محمداسحاق فیاض

محمد اسحاق فیاض؛ مجتهد افغانستانی و مرجع تقلید شیعیان.

پرونده:آیت الله فیاض.jpg

آیت الله محمداسحاق فیاض

محمد اسحاق فیاض، از شاگردان سید ابوالقاسم خویی و از مراجع تقلید شیعه زاده افغانستان بود. او، باتربیت شاگردان و انجام خدمات فراوان اجتماعی، فرهنگی، علمی و مذهبی، از محبوبیت و جایگاه اجتماعی خاصی نزد مردم برخوردار بود.

کودکی و نوجوانی

محمداسحاق فیاض، فرزند محمدرضا در ۱۳۰۹ش در ولسوالی جاغوری ولایت غزنی افغانستان، در خانواده‌ای مذهبی دیده به جهان گشود. خاندان وی از قوم هزاره و اصالتاً از مردم و قریۀ «شیرداغ» در ولسوالی مالستان هستند. پدر وی از زادگاه خود به قریه «صوبه» در جاغوری مهاجرت کرد و در آنجا ساکن شد. او خواندن و نوشتن را در پنج‌سالگی از مکتب‌خانۀ زادگاه خود آغاز و دروس مقدماتی علوم دینی را در مدرسۀ علمیۀ اُوتقُول جاغوری، نزد قربان‌علی وحیدی و رمضان‌علی شریفی فراگرفت.

جوانی

فیاض، برای ادامۀ تحصیل عازم ایران و عراق شد. او، مدت یک‌سال در مشهد تحصیل کرد و سپس به عراق رفت. دروس حوزوی را در نجف از محضر اساتیدی همچون محمد علی مدرس افغانی، اسدالله مدنی، علی آقا فلسفی و مجتبی لنکرانی آموخت. فیاض، از سن ۲۰ سالگی به‌مدت ۱۵ سال در درس خارج سید ابوالقاسم خویی شرکت کرد. او، در این دوره، از شاگردان برجسۀ خویی بود و در شورای استفتای او نیز فعالیت می‌کرد.

شاگردان

فیاض، شاگردان فراوانی تربیت کرد که برخی از آنها از عالمان و مدرسان شناخته شده هستند، همچون هاشم صالحی مدرس، نادر مهدوی، علی رفیعی، علی مروج وغلام‌حسین اخلاقی.

سیرۀ اخلاقی

فیاض، از شهرت علمی پرهیز می‌کرد. او در زمان حیات سید ابوالقاسم خویی حاضر نشد اعلام مرجعیت و توضیح المسائل خود را چاپ و منتشر کند. بعد از درگذشت خویی نیز از پذیرش مرجعیت و نشر توضیح المسائل خودداری و مردم را به تقلید از سید علی سیستانی سفارش می‌کرد. اما پس از اصرار فراوان مردم، سرانجام رسالۀ عملیۀ خود را منتشر ساخت. وی از جمله مراجعی است که سید محمدصدر به مقلدان خود توصیه کرده بود. پس از سقوط نظام بعثی در عراق، دفاتر نمایندگی این مرجع تقلید در کشورهای ایران، افغانستان و پاکستان تأسیس شد. وی با واگذاری تدبیر امور سیاسی عراق به سید علی سیستانی، تقویت جایگاه وی را برای حفظ کیان شیعه ضروری می‌دانست. هر از چندگاهی به ملاقات وی می‌رفت. فیاض، خوش‌برخورد و نسبت به سادات بسیار متواضع بود و توجه خاصی به توسل به اهل‌بیت داشت.

جایگاه علمی- اجتماعی

فیاض، جایگاه علمی بالایی نزد مراجع قم و نجف داشت. وی، از افراد فعال و مورداطمینان سید ابوالقاسم خویی بود. در شورای استفتاء مسئول استفتاءات او و در امور حج نمایندۀ تام‌الاختیار و در سفرهای دور و نزدیک، همواره در کنار خویی بود. فیاض در میان علما و طلاب حوزه‌های علمیه نیز شناخته‌ شده بود. او، از هم‌دوره‌های مراجعی همچون سید محمدباقر صدر، آقا جواد تبریزی، وحید خراسانی و سید علی سیستانی بود.

فیاض در میان شیعیان افغانستان و عراق و به‌عنوان یک مرجع دینی، جایگاه ویژه‌ای داشت. دفاتر او در نجف، قم، تهران، مشهد، غزنی، کابل، هرات، مزار شریف در بلخ و کویتة پاکستان نشانگر مقبولیت او نزد مردم بود. معرفی او، به‌عنوان شخصیت جهان اسلام میان شیعه و سنی، نشان از جایگاهی علمی بالای او، در مراکز معتبر جهان اسلام بود.

مرکز مطالعات استراتژیک سلطنتی اردن که هر سال ۵۰۰ شخصیت تأثیرگذار مسلمان را معرفی می‌کند، در گزارش ۲۰۲۲م، محمد اسحاق فیاض را به‌عنوان یکی از دو استاد برجستۀ حوزۀ علمۀ شیعه و از چهره‌های سرشناس جهان اسلام معرفی کرده است. این نهاد بین‌المللی بر نفوذ و احترام گسترده وی در میان شیعیان، به‌ویژه در منطقه جنوب آسیا تأکید کرده است.

فیاض از نگاه اندیشمندان

سید ابوالقاسم خویی، فیاض را نور چشم، دانشمند، علامه، محقق و فاضل می‌دانست. نگارش کتاب ده‌جلدی محاضرات فی أصول الفقه توسط وی در ۳۲ سالگی، تمجید ویژه خویی را در پی داشت؛ به‌گونه‌ای که استادش بی‌توجه به سن پایین و تبار افغانستانی او، نوشته‌هایش را اعجاب‌انگیز خواند. سید محمد صدر، فیاض را از مراجع اعلم دانسته و به مقلدان خود سفارش می‌کرد که بعد از فوت او، از اسحاق فیاض تقلید کنند.

آثار

فیاض، تاکنون بیش از 40 اثر در موضوعات فقه اسلامی، اصولی، اجتماعی و سیاسی نوشته است. محاضرات فی اصول الفقه، تعلیقة علی العروة الوثقی، منهاج الصالحین، احکام البنوک، منهج الحکومة الاسلامیه، موقع المراة فی النظام السیاسی الاسلامی، المسائل الطبیة و توضیح المسایل از جمله آثار اسحاق فیاض است.

فعالیت‌ها

• علمی: اسحاق فیاض، از زمان تحصیل در حوزه علیمه نجف تاکنون به تدریس، تألیف و تربیت شاگردان علوم دینی پرداخت. او ده سال به تدریس سطوح عالی حوزه در نجف مشغول و از سال 1356ش، تدریس درس خارج فقه و اصول فقه را آغاز کرد.

• سیاسی: فیاض از سقوط صدام حسین و تشکیل حکومت موقت در عراق، از تدوین قانون اساسی، شرکت مردم در همه‌پرسی آن حمایت کرد. در اولین انتخابات پارلمانی از ائتلاف گروهای شیعی عراق حمایت و از فساد در حکومت و توجه نکردن دولت به نیازهای عامۀ مردم انتقاد ‌کرد. فیاض نسبت به مسائل و تحولات افغانستان نیز بی‌توجه نبوده، عملیات‌های انتحاری در افغانستان، همچون انفجار مرکز آموزشی سیدالشهدا در کابل را محکوم و از کوتاهی حکومت نسبت به تأمین امنیت شهروندان انتقاد کرد.

• اجتماعی: تأسیس بنیاد خیریه و توزیع پول، مواد سوختی و غذایی موردنیاز همچون آرد، برنج، روغن و شکر میان مردم و خانواده‌های فقیر، در هرات، کابل، مزار شریف، بامیان، غزنی، ساخت و تعمیر شفاخانه (بیمارستان) و کلینیک (درمانگاه) در مناطق متعدد و محروم افغانستان، همچون شفاخانۀ ۷۰ بسترخاتم المرسلین غزنی و شفاخانة علی‌ابن ابیطالب انگوری بخشی از فعالیت‌های اجتماعی محمد اسحاق فیاض بود.

• فرهنگی: تأسیس حوزۀ علمیة امام صادق در کویتة پاکستان و مسجدی در شهر کراچی ازجمله فعالیت‌های فرهنگی محمد اسحاق فیاض بود.

دیدگاه‌ها

دیدگاه‌های سیاسی و اجتماعی فیاض عمدتاً در دو کتاب حکومت اسلامی و جایگاه زن در نظام سیاسی اسلام به شرح زیر تبیین شده است:

• ولایت فقیه و حکومت اسلامی: ولایت فقیه با ادله عقلی اثبات می‌شود، نه روایات. فقیه حاکم باید اعلم باشد و مشروعیت او از طریق انتصاب الهی است، نه صندوق‌های رأی و انتخابات.
• حدود اختیارات حاکم: اختیارات حاکم مقید به چارچوب شریعت است و او حق تغییر احکام الزام‌آور شرعی را ندارد. حاکم همچنین ملزم به استفاده از نظر کارشناسان در برنامه‌ریزی‌ها و تشکیل مجلس شورا است.
• حقوق و جایگاه زنان: احادیث دال بر نقص عقل زنان و ناتوانی آنان در امور مدیریتی، از نظر سندی نامعتبر و خلاف واقع است. حضور زنان در مناصب اجرایی، تقنینی، سفارت و پلیس با حفظ شئون اسلامی بلامانع است. در حکومت اسلامی، تنها مناصب رهبری، قضاوت و صدور فتوا برای زنان اشکال فقهی دارد؛ اما در حکومت‌های غیراسلامی تصدی تمام مناصب برای آنان جایز است.
• اقتصاد اسلامی: اقتصاد اسلامی مبتنی بر مالکیت دوگانه (عمومی و فردی) و اقتصاد آزاد در چارچوب شریعت است و مکاتب سوسیالیستی و سرمایه‌داری مطلق مردود است. فیاض بلوغ دختران را اتمام ۱۳ سال قمری می‌داند.

درگذشت

محمد اسحاق فیاض در ۱۴ خرداد ۱۴۰۵ش در سن ۹۶ سالگی در یکی از بیمارستان های بغداد درگذشت.

واکنش‌ها

مراجع تقلید شیعه: سید علی سیستانی، حسین وحید خراسانی، ناصر مکارم شیرازی، بشیر نجفی، سید جواد گلپایگانی و سید محمدباقر گلپایگانی (بیت محمدرضا گلپایگانی)، عبدالله جوادی آملی، سید موسی شبیری زنجانی، جعفر سبحانی، حسین نوری همدانی، یدالله دوزدوزانی، حسین مظاهری،محمدباقر فاضلی بهسودی، محمدباقر موحدی نجفی، غلام‌عباس واعظ‌زاده بهسودی و محمد یعقوبی، با صدور پیام‌هایی، فیاض را از ارکان حوزه نجف، فقیهی نوپرداز و عالمی ربانی خواندند و فقدان او را ثلمه‌ای جبران‌ناپذیر برای جهان تشیع توصیف کردند.

عراق: دولت عراق ۳ روز عزای عمومی اعلام کرد و نزار آمیدی رئیس‌جمهور و علی الزیدی نخست‌وزیر عراق با صدور پیام‌هایی جداگانه، درگذشت وی را تسلیت گفتند. سید عمار حکیم رئیس سابق مجلس اعلای اسلامی عراق، مقتدی صدر رهبر جریان ملی شیعیان عراق، هیبت حلبوسی، رئیس مجلس نمایندگان عراق، فائق زیدان رئیس شورای عالی قضایی، نیچیروان بارزانی رئیس اقلیم کردستان، عدنان فیحان الدلیمی نایب رئیس اول مجلس نمایندگان عراق، دیوان وقف شیعی عراق، ائتلاف آبادانی و توسعۀ عراق، سازمان ملل متحد در عراق (یونامی)، سفارت عربستان در عراق و کلیسای کلدانی عراق ضمن ابراز همدردی، فیاض را نماد علم، اعتدال، صلح و همزیستی مسالمت‌آمیز خواندند و خدمات او به حوزه نجف و امت اسلامی را ستودند.

افغانستان: محمد اشرف غنی رئیس‌جمهوری سابق، حامد کرزی رئیس‌جمهور پیشین، محمدکریم خلیلی معاون پیشین رئیس‌جمهور، سرور دانش معاون سابق رئیس‌جمهور و محمد محقق رهبر حزب وحدت مردم افغانستان با انتشار پیام‌هایی، فیاض را افتخار علمی و معنوی مردم افغانستان و فرزندی زحمتکش از این سرزمین دانستند که با وجود تولد در محرومیت، به قله‌های مرجعیت دست یافت و خدمات خیریه‌ای ارزنده‌ای به نیازمندان کشورش ارائه کرد.

جمهوری اسلامی ایران: سید مجتبی خامنه‌ای رهبر انقلاب اسلامی ایران، مسعود پزشکیان رئیس‌جمهور نظام جمهوری اسلامی ایران، محمدرضا عارف معاون اول رئیس‌جمهور، محمدباقر قالیباف رئیس مجلس شورای اسلامی، سید عباس عراقچی وزیر امور خارجه، سید محمد خاتمی رئیس جمهور پیشین، غلام‌حسین محسنی اژه‌ای رئیس قوه قضائیه، سید حسن خمینی، مصطفی اشرفی شاهرودی، علی‌رضا اعرافی رئیس حوزه‌های علمیه، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، مؤسسه امام خویی لندن، مجمع اسلامی جهانی لندن و مهدی هادوی تهرانی نیز در پیام‌های جداگانه، بر نقش فیاض در تقویت وحدت اسلامی، پاسخگویی به مسائل مستحدثه و تربیت شاگردان برجسته تأکید کردند و فقدان او را ضایعه‌ای بزرگ برای حوزه‌های علمیه و جهان اسلام دانستند.

تشییع و خاک‌سپاری

پیکر محمداسحاق فیاض پس از تشییع در شهرهای کاظمین، کربلا و حرم امام علی، با حضور علما، نمایندگان مراجع تقلید شیعه و جمعی از شخصیت‌های دینی و سیاسی در ۱۶ خرداد ۱۴۰۵ ش در نجف، به خاک سپرده شد.

منابع

• «آیت‌الله فیاض، من فرق بین زن و مرد نمی‌دانم»، خبرگزاری آفتاب، تاریخ بازدید: 24 آذر1401ش.
• «آیت الله فیاض درگذشت»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 14 خرداد 1405ش.
• «آیت‌الله فیاض به‌عنوان شخصیت برتر جهان اسلام برگزیده شد»، شیعه نیوز، تاریخ بازدید: 24 آذر1401ش.
• «آیت‌الله یعقوبی ارتحال آیت‌الله فیاض را تسلیت گفت»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: 15 خرداد 1405ش.
• «ارسال پیام‌های تسلیت در پی ارتحال آیت‌الله العظمی محمد اسحاق فیاض»، خبرگزاری صدا و سما، تاریخ درج مطلب: 14 خرداد 1405ش.
• «پیام آیت الله فاضلی بهسودی درپی درگذشت آیت الله العظمی فیاض»، خبرگزاری ابنا، تاریخ درج مطلب: 15 خرداد 1405ش.
• «پیام آیت‌الله فیاض درپی‌حادثة تروریستی کابل»، مجمع جهانی شیعه شناسی، تاریخ بازدید: 23 آذر1401ش.
• «پیام تسلیت رهبر معظم انقلاب در پی ارتحال آیت‌الله فیاض»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: 21 خرداد 1405ش.
• «پیام تسلیت رئیس قوه قضاییه در پی ارتحال آیت‌الله العظمی فیاض»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: 16 خرداد 1405ش.
• «پیام تسلیت مرجع عالیقدر حضرت آیت الله العظمی موحدی نجفی مدظله در پی ارتحال مرجع عالیقدر حضرت آیت الله العظمی فیاض»، کانال ایتایی دفتر محمد باقر موحد نجفی، تاریخ بازدید: 16 خرداد 1405ش.
• «پیام ماندگار‌ آیتالله واعظ‌زاده بهسودی درباره شخصیت آیت‌الله فیاض(ره)در مراسم عروسی دسته‌جمعی ۸۷ زوج»، وب‌سایت یوتیوب، تاریخ بازدید: 16 خرداد 1405ش.
• «پیام های تسلیت درپی رحلت حضرت آیت الله فیاض»، وب‌سایت شفقنا، تاریخ درج مطلب: 14 خرداد 1404ش.
• «پیام‌های تسلیت مراجع عظام درپی ارتحال آیت الله العظمی فیاض»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: 15 خرداد 1404ش.
• «پیکر آیت‌الله فیاض در نجف اشرف تشییع شد»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: 16 خرداد 1405ش.
• «تسلیت آیت‌الله‌العظمی مظاهری در پی ارتحال آیت‌الله‌العظمی فیاض» خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: 16 خرداد 1404ش.
• خسرو شاهی، هادی، «روحانی انقلابی»، نشریه شهروند،ش ۳۱، دی ۱۳۸۶ش.
• «در پی درگذشت مرجع تشیع آیت‌الله شیخ محمد اسحاق فیاض در عراق، دولت این کشور، سه روز عزای عمومی اعلام کرد.» وب‌سایت خبر فوری، تاریخ درج مطلب: 14 خرداد 1405ش.
• «دفتر مرجع دینی آیة الله العظمی شیخ محمد اسحاق فیاض»، وب‌سایت دفتر مرجع دینی آیة الله العظمی شیخ محمد اسحاق فیاض، تاریخ بازدید: 30 اردیبهشت 1404ش.
• «زندگی‌نامة محمد اسحاق فیاض»، وب‌سایت مرکز تحقیقات کامپیوتری نور، تاریخ بازدید: 23 آذر1401ش.
• «ساخت شفاخانة 70بستر حضرت خاتم المرسلین غزنی توسط آیت الله اسحاق فیاض»، خبرگزاری صدای افغان (آوا). تاریخ بازدید: 25 آذر1401ش.
• «شماری از رهبران سیاسی افغانستان درگذشت آیت‌الله فیاض را تسلیت گفتند»، وب‌سایت روزنامۀ اطلاعات روز، تاریخ درج مطلب: 14 خرداد 1405ش.
• صادقی، غلام حسین، «محمد اسحاق فیاض»، دانشنامه پژوهه پژوهشگاه باقرالعلوم، تاریخ بازدید: 24 آذر1401ش.
• «عربستان ارتحال آیت الله الفیاض را تسلیت گفت»، وب‌سایت مد ایست، تاریخ درج مطلب: 4 ژوئن 2026م.
• «غنی به درگذشت آیت‌الله فیاض واکنش نشان داد»، خبرگزاری دید، تاریخ درج مطلب: 15 خرداد 1405ش.
• فتحی، علی اشرف، «اندیشه سیاسی اجتماعی آیت‌الله‌العظمی شیخ محمداسحاق فیاض»، وب‌سایت مباحثات، تاریخ درج مطلب: 24 اسفند 1392ش.
• «فیاض محمد اسحاق»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: 23 آذر1401ش.
• «فیاض، محمد اسحاق»، ویکی‌نور، تاریخ بازدید: 23 آذر1401ش.
• «کمک به خانواده‌های نیازمند توسط بنیاد خیریة آیت‌الله فیاض»، شیعه نیوز؛ شبکه تمدن، تاریخ بازدید: 24 آذر1401ش.
• «محمد اسحاق فیاض»، ویکی‌شیعه، تاریخ بازدید: 23 آذر1401ش.
• محقق خراسانی، محمد عیسی، المؤالفون الافغانیون المعاصرون، نجف، النعمان، 1389ق.
• ناصری، عبدالمجید، مشاهیر تشیع در افغانستان، قم، مؤسسۀ امام خمینی، چ1، 1379ش.
• نجفی، حبیب الله، «آشنایی با زندگی، شخصیت علمی و آثار حضرت آیت الله العظمی فیاض مالستانی (مدظله العالی)»، فصلنامۀ علمی، فرهنگی، اجتماعی سخن صبا، شمارۀ 11، 1392ش.
• Muslim 500: The World’s 500 Most Influential Muslims, 2023