«نگاهی به واکنش رسانه‌های خارجی به رحلت امام خمینی(ره)». خبرگزاری دفاع مقدس. ۱۴ خرداد ۱۳۹۶. دریافت‌شده در ۱۰ تیر ۱۴۰۵.

هاشمی رفسنجانی، اکبر (۱۳۸۵). امام‌خمینی به روایت آیت‌الله‌هاشمی رفسنجانی. به کوشش تهیه و تنظیم عبدالرزاق اهوازی. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).

«هشدار امام خمینی به کارگزاران نظام / مراسم تشییع امام خمینی و حواشی آن / سپردن وصیت‌نامه امام / اعلام خبر رحلت امام در تلویزیون / روایت آسوشتیدپرس از رحلت امام». تابناک. ۱۴ خرداد ۱۳۹۸. دریافت‌شده در ۹ تیر ۱۴۰۵.

«همه تغییرات سیاسی در اسکناس ایرانی!». تابناک. ۱۳ اسفند ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۱۰ تیر ۱۴۰۵.

«یادی از مراسم تشییع پیکر امام(ره) با مرور چند عکس + فیلم». ایسنا. ۱۴ خرداد ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۱۰ تیر ۱۴۰۵.

«۱۴ خرداد | امام خمینی دار فانی را وداع گفت». پارسینه. ۱۴ خرداد ۱۳۹۷. دریافت‌شده در ۱۰ تیر ۱۴۰۵.

«۱۴ خرداد سالروز رحلت بنیانگذار انقلاب اسلامی ایران و رهبر آزادگان جهان تسلیت باد». خبرگزاری صدا و سیما. ۱۳ خرداد ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۹ تیر ۱۴۰۵.

"World: Middle East Analysis: Ayatollah Khomeini's legacy". news bbc (به انگلیسی). 4 June 1999. Retrieved 1 July 2026.