عملیات انتحاری

عملیات انتحاری، نوعی از خودکشی به‌قصد ضربه‌زدن به دیگران.

به نوعی از خودکشی گفته می‌شود که با هدف واردکردن صدمه به دیگران یا تخریب اهداف و تأسیسات انجام می‌شود. این مفهوم در طول تاریخ به شکل‌های گوناگون در درگیری‌های نظامی و سیاسی به‌کار رفته و در دوران معاصر، بیشتر در قالب عملیات بمب‌گذاری انتحاری شناخته می‌شود. در فقه اسلامی، عملیات انتحاری حرام دانسته می‌شود و نیز میان انتحار و عملیات استشهادی تفاوت گذاشته شده است.

مفهوم‌شناسی

انتحار به‌معنای خودکشی، در اصطلاح، به گونه‌ای از خودکشی گفته می‌شود که هدف آن، تخریب، صدمه زدن و دشمن‌کشی است. عملیات انتحاری نیز به مجموعه‌ای از اقدامات گفته می‌شود که شخصی به‌منظور دستیابی به هدفی خاص، خود و دیگران یا اهداف مادی و معنوی خاصی را از بین می‌برد. استفاده از کمربند انتحاری و خودروهای حامل مواد انفجاری، از رایج‌ترین نوع عملیات انتحاری است. عملیات انتحاری در برخی موارد با ترور همراه می‌شود، اما با آن تفاوت دارد؛ در ترور، هدف اصلی کشتن شخص یا اشخاص دیگر است، در حالی که عامل ترور معمولاً قصد حفظ جان خود را دارد.

تاریخچه

پدیده انتحار تاریخ طولانی دارد. پیشینهٔ انتحار به اقدامات اعضای فرقه زیلوت (zealots) بازمی‌گردد که در قالب جنبشی یهودی، به امپراتوری روم حمله انتحاری می‌کردند. برخی مدعی شده‌اند که در سده‌های میانه، فداییان «حسن صباح» در ایران و سوریه امروزی نیز حاکمان آن روز این کشورها را با اتهام ارتداد، می‌کشتند. از اواسط قرن ۱۸ میلادی به این سو، گروه‌های انتحاری در هند، اندونزی و فیلیپین بر ضد استعمارگران چنین حملاتی را انجام داده‌اند. در جنگ دوم جهانی نیز، یکی از خلبان‌های نظامی ژاپن، هواپیمای جنگی خود را به ناو نظامی آمریکا کوبید که در پی آن، چندین خلبان ژاپنی دیگر نیز چنین عملیاتی را علیه نیروهای آمریکایی، صورت دادند. ببرهای سیاه (زنان جنگجوی تامیل) در سریلانکا نیز از شیوه انتحار برای پیش بردن اهداف خود استفاده می‌کردند. در سال ۲۰۰۱م، برج‌های دوقلوی سازمان تجارت جهانی در نیویورک با چندین هواپیمای مسافربری و در قالب عملیات انتحاری توسط اشخاص نامعلومی، ویران شد. این رخداد، حملات نظامی آمریکا به افغانستان را درپی داشت. با حضور نیروهای نظامی آمریکا در افغانستان، عملیات انتحاری سازمان‌یافته در این کشور به یکی از شیوه‌های معمول مبارزه با نیروهای آمریکایی تبدیل شد.

در بیست‌سال دوره جمهوری اسلامی افغانستان با پشتوانه ناتو، بیشترین عملیات انتحاری در سراسر افغانستان به‌خصوص در شهرهای بزرگ این کشور رخ داده است که گروه‌های القاعده و داعش مسئولیت بسیاری از آنها را به عهده گرفته‌اند. اولین حمله انتحاری در افغانستان، دو روز قبل از حادثه یازدهم سپتامبر ۲۰۰۱م رخ داد که در آن، دو عضو القاعده عرب تبار، احمدشاه مسعود را به قتل رساند. بعد از این رخداد و حمله نظامی آمریکا به افغانستان، عملیات انتحاری شدت گرفت. بیشترین عملیات انتحاری در افغانستان، توسط طالبان انجام شده است. جیش العدل و گروه جندالله از جمله گروهای تروریستی تجزیه‌طلب در ایران هستند که دست به عملیات انتحاری زده‌اند و تصاویر گردان‌های انتحاری خود را در رسانه منتشر کرده‌اند.

تفاوت عملیات انتحاری با استشهادی

حملات انتحاری از نظر فقهای اسلامی حرام و با عملیات استشهادی متفاوت است. عملیات استشهادی یکی از موارد جهاد دفاعی است که به قصد دفاع از دین و مصالح جامعه اسلامی انجام می‌شود. به دلیل اهمیت حفظ نفس زمانی از عملیات استشهادی استفاده می‌شود که با دیگر ابزار دفاعی متعارف دفع تجاوز ممکن نباشد. این نوع عملیات از نظر فقها مشروع و عاملان آن از مقام شهادت برخوردار هستند. غربی‌های برای بدنام ساختن اسلام عملیات استشهادی را نیز انتحاری نامگذاری نموده‌اند. انگیزه در عملیات استشهادی، دفاع از ایمان، مقدسات و سرزمین اسلامی است، در حالی که در عملیات انتحاری، چنین قصدی نیست. هدف در عملیات استشهادی از جهت شخصی، دست‌یابی به مقام شهادت و از جهت اجتماعی، ضربه‌زدن به دشمن و تقویت روحیه مسلمانان است، در حالی که عملیات انتحاری، چنین خصوصیتی ندارد. از جهت سوم فرد استشهادی، دارای روحیه‌ای قوی، شجاعت، شهامت و ایمان است که با آگاهی کامل اقدام می‌کند، در حالی که عامل انتحاری به دنبال راحت کردن خود از مشکلات روحی و شخصی است.

مشوق‌های عملیات انتحاری

عوامل عملیات انتحاری در سطوح فردی و اجتماعی و از سویه‌های مختلف مورد توجه بوده است:

روان‌شناختی: از حیث روان‌شناختی، مسائلی مانند شخصیت اقتدارگرا، انگیزه‌های نوع‌دوستی، باورهای مذهبی و انتقام‌جویی به‌عنوان فشار و کششی که افراد را به پذیرش انتحار می‌کشاند.

اجتماعی: در سطح اجتماعی (در میان کارگزاران این عمل)، همبستگی شدید اجتماعی، نقش آموزش‌های مذهبی، نقش اشغال خارجی و برتری‌طلبی گروهی و قومی به‌عنوان عوامل تأثیرگذار بر عملیات انتحاری پنداشته می‌شود.

زمینه‌های فرهنگی انتحار

تحقیقات نشان می‌دهد که انتحار در افغانستان با سایر کشورها تفاوت دارد. در افغانستان اکثر عاملان انتحار بی‌سواد، بی‌کار و متعلق به خانواده‌های فقیر هستند. علاوه بر آن، موارد زیادی از استخدام کودکان، مطرودان اجتماعی، الکلی‌ها، معتادان به مواد مخدر و افراد دارای نارسایی ذهنی، گزارش شده است. این عاملین انتحاری به‌قصد انجام تکلیف شرعی دست به چنین حملاتی می‌زنند.

پیامدهای انتحار

پیامدهای روان‌شناختی: افسردگی، ترس و اضطراب، ازجمله پیامدهای روانی انتحار در میان مردم است.

پیامدهای اجتماعی: ناامنی اجتماعی، خشونت‌پروری، عادی‌سازی خشونت، احساس شرم‌ساری، مهاجرت، گسست خانوادگی، فقر و بیکاری از مهم‌ترین پیامدهای اجتماعی انتحار به‌شمار می‌رود.

منابع

• «آسیب‌های روانی حملات انتحاری بر روح و روان شهروندان کابل»، وب‌سایت شفقنا، تاریخ بارگذاری: ۲۸ جولای ۲۰۱۷م.
• اسماعیل‌زاده، یاسر، «تمایز تروریسم انتحاری مبتنی بر نظریه اثر وضعی جرم»، فصلنامه خاورمیانه، شماره دوم، تابستان ۱۴۰۰ش.
• «انتشار تصویری از گردان انتحاری گروه جیش الظلم»، وبسایت فرارو، تاریخ درج مطلب ۱۹ تیر ۱۴۰۲ش.
• بدخشان، مجتبی و دیگران، «تأثیر عملیات انتحاری جریان سلفی- تکفیری بر پدیده اسلام هراسی»، مجلّه بصیرت و تربیت اسلامی، سال هفدهم، شماره ۵۳، تابستان ۱۳۹۹ش.
• برجی، یعقوب‌علی، ترور و دفاع مشروع، قم، هجرت، ۱۳۸۶ش.
• پورحسن، ناصر، «عملیات استشهادی در فلسطین (تاریخچه، علل و دست‌آوردها)»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۱۴ بهمن ۱۴۰۱ش.
• حسینی، عبدالاحمد، «۸۵۰۰ کشته و زخمی در یک سال؛ طالبان عامل ۵۳ درصد تلفات غیر نظامیان بوده‌اند»، روزنامه ۸ صبح، تاریخ بارگذاری: ۸ دلو ۱۳۹۹ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۰ بهمن ۱۴۰۱ش.
• «سرپرست وزارت داخله طالبان: طی ۲۰ سال ۱۰۵۰ حمله انتحاری انجام دادیم»، خبرگزاری العربیه فارسی، تاریخ بارگذاری: ۲۴ فوریه ۲۰۲۲م.
• «لیست گروه‌های تروریستی که در افغانستان می‌جنگند»، وب‌سایت شبکه اطلاع‌رسانی افغانستان، تاریخ بارگذاری: ۷ بهمن
• محمدی الموتی، محسن و دیگران، «حق حیات و سلب آن از منظر اسلام و حقوق بین‌الملل بشر با تأکید بر عملیات انتحاری» دوفصلنامه علمی- پژوهشی انسان‌پژوهی دینی، شماره ۳۷، بهار و تابستان ۱۳۹۶ش.
• میرملا، محمدعلی، «مشروعیت عملیات استشهادی از دیدگاه فقهای معاصر شیعه و اهل سنت»، پروتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید ۲۰ تیر ۱۴۰۲ش.
• مهربان، احمد، «جنگ علیه تروریسم و افزایش حملات انتحاری در عراق و افغانستان»، فصلنامه راهبرد، سال شانزدهم، شماره ۴۸، تابستان ۱۳۸۷ش.
• «ویژه‌نامه عملیات انتحاری منافقین»، وب‌سایت هابیلیان، تاریخ بازدید: ۱۰ بهمن ۱۴۰۱ش.
• یعقوبی، عارف، «تاریخ ترور؛ آیا حملة انتحاری اختراع مسلمانان است»، وب‌سایت شبکه اطلاع‌رسانی افغانستان، تاریخ بارگذاری: ۱۴ خرداد ۱۳۹۹ش.
• «۹۰ درصد احساس شرمساری: اثرحملات انفجاری بر افغان‌های خارج»، وب‌سایت هفته‌نامه راه مدنیت، تاریخ بارگذاری: ۴ ژوئن ۲۰۲۱م.