زرتشتیدوزی؛ سوزندوزی ظریف روی پارچهٔ ابریشمی.
زرتشتیدوزی یکی از هنرهای اصیل و سوزندوزیهای سنتی ایران با نقوش نمادین است که ریشه در فرهنگ زرتشتیان داشته و پیوند ساختاری عمیقی با پتهدوزی کرمان و دیگر سوزندوزیهای اصیل ایرانی دارد. زرتشتیدوزی اغلب روی لباسهای محلی، لباس عروس، عرقچین و بخشهایی از لباس داماد کاربرد دارد. این هنر در اسفند ماه ۱۳۹۹ش به ثبت ملی رسیده است.
تعریف
زرتشتیدوزی یا گبردوزی، دوختی ظریف مخصوص بانوان زرتشتی است که از دیرباز در یزد رواج داشته است. این هنر دربرگیرندهٔ نگارهها و نمادهایی است که هر یک درونمایهٔ ویژهای در باور زرتشتیان دارد.[۱] نام قدیمی و اصیل زرتشتیدوزی «گل و نقش» بوده است.[۲] زرتشتیدوزی از ظریفترین انواع سوزندوزیها دانسته میشود. اغلب دوختهای آن کوچک و ظریف هستند و تنها با ذرهبین میتوان آنها را از هم تفکیک کرد. طرحها در زرتشتیدوزی روی پارچه کشیده نمیشوند؛ بلکه دوزندگان با شمارش تاروپود پارچه و شمارش کوکها، طرح را روی پارچه پیاده میکنند.[۳]
تاریخچه
هنر زرتشتیدوزی قبل از ورود اسلام به ایران یعنی در دورهٔ ساسانیان به میان آمده است. امروزه بهدلیل بیتوجهی به این هنر تاریخی کمتر از این سوزندوزی حمایت میشود.[۴] زرتشتیدوزی شباهت زیادی به هنرهایی مثل پتهدوزی کرمان و سوزندوزی بلوچی دارد که دلیل اصلی آن احتمالاً همنشینی زرتشتیان با هنرمندان کرمانی در گذشته بوده است. از سوی دیگر، وقتی زرتشتیان در قرن دهم میلادی به هند مهاجرت کردند و جامعه پارسیان هند را تشکیل دادند، این هنر ایرانی را نیز با خود بردند. بههمین دلیل، نقوش زرتشتیدوزی به عنوان نمادی از هنر ایرانی، توانسته بر فرهنگ و صنایعدستی مناطق نزدیک به کشمیر در هند نیز تأثیرگذار باشد.[۵]
رنگهای مورد استفاده در زرتشتیدوزی
در پوشش زنان زرتشتی رنگ پارچه اهمیت بالایی داشته است و اغلب از رنگهای سبز، قرمز، سفید و نارنجی استفاده میکنند. زرتشتیان به رنگ سبز توجه خاصی دارند و اغلب لباسهای سنتی زرتشتیان یزد بهویژه در مراسم عروسی، رنگ سبز است.[۶]
انواع نقوش و مفاهیم در زرتشتیدوزی
موضوعات نقوش بهکار رفته در هنر زرتشتیدوزی به سه دستهٔ کلی تقسیم میشوند:
- نقوشی که از طبیعت منطقه الهام گرفته شده و به دو دستهٔ جانوری و گیاهی تقسیم میشوند:
| انواع نقوش | شاخص | انواع | مفاهیم و نمادها |
|---|---|---|---|
| جانوری | پرنده | طاووس با پرهای باز و بسته، خروس، مرغ، جوجه، هدهد و سایر پرندگان | طاووس مرغ ایزدبانوی ناهید بوده و در آیین زرتشتیان از آن بهعنوان مرغ مقدس یاد میشود. خروس نیز نماد خورشید مقدس است.[۷] |
| ماهی | انواع نقوش ماهی و طرحهای موسوم به حوض و ماهی | ماهی نماد باروری و حاصلخیزی[۸] و یادآور ایزدبانوی مادر است.[۹] | |
| حیوانات شاخدار | پروانه، گربه، قوچ، آهو، بز، نقشی شبیه به شتر، مار و جانوران خیالی و انتزاعی | حیوانات شاخدار نماد باروری و قدرت هستند.[۱۰] | |
| گیاهی | درخت | سرو یا سرو آزاد، سرو خمیده یا بتهجقه، درخت زندگی | درخت نماد زندگی و باروری است و ساحتی زنانه دارد.[۱۱] درخت سرو نماد آزادی و آزادگی است و با ناهید ارتباط دارد.[۱۲] |
| گل | شیلونه، گل چندپر، نقشی شبیه گل انار یا گلناری، گل و گلدان، آفتابگردان یا میخک، بوتهٔ گل همراه برگ[۱۳] | گل شیلونه نماد چرخ زندگی، گل آفتابگردان نماد برکت و خوشیمنی[۱۴] و گلهای هشتپر و چهارپر نماد مهر و ناهید هستند.[۱۵] |
- نقوش هندسی که در زرتشتیدوزی به هفتوهشت معروف است:
| انواع نقوش | شاخص | انواع | مفاهیم و نمادها |
|---|---|---|---|
| نقوش هندسی | نقوش هندسی | دایره، لوزی، مثلث، مربع، خطوط مورب، نقوش موجیشکل[۱۶] | دایره نماد وحدت و شکفتگی و کمال[۱۷] و لوزی نماد زنانه به مثابهٔ الههٔ مادر است. مثلث نیز برگرفته از سه عدد است و عدد سه در ارتباط با ایزدبانوان بوده است.[۱۸] |
نقوش مفهومی به دو دستهٔ نقوش برگرفته از محیط و نقوش ترکیبی تقسیم میشوند:
| انواع نقوش | شاخص | انواع | مفاهیم و نمادها |
|---|---|---|---|
| نقوش مفهومی | نقوش برگرفته از محیط | خورشید، نقش خورشید خانم، نقشی شبیه برسمدان[۱۹] | خورشید نماد حیات و سرچشمهٔ نیروی انسانی است.[۲۰] برسمدان نماد شکرگزاری از برکتهای رویشی و گیاهانی است که منبع تغذیهٔ انسانها و حیوانات هستند.[۲۱] |
| نقوش ترکیبی | نقش دو حیوان در طرفین درخت، نقشی موسومبه حوض و ماهی، نقش دو انسان نشسته روبهروی هم | خورشید خانم نیز از ترکیب دو عنصر خورشید و مادینه بهوجود آمده[۲۲] و از آن برای دفع چشم بد روی دیوار خانهها آویزان میکنند.[۲۳]
نقش دو انسان نماد عروس و داماد و سایر نقوش در فرهنگ زرتشتی نماد باروری و خوشبختی خوانده میشود.[۲۴] |
کاربرد زرتشتیدوزی
زرتشتیدوزی بیشتر روی لباس بانوان محلی با پارچهای از جنس ابریشم اجرا میشود. این نوع لباسها در مناسبتها توسط زنان پوشیده میشود.[۲۵] زرتشتیدوزی روی لباسهای عروس، قسمتهایی از لباسهای داماد، عرقچین، مکنا (شال بزرگ و پهن)، تیروسیخ (پیراهن بلند از جنس ابریشم)، دولوگ (کیسهٔ کوچک ابریشمی جهت نگهداری اقلام مختلف)،[۲۶] تزیین مانتوهای رسمی و کلاسیک، کیفهای دستی، پارچهٔ مبل و رومیزی بهکار میرود.[۲۷]
برای لباس نوزادان نیز مجموعهای از یک یا دو تکه لباس، کلاهک کودک و پارچهٔ مربعشکل برای قنداق کردن بچه، زرتشیدوزی میشود. همچنین هدایای عروس یا نوزاد درون دستمال دایرهایشکلی که مزین به زرتشتیدوزی است، قرار میگیرد.[۲۸]
ثبت زرتشتیدوزی در آثار ملی
زرتشتیدوزی در اسفند ماه ۱۳۹۹ش در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.[۲۹] همچنین وزارت میراث فرهنگی در تلاش است که هنر ظریف زرتشتیدوزی بهعنوان میراث ناملموس ثبت جهانی شود.[۳۰]
پانویس
- ↑ «زرتشتیدوزی یزد، هنر گل و نقش»، وبسایت میراث آریا.
- ↑ سرافراز اردکانی، مطالعهٔ تطبیقی نقوش زرتشتیدوزی یزد و پتهٔ کرمان با رویکرد مردمشناختی، ۹.
- ↑ «زرتشتیدوزی یزد، هنر گل و نقش»، وبسایت میراث آریا.
- ↑ پشوتنیزاده، «مانتره درمانی رسمی کهن در میان زرتشتیان ایران»، مطالعات ایرانی-اسلامی، ۵۹.
- ↑ سرافراز اردکانی، مطالعهٔ تطبیقی نقوش زرتشتیدوزی یزد و پتهٔ کرمان با رویکرد مردمشناختی، ۲۰.
- ↑ رمضانخانی و دهنوی، فرهنگ زرتشتیان یزد گنجینهای از تاریخ و فرهنگ ایرانی، ۲۷۵.
- ↑ عزیزی و طباطبایی جبلی، «مطالعهٔ نقوش زرتشتیدوزی با رویکرد انسانشناسی هنر»، نشریهٔ علمی باغنظر، ۲۴.
- ↑ هال، فرهنگ نگارهای نمادها در هنر شرق و غرب، ۱۰۰.
- ↑ کوپر، فرهنگ مصور نمادهای سنتی، ۳۴۲.
- ↑ وارنر، دانشنامهٔ اساطیر جهان، ۵۳۶.
- ↑ دوبوکور، رمزهای زنده جان، ۲۹.
- ↑ یاحقی، فرهنگ اساطیر و داستانوارهها در ادبیات فارسی، ۴۶۰.
- ↑ عزیزی و طباطبایی جبلی، «مطالعهٔ نقوش زرتشتیدوزی با رویکرد انسانشناسی هنر»، نشریهٔ علمی باغنظر، ۱۹.
- ↑ کوپر، فرهنگ مصور نمادهای سنتی، ۸.
- ↑ یاحقی، فرهنگ اساطیر و داستانوارهها در ادبیات فارسی، ۸۴۰.
- ↑ عزیزی و طباطبایی جبلی، «مطالعهٔ نقوش زرتشتیدوزی با رویکرد انسانشناسی هنر»، نشریهٔ علمی باغنظر، ۱۹.
- ↑ دوبوکور، رمزهای زنده جان، ۷۷.
- ↑ شوالیه و گربران، فرهنگ نمادها: اساطیر، رؤیاها، رسوم، ایمائ و اشاره، اشکال و قوالب، چهرهها، رنگها، اعداد، ۵: ۳۱.
- ↑ عزیزی و طباطبایی جبلی، «مطالعهٔ نقوش زرتشتیدوزی با رویکرد انسانشناسی هنر»، نشریهٔ علمی باغنظر، ۲۱.
- ↑ دوبوکور، رمزهای زنده جان، ۷۸.
- ↑ عزیزی و طباطبایی جبلی، «مطالعهٔ نقوش زرتشتیدوزی با رویکرد انسانشناسی هنر»، نشریهٔ علمی باغنظر، ۲۱.
- ↑ بختورتاش، نشان رازآمیز، ۲۴۴.
- ↑ گلاک و گلاک، سیری در صنایع دستی ایران، ۲۳۵.
- ↑ عزیزی و طباطبایی جبلی، «مطالعهٔ نقوش زرتشتیدوزی با رویکرد انسانشناسی هنر»، نشریهٔ علمی باغنظر، ۲۱.
- ↑ عزیزی و طباطبایی جبلی، «مطالعهٔ نقوش زرتشتیدوزی با رویکرد انسانشناسی هنر»، نشریهٔ علمی باغنظر، ۲۱.
- ↑ «تاریخ زرتشتیدوزی در ایران»، وبسایت خانهٔ هفت دست.
- ↑ «آشنایی با هنر زرتشتیدوزی»، وبسایت بیتوته.
- ↑ سرافراز اردکانی، مطالعهٔ تطبیقی نقوش زرتشتیدوزی یزد و پتهٔ کرمان با رویکرد مردمشناختی، ۲۳-۲۴.
- ↑ شهریاری، «نمایشگاه و نشست تخصصی زرتشتیدوزی در خانهٔ هفت دست»، وبسایت امرداد-تارنمای خبری زرتشتیان.
- ↑ «زرتشتیان میراثدار ایران کهن هستند/ تلاش برای ثبت جهانی زرتشتیدوزی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا).
منابع
- «آشنایی با هنر زرتشتیدوزی». وبسایت بیتوته. دریافتشده در ۷ تیر ۱۴۰۵.
- بختورتاش، نصرتالله (۱۳۸۰). نشان رازآمیز. تهران: فروهر. شابک ۹۷۸-۹۶۴۹۶۴۸۸۱۱.
- پشوتنیزاده، آزاده (۱۴۰۱). «مانتره درمانی رسمی کهن در میان زرتشتیان ایران» (PDF). مطالعات ایرانی-اسلامی. دوازدهم (یکم): ۵۹–۸۴.
- «تاریخ زرتشتیدوزی در ایران» (PDF). وبسایت خانهٔ هفت دست. دریافتشده در ۷ تیر ۱۴۰۵.
- دوبوکور، مونیک (۱۳۷۳). رمزهای زنده جان. ترجمهٔ جلال ستاری. تهران: مرکز. شابک ۹۷۸۹۶۴۳۰۵۲۶۴۵.
- رمضانخانی، صدیقه؛ دهنوی، زهرا (۱۳۸۷). فرهنگ زرتشتیان یزد گنجینهای از تاریخ و فرهنگ ایرانی. یزد: سبحان نور. شابک ۹۷۸۹۶۴۲۷۴۵۱۲۸.
- «زرتشتیان میراثدار ایران کهن هستند/ تلاش برای ثبت جهانی زرتشتیدوزی». خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا). ۳۰ بهمن ۱۴۰۱. دریافتشده در ۱۰ تیر ۱۴۰۵.
- «زرتشتیدوزی یزد، هنر گل و نقش». وبسایت میراث آریا. ۲۸ شهریور ۱۴۰۱. دریافتشده در ۱۰ تیر ۱۴۰۵.
- سرافراز اردکانی، لیلا (۱۴۰۲). مطالعهٔ تطبیقی نقوش زرتشتیدوزی یزد و پتهٔ کرمان با رویکرد مردمشناختی.
- شوالیه، ژان؛ گربران، الن (۱۳۸۷). فرهنگ نمادها: اساطیر، رؤیاها، رسوم، ایمائ و اشاره، اشکال و قوالب، چهرهها، رنگها، اعداد. ج. ۵ جلد. تهران: جیحون. شابک ۹۶۴۶۵۳۴۱۴۷.
- شهریاری، مهشید (۱۴۰۱). «نمایشگاه و نشست تخصصی زرتشتیدوزی در خانهٔ هفت دست». وبسایت امرداد-تارنمای خبری زرتشتیان. دریافتشده در ۷ تیر ۱۴۰۵.
- عزیزی، رویا؛ طباطبایی جبلی، زهره (۱۳۹۹). «مطالعهٔ نقوش زرتشتیدوزی با رویکرد انسانشناسی هنر». نشریهٔ علمی باغنظر. هفدهم (هشتاد و پنجم): ۱۷–۳۰.
- کوپر، جی. سی (۱۳۸۶). فرهنگ مصور نمادهای سنتی. ترجمهٔ ملیحه کرباسیون. تهران: نشر نو. شابک ۹۷۸۹۶۴۹۱۵۰۲۸۴.
- گلاک، جی؛ گلاک، سومی هیراموتو (۱۳۵۵). سیری در صنایع دستی ایران. ترجمهٔ یحیی ذکاء و رضا علوی. تهران: بانک ملی ایران.
- وارنر، رکس (۱۳۸۶). دانشنامه اساطیر جهان. ترجمهٔ ابوالقاسم اسماعیلپور. تهران: هیرمند. شابک ۹۶۴۸۳۳۲۱۴۲.
- هال، جیمز (۱۳۸۰). فرهنگ نگارهای نمادها در هنر شرق و غرب. ترجمهٔ رقیه بهزادی. تهران: صدای معاصر. شابک ۹۶۴۵۵۴۵۶۲۵.
- یاحقی، محمدجعفر (۱۳۸۶). فرهنگ اساطیر و داستانوارهها در ادبیات فارسی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. شابک ۹۷۸۹۶۴۸۶۳۷۴۹۶.