لباس مردم ارامنه اصفهان

لباس مردم ارامنه اصفهان؛ تن‌پوش زنان و مردان ارمنی ساکن اصفهان.

لباس مردم ارامنه اصفهان

پادکست مقاله | 🡇 noicon

ارامنه جلفا با کوچ تاریخی خود به اصفهان، پوشاکی فاخر و هنرمندانه را به همراه آوردند که با هنر عهد صفوی درآمیخته است. لباس‌های مردان و زنان این جامعه، آینه‌ای از فرهنگ، موقعیت اجتماعی و شرایط اقلیمی آن‌ها است. زنان با سرپوش‌های متنوع و لباس‌های رنگین و ظریف که پر از نقش و نگارهای سنتی است، جلوه‌ای زیبا و خاص به پوشش خود می‌دهند. مردان نیز با کلاه‌های خاص، عباها و تن‌پوش‌های مقاوم و کاربردی، ترکیبی از اصالت و کارآمدی را در لباس‌شان نشان می‌دهند. این پوشاک، روایتگر تاریخ، هنر و هویت مردم ارامنه جلفا است که در دل فرهنگ ایران جای گرفته است.

لباس سنتی ارامنۀ فریدن از تنوع قابل‌توجهی برخوردار است و با در نظر گرفتن موقعیت اجتماعی و گروه سنی افراد طراحی و تهیه می‌شود که بازتاب‌دهندهٔ جایگاه اجتماعی و مراحل مختلف رشد فرد در ذهنیت جمعی جامعه است. لباس نوزادان معمولاً به‌رنگ سفید است و برای دور نگه داشتن آنان از چشم‌زخم، مهره‌هایی خاص بر روی لباس دوخته می‌شود؛ امری که بیانگر حضور باورهای عامیانه در ساختار ذهنی جامعه است. دختران نوجوان پیراهن‌هایی بلند و گشاد همراه با عرقچین به سر می‌گذارند که نشانه‌ای از ورود به مرحله‌ای تازه از زندگی است. پس از ازدواج، زنان پوشش‌هایی تزیین‌شده و رنگارنگ به تن می‌کنند که از چند بخش چون تن‌پوش آستردار، روسری، پیش‌بند، پیراهن و پالتو تشکیل شده است. پوشاک مردان نیز شامل انواع کلاه، پیراهن، اَرخالُق و شلوار است. در دورهٔ رضاشاه، سیاست‌های تحمیل‌شده برای یکسان‌سازی پوشش مردان و اجرای کشف حجاب، تنها تغییر ظاهری در لباس نبود؛ بلکه بخشی از نظام نشانه‌ای و حافظهٔ فرهنگی جامعهٔ فریدن را دگرگون ساخت و الگوهای ذهنی و هویتی مرتبط با پوشاک را تحت تأثیر قرار داد.

تاریخچه

پس از مهاجرت ارمنیان به ایران، به‌ویژه به اصفهان، گروه‌های مختلفی از آنها بر اساس ویژگی‌های قومی مانند گویش، پوشش و آداب و رسوم شکل گرفتند. هر کدام از این گروه‌ها منطقه‌ای خاصی از استان اصفهان را برای سکونت برگزیدند. ارمنیانی که در سال ۱۶۰۶م، فریدن را انتخاب کردند، اصالتاً از شهرهای گاندزاک، آرجش، آرتزکه و وان ارمنستان بودند. پوشاک این گروه نه‌تنها کارکردی کاربردی داشت، بلکه به‌منزلهٔ حامل حافظهٔ جمعی و نشانهٔ تداوم فرهنگی‌شان عمل می‌کرد؛ ازاین‌رو آنان طی سالیان طولانی پوششی را که هنگام مهاجرت بر تن داشتند، به‌عنوان نماد هویت خود حفظ کردند و آن را همچنان مورد استفاده قرار دادند

ارمنیان جلفا در دوران شاه عباس اول صفوی از مناطق آرارات، نخجوان و جلفای قدیم به جلفای نو در اصفهان کوچانده شدند. آن‌ها پوشش سنتی خود را به‌همراه آوردند و در فضای فرهنگی نسبتاً آزادی، آن را حفظ کردند. پوشاک آنان در دوره صفوی تحت تأثیر ویژگی‌های فاخر آن عصر نظیر پارچه‌های پرنقش، تزیینات ظریف و دوخت‌های دقیق قرار گرفت.

از قرن هفدهم تا بیستم میلادی، فرهنگ بومی ارمنیان فریدن تحت‌تأثیر مستقیم و غیرمستقیم فرهنگ و هنر ایرانی قرار گرفته و دگرگونی‌هایی را تجربه کرده است.

پس از فرمان کشف حجاب

یکی از تحولات مهم در زمینۀ پوشاک زنان ارامنه فریدن، به سال ۱۳۳۴ش و فرمان کشف حجاب رضاشاه بازمی‌گردد؛ فرمانی که به ساده‌تر شدن پوشش سر و حذف باشماخ (پوشش صورت) از لباس زنان ارمنی انجامید.

پوشاک مردان ارمنی از زمان ورود به ایران، به‌تدریج دستخوش تغییراتی شده است. با این حال، نقطۀ عطف این تحولات را می‌توان دوران حکومت رضاشاه پهلوی دانست؛ دوره‌ای که در آن تغییرات در سبک پوشش باسرعت و شدت بی‌سابقه‌ای رخ داد. در هیچ یک از دوره‌های تاریخی پیش از آن، چنین دگرگونی‌های شتاب‌زده‌ای در پوشاک دیده نشده بود. به این دلیل رضاشاه را می‌توان نخستین پیشگام در تغییر لباس مردم ایران دانست؛ چنانکه مهم‌ترین بخش این اصلاحات در مورد پوشاک مردان به‌فرمان او دربارۀ استفاده از کت و شلوار و کلاه پهلوی بازمی‌گردد.

ویژگی پوشاک مردم اصفهان

لباس‌های مردم ارامنۀ جلفای اصفهان با دوخت‌هایی بسیار ظریف تهیه می‌شود و برای تهیه آن‌ها از پارچه‌هایی فاخر، گران‌قیمت و دارای نقوش متنوع و چشم‌نواز بهره گرفته می‌شود. پوشاک زنان ارمنی در منطقه فریدن اصفهان، در تمامی روستاهای این ناحیه، از شکل و الگویی یکسان برخوردار بوده است. زنان ارمنی نیز در گذر زمان با تلاش بسیار در حفظ و نگهداری این پوشش سنتی کوشیده‌اند.

عوامل تأثیرگذار بر پوشاک ارامنۀ جلفا

برخی از عوامل تأثیرگذار بر پوشاک مردم جلفا عبارتند از:

شغل و موقعیت اجتماعی: تن‌پوش مردان جلفا متناسب ‌با شغل و موقعیت اجتماعی آنان انتخاب می‌شود.

شرایط اقلیمی: لباس‌های زنان ارمنی با توجه به شرایط آب‎‌وهوایی و ویژگی‌های بدنی‌شان، متفاوت است. در واقع، شرایط اقلیمی نقش مهمی در انتخاب جنس پارچه ایفا می‌کرده است. به این صورت که در مناطق سردسیر، از پارچه‌های پشمی و ابریشمی با رنگ‌های تیره و در مناطق گرمسیر، از پارچه‌های کتانی و پنبه‌ای با رنگ‌های روشن برای دوخت لباس استفاده می‌شده است.

تأثیر مذهب و سنت: ادیان و مذاهب با ایجاد پیوندهای دینی و اعتقادات مذهبی، پیروان خود را ملزم به رعایت اصول خاصی می‌کنند که این اصول بر ظاهر و رنگ لباس آن‌ها تأثیر می‌گذارد.

نقش جنسیت در طراحی و انتخاب لباس ارمنی

همان‌طور که در بیشتر جوامع وظایف مراقبت از کودکان و دوشیدن دام‌ها بر عهدۀ زنان بوده و مردان بیشتر به فعالیت‌هایی مانند دامداری، کشاورزی و کارهای سنگین می‌پرداختند، نوع پوشش آنان نیز با توجه به ماهیت کارها و ویژگی‌های جسمانی‌شان تفاوت داشته است. علاوه بر این، رسم تهیۀ لباس جهیزیه توسط دختران در خانواده‌های ارمنی، به حفظ تنوع لباس‌ها و تداوم سبک پوشش زنان ارمنی کمک کرده است.

پوشاک زنان ارامنۀ جلفا

لباس‌های بچه‌گانه

ارمنیان فریدن نوزادان خود را قنداق می‌کنند و روسری بر سر آنان می‌بندند. لباس‌های نوزادان سفیدرنگ بوده و با پارچه‌هایی از جنس تترون، چلوار و چیت دوخته می‌شود. زنان مهره‌هایی رنگی به‌نام جاوُل را برای تزیین و دوری از چشم و نظر روی لباس نوزادان متصل می‌کنند. برای کودکان پس از به راه افتادن دو نوع لباس و یک کلاه سوزن‌دوزی شده تهیه می‌شود که شامل چین‌چین، آراج چین‌چین و عرقچین است:

چین‌چین

چین‌چین، از لباس‌های آستین‌دار کودکان که یقه‌ای ساده و گرد دارد و جلوی آن با دکمه‌هایی به هم بسته می‌شود. چین‌چین، دارای برشی در کمر بود که بالاتنه را با چین‌های ظریف در پشت به دامن متصل می‌کند.

آراج چین‌چین

آراج چین‌چین، از لباس‌های بدون آستین که از آن به‌عنوان پیش‌بند روی چین‌چین استفاده می‌شود. یقۀ این پیش‌بند گرد بوده و قسمت پشت آن با دکمه‌هایی به هم متصل می‌شود. قسمت کمر آراج چین‌چین نیز با چین‌های ریزی تزیین شده است.

عرقچین

عرقچین کلاهی است گرد و پارچه‌ای، مخصوص کودکان و نوجوانان دختر و پسر که روی آن با انواع رودوزی‌ها تزیین شده است.

لباس‌های دخترانه

دختران، از دوران کودکی تا نوجوانی، از پیراهن چین‌دار را که در زبان محلی به آن چین‌شابیک می‌گویند، به همراه عرقچین استفاده می‌کنند:

چین شابیک

چین‌شابیک پیراهنی سنتی از ارمنیان فریدن بوده‌است که عمدتاً دختران از دوران کودکی تا اواخر نوجوانی آن را می‌پوشیدند. این لباس بلند و گشاد دارای برش کمر مشخصی است و دامن آن با چین‌های ریز به بالاتنه متصل می‌شود؛ ساختاری که علاوه بر راحتی در حرکت، حامل زیبایی‌شناسی و الگوی بصری ویژه جامعه محلی محسوب می‌شده‌است. در پشت این پیراهن، چاکی تعبیه شده است که با دکمه یا بندینک بسته و باز می‌شود؛ این جزئیات دوخت علاوه بر کاربرد عملی، بیانگر نظم و ساختار هویتی پوشاک سنتی این گروه نیز هست.

عرقچین

عرقچین نوجوانان دختر از جنس مخمل، چیت یا ابریشم بوده و روی آن با سکه‌هایی تزیین می‌شود. نوجوانان فریدن روی عرقچین، چالاک می‌اندازند.

لباس‌های زنانه

سرپوش‌ها

زنان ارمنی بسته به موقعیت، از پنج نوع سرپوش استفاده می‌کنند که از نظر اندازه به‌ترتیب از کوچک به بزرگ عبارت‌اند از:

• گولالاچیک: نوعی روسری کوچک و سه‌گوش است که زنان پس از سر کردن گوشه‌های آن را در زیر گلو گره می‌زنند.
• باشماخ: پارچه‌ای از جنس ململ که دختران پس از ازدواج از آن استفاده می‌کنند. آنان این پارچۀ سفید را به‌شکل مثلثی در آورده و طوری روی صورت می‌بندند که چانه و دهان‌شان را بپوشاند. باشماخ دستمالی سفید از جنس مل‌مل است که زنان پس از ازدواج به‌صورت سه‌گوش روی چانه و دهان خود می‌بندند و در پشت گردن گره می‌زنند. امروزه استفاده از باشماخ منسوخ شده و زنان لبۀ روسری خود را روی صورت قرار می‌دهند.
• شوشداک: نیم‌کلاهی شبیه هلال ماه که زنان جلفایی برای جلوگیری از سر خوردن سایر سربندها روی سر از آن استفاده می‌کنند.
• گود: پیشانی‌بند زنان جلفایی، نواری باریک از جنس مخمل یا ابریشم و مزین به نقوش تزیینی است. با گذشت زمان پیشانی‌بند زنان به‌شکل ساده‌تر در آمد و تبدیل به دستمال قلمکار شد. این دستمال نیز شبیه نواری باریک است که به‌دور پیشانی بسته می‌شود. گوت مقوای کلفت یا چوب نازک استوانه‌ای‌شکل است که با پارچه کاور شده و روی سر قرار می‌گیرد.
• لاچیک یا لاچاک: نوعی روسری بزرگ ابریشمی، به‌رنگ قرمز و مزین به نقوش طلایی است. زنان این روسری را به‌صورت سه‌گوش روی سر انداخته و سپس دنباله‌های آن را در پشت سر به‌صورت ضربدری در آورده و در بالای سر گره می‌زنند. با گذشت زمان لاچیک‌ها زیبایی خود را از دست دادند و به‌رنگ سفید درآمدند. لاچاک، نوعی روسری بزرگ و مربع‌شکل است که دختران از نوع گل‌دار و زنان جنس کُدَری آن را سر می‌کنند. لاچاک زنان به‌رنگ زرشکی است و بلندی آن به‌قدری است که تا پشت زانوی زنان را می‌پوشاند. درگذشته، لاچاک روی گُوت بسته می‌شد و دنباله‌های آن به‌صورت پروانه‌وار بالای سر گره می‌خورد.

تن‌پوش‌های زنان ارامنه

• تاگالا: تن‌پوشی بلند و جلوباز با یقۀ هفت که قد آن تا زیر زانو می‌رسد. تاگالا، آستین‌هایی بلندتر از حد معمول دارد که انتهای آن به‌صورت نوک‌تیز طراحی شده است. دامن این لباس در قسمت پهلو چاک دارد و کمر آن به‌وسیلۀ کمربندی محکم می‌شود. در گذشته پارچه‌های مورد استفاده برای تهیۀ تاگالا، سوزن‌دوزی بود؛ اما امروزه از پارچه‌های ساده‌تر و با تزیینات کمتری چون ترمه و اطلسی برای دوخت تاگالا استفاده می‌شود. معمولاً رنگ پارچۀ تاگالا با پیراهن زیری متفاوت است و در دور گردن، پایین لباس و سر آستین‌ها به‌وسیلۀ نوارهایی حاشیه‌دوزی می‌شود. گاهی‌اوقات نیز قسمت جلوی لباس دکمه‌های نقره‌ای دوخته می‌شود.
• مَندیل: مندیل، روسینه‌ای زنان ارمنی است که از تور قرمزرنگی با حاشیه‌های طلایی تهیه شده و دورتادور آن مزین به آویزهای ریشه‌ای است. زنان مندیل را روی سینه و شانه‌های خود می‌بندند و آن را در پشت گردن گره می‌زنند. این تن‌پوش معمولاً از هندوستان وارد می‌شود.
• شابیک: در اصطلاح محلی به پیراهن، «شابیک» می‌گویند. پیراهن زنان ارمنی، لباسی بلند (تا قوزک پا) و کمرچینی است که زیر تاگالا پوشیده می‌شود. آستین‌های این لباس بلند و ساده با یقۀ ایستاده است که جلوی آن به‌وسیلۀ دکمه‌های نقره‌ای و نواردوزی تزیین شده است. دامن شابیک بسیار بزرگتر از بالاتنه است که به‌وسیلۀ پیلی‌ها یا چین‌هایی به بالاتنه متصل شده است. پیراهن زنان ارمنی از پارچه‌هایی چون ترمه، قلمکار، اطلس یا چیت گلدار تهیه می‌شود که هر کس متناسب با شرایط مالی خود از پارچۀ مناسب استفاده می‌کند. پیراهن در زبان محلی شابیک نام دارد. شابیک، تن‌پوشی بلند تا مچ پا است که یقه‌ای گرد دارد و جلوی آن با دکمه‌هایی باز و بسته می‌شود. آستین‌های این تن‌پوش، بلند و سرآستین‌های آن حالت کلوش دارد. بالاتنۀ شابیک به‌همراه آستین تا قسمت آرنج از پارچۀ گل‌دار و پایین‌تنه تا مچ آستین از پارچۀ قرمز از جنس متقال تهیه می‌شود. عرض پایین‌تنۀ شابیک، یک‌ونیم برابر عرض کمر بالاتنه است که با چین‌های ریزی به بالاتنه متصل می‌شود.
• کولاجا: در اصطلاح محلی به کت یا پالتو «کولاجا» می‌گویند. کولاجا، نیم‌تنه‌ای جلوباز از پارچۀ ماهوت یا مخمل است که سر آستین‌ها و دور یقۀ آن با نوارهایی تزیین شده است. همچنین قسمت جلوی کولاجا دکمه‌هایی زیبا به چشم می‌خورد. کولاجا، پالتویی پشمی و آستردار است که زنان در فصل سرما روی مینتان می‌پوشند. جلوی کولاجا باز بوده و با دکمه‌هایی به هم بسته می‌شود. دور یقه، سرآستین و پای کولاجا با یراق و گلابتون تزیین می‌شود.
• چارچاب: ارامنۀ جلفا به چادر، چارچاب می‌گویند. استفاده از چادر میان زنان ارمنی از دورۀ حکومت قاجاریه آغاز شد. چارچاب شبیه چادرهای زنان قاجاری است که برای محکم کردن آن در قسمت کمر، بند لیفه‌ای تعبیه شده است. بلندی این چادرها تا روی پا بوده و قسمت جلوی آن از کمر تا پایین با نقش‌ها و دوخت‌های زیبا حاشیه‌دوزی شده است. زنان جوان ارمنی از چارچاب‌های مشکی و سالمندان از رنگ سفید آن استفاده می‌کنند که لبۀ آن با نوارهای صورتی‌رنگ تزیین شده است.
• شالوار (داباد): شلوار زنان ارمنی در زبان محلی به «شالوار» یا «داباد» معروف است. کمر این شلوار لیفه‌ای بوده که با رد کردن بندی پشمی از داخل آن، به دور کمر محکم می‌شود. شلوار زنان ارمنی از دو تکۀ بالا (تا سر زانو) و پایین (از زانو تا مچ پا) تشکیل شده است. قسمت بالا معمولاً سفیدرنگ است و از پارچۀ چیت، متقال یا کرباس تهیه شده و تکۀ پایین دارای تزیینات و حاشیه‌های بسیاری است.
• مینتان: مینتان، تن‌پوشی آستردار، جلوباز، با یقۀ هفت است که جلوی آن با یک دکمه در قسمت شکم بسته می‌شود. مینتان آستین‌های بلندی دارد که تا قسمت آرنج چاک‌دار است و در صورت نیاز با دکمه‌هایی بسته می‌شود. لبۀ آستین‌ها، دور دامن و یقۀ مینتان با چند ردیف نواردوزی و پارچه‌های طرح‌دار رنگی تزیین می‌شود.
• چوچیک: چوچیک، تن‌پوشی شبیه مینتان است که پهلوهای آن تا نزدیک کمر چاک دارد و روی کمر آن جیبی تعبیه شده است.
• گکنوتس نوعی پیش‌بند از جنس متقال و به‌رنگ قرمز عنابی یا زرشکی است که زنان آن را روی مینتان می‌بندند. این پیش‌بند یک بند در قسمت بالا که پشت گردن بسته می‌شود و دو بند در قسمت پهلو دارد که ابتدا به پشت برده و سپس در قسمت جلو روی شکم گره می‌زنند. قد این تن‌پوش تا روی پا است. روی این پیش‌بند با سوزن‌دوزی و سکه‌دوزی تزیین می‌شود که به مجموع این تزیینات «باد» می‌گویند.
• گودیک:‌ شال کمر در زبان ارمنی گودیک نام دارد. گودیک، شالی پشمی و ریشه‌دار است که برای محافظت بدن در برابر سرما روی مینتان بسته می‌شود. برای بستن گودیک ابتدا یک سر آن را روی شکم قرار می‌دهند و کمی از ریشه‌های آن را بیرون می‌گذارند؛ سپس شروع به پیچاندن شال به دور کمر می‌کنند و در پایان، سر دیگر آن را با همان ریشه‌هایی که در ابتدا بیرون گذاشته بودند، گره می‌زنند و آن را به زیر شال می‌برند.

پای‌پوش‌های زنان ارامنه

زنان جلفا از پای‌پوش‌های متنوعی استفاده می‌کنند، از جمله:

• گولبا: مردم محلی ارمنی به جوراب، «گولبا» می‌گویند. جوراب‌های زنان جلفا را خود آنان با استفاده از الیاف پشمی، در رنگ‌های روشن و با نقش‌ونگارهای متنوع می‌بافند. کف پای گولبا دارای نقشی مجزا است و در قسمت پاشنۀ آن بندینکی دوخته شده تا پا به‌راحتی داخل جوراب قرار گیرد. قسمت رویۀ پا از پنجه تا ساق پا با نقوش حاشیه‌ای تزیین شده و در انتهای ساق‌ها بندینکی بلند جهت گره زدن جفت‌های جوراب به‌هنگام عدم استفاده از آن و به‌منظور آویزان کردن جوراب طراحی شده است. جوراب‌بافی از عمده‌ترین منابع درآمد خانواده‌های جلفا محسوب می‌شود به‌‌طوری که اغلب زنان و دختران شبانه‌روز مشغول انجام این کار هستند. این جوراب‌ها توسط دست‌فروشان و بازرگانان خریداری و به دیگر نقاط ایران ارسال می‌شود.
• مُلِک: از پاپوش‌های سبک، پشت‌باز و بدون پاشنه است. این پاپوش‌ها به‌رنگ‌های قرمز، سبز و قهوه‌ای روشن دوخته می‌شود که به ساغری یا سامری نیز معروف است. انتهای پاشنۀ این نوع کفش به‌صورت گرد یا نوک‌تیز به‌طرف بالا دوخته می‌شود.
• ماشیک: از کفش‌های چرمی و پاشنه‌کوتاه زنان جلفا است که نخستین بار از روسیه وارد ایران شد. ماشیک با رنگ‌های عنابی، قرمز، مشکی و قهوه‌ای در جلفا دوخته می‌شود.

لباس‌های نوعروسان

اوج هنر پوشاک ارمنیان در لباس‌های عروس آنان دیده می‌شود. عروس‌ها از رنگ‌های شاد برای لباس خود استفاده می‌کنند و تن‌پوش آنان شامل شابیک، مینتان و گُکنوتس، گوت و لاچاک است. آنان دهان خود را با باشماخ می‌بندند و پس از تزیین موها روی سر خود توری به‌نام «گلخی‌کُقر» می‌اندازند. این تور از پارچۀ ترمۀ چهارگوشی تهیه شده که اطراف آن دارای ریش‌های بلندی است و به‌صورت سه‌گوش روی سر عروس انداخته می‌شود.

لباس‌های سالمندان

سالمندان ارمنی لباس‌های ساده با رنگ‌های تیره می‌پوشند و برای پوشش سر از لاچاک فاقد تزیین استفاده می‌کنند.

پوشاک مردان ارمنی جلفا

سرپوش‌های مردان ارامنه

از مهم‌ترین اجزای لباس مردان جلفا و فریدن کلاه است که ارج و منزلت آن متناسب با جنس، شکل و نوع کلاه انتخاب می‌شود. به‌دلیل گران‌بودن کلاه، مردان در حفظ و نگهداری آن دقت بسیاری می‌کنند و حتی پس از فرسوده شدن نیز به دنبال تعمیر آن هستند:

• کلاه نمدی: کلاه مردان ارمنی، بیضوی‌شکل و بدون لبه است. سطح این کلاه منحنی بوده و به‌رنگ‌های مشکی و قهوه‌ای دیده می‌شود. کلاه نمدی در اصطلاح محلی «نامادِ گِلخارک» نام دارد. این کلاه بدون لبه و سطحی منحنی دارد که اغلب به‌رنگ مشکی تهیه می‌شود.
• گیشرایین (شب‌کلاه): از کلاه‌های پارچه‌ای و سبک است که مردان شب‌ها در خانه یا به‌هنگام خواب از آن استفاده می‌کنند.
• پاپاخ: کلاهی استوانه‌ای‌شکل و بدون لبه است که معمولاً در دو رنگ مشکی یا قهوه‌ای دوخته می‌شود. نام دیگر این کلاه بخارایی است که از پوست بره تهیه می‌شود. مرغوبیت پاپاخ به چند تکه بودن بستگی دارد؛ به‌طوری که از باکیفیت‌ترین قسمت‌های چند پوست بره برای دوختن آن استفاده می‌شود.
• کلاه پشمی: کلاه پشمی در اصطلاح محلی «برِتِ گِلخارک» نام دارد. این کلاه توسط زنان روستایی از پشم گوسفند تهیه می‌شود که در دو طرف آن تکه‌هایی برای محافظت از گوش بافته می‌شود و مردان در فصل سرما از آن استفاده می‌کنند.
• کلاه شابگا:‌ کلاهی لبه‌دار و به‌رنگ مشکی که کشیش‌ها از آن استفاده می‌کنند.

تن‌پوش‌های مردان ارامنه

• هابا یا عبا: عبای مردان جلفا گشاد و جلوباز بوده و اغلب در فصل سرما از آن استفاده می‌شود. این عبا قدی تا زیر زانو دارد و معمولاً از فاستونی و ترمه در رنگ‌های مشکی، شتری و قهوه‌ای تیره تهیه می‌شود. دورتادور عبا توسط زنان محلی حاشیه‌دوزی می‌شود. قبای مردان فریدن در اصطلاح محلی کابا نام دارد. این قبا آستین‌دار، جلوباز و بلند بوده که پس از روی هم قرار گرفتن با دکمه‌ای بسته می‌شود.
• آرخالوق: تن‌پوشی کوتاه، از جنس کرباس و آستردار است که در زیر عبا پوشیده می‌شود. قسمت جلوی آرخالوق به‌وسیلۀ شال یا کمربند چرمی جمع می‌شود. گاهی‌اوقات لبۀ آستین‌ها و یقۀ آرخالوق با حاشیه‌هایی تزیین می‌کنند. ارخالق، از تن‌پوش‌های جلوباز و آستردار با قدی نسبتا کوتاه است که در دو طرف پهلوهای آن چاک و جیب طراحی شده است. آستین‌های ارخالق بلند بوده و از لبۀ آستین تا محدودۀ آرنج چاکی طراحی شده که با دکمه و بندینک‌هایی بسته می‌شود. مردان روستایی ارخالق را روی پیراهن یا قبا می‌پوشند.
• شال: شال مردان جلفا که روی آرخالوق بسته می‌شود، از جنس پشم یا پارچه بوده که مردان وسایل شخصی خود ازجمله پول را در آن قرار می‌دهند. مردان فریدن دور کمر و روی قبا شال پشمی ساده می‌بندند.
• سرداری: مردان ارمنی در فصل سرما روی پیراهن خود سرداری می‌پوشند. در قسمت کمر سرداری، برشی طراحی شده که در قسمت پشت تا پهلوها دارای چین‌های بسیاری است. جلوی سرداری با دکمه‌هایی بسته می‌شود.
• کولاجا: شبیه پالتوهای امروزی است که قدی تا زیر زانو دارد و در فصل زمستان از آن استفاده می‌شود.آستری این لباس از پارچۀ ضخیم یا پوست حیوانات تهیه می‌شود.
• وِرارگو: کتی بلند و آستردار شبیه پالتو است که مردان ارمنی همزمان با کت و شلوار در فصل سرما از آن استفاده می‌کنند. این کت اغلب به‌رنگ مشکی یا قهوه‌ای است.
• شابیک: پیراهن مردان ارمنی در قسمت جلو و روی شانه چاکی دارد که به‌وسیلۀ دکمه‌هایی بسته می‌شود. یقۀ این پیراهن‌ها اغلب ایستاده با آستین‌های بلند و مچ‌دار است. شابیک، پیراهن مردان فریدن با آستین‌هایی بلند و ساده و گاه مچ‌دار است که یقه‌ای گرد و قدی تا بالای زانو دارد. پیراهن جوانان چاکی از زیر گردن تا روی سینه دارد که با دکمه‌هایی صدفی بسته می‌شود؛ اما چاک پیراهن سالمندان از گوشۀ گردن تا روی سرشانه است که با دکمه‌هایی بسته می‌شود. برای دوخت شابیک اغلب از پارچه‌های کتان، کرباس و چلوار در رنگ‌های سفید و آبی استفاده می‌شود. به‌مرور زمان یقۀ گرد شابیک به یقۀ پیراهن‌های مردانۀ امروزی در آمد.
• جلیزقا: تن‌پوش کوتاه و بدون آستین است که در دو طرف آن جیب‌هایی برای گذاشتن وسایل تعبیه شده است.
• داباد: در اصطلاح محلی به شلوار «داباد» گفته می‌شود. شلوار مردان ارمنی دمپایی نسبتاً گشاد با کمر لیفه‌ای دارد. شلوار مردان اغلب با پارچه‌های فاستونی، کرباس و متقال با رنگ‌های تیره دوخته می‌شود. در اصطلاح محلی به شلوار، داباد یا تنبان می‌گویند. جنس شلوار ارمنیان فریدن کرباس، فاستونی و متقال است که اغلب با رنگ مشکی و سورمه‌ای دوخته می‌شود. روستاییان فریدن دو نوع شلوار می‌پوشند: یکی از شلوارها پهن و گشاد با کمر لیفه‌ای و دیگری شلواری نه‌چندان گشاد با کمری است. مردان فریدن از درون شلوارهای لیفه‌ای بندی پشمی به‌نام «خونجان» رد می‌کنند و سپس آن را گره می‌زنند. برای شلوارهای کمری‌دار نیز پل می‌دوزند و از کمربند چرمی به‌نام «گودیک» استفاده می‌کنند.
• گاناچ (گارمیر): گاناچ، نوار پارچه‌ای آستردار، به‌رنگ سبز و قرمز است که روی آن با نخ‌های رنگی و زری سوزن‌دوزی می‌شود. رنگ قرمز این نوار نشانۀ دختر و رنگ سبز آن نشانۀ پسر است که داماد هنگام عروسی آن را به‌صورت ضربدری از شانه تا کمر به‌وسیلۀ گیره‌هایی به خود وصل می‌کند. امروزه نیز استفاده از گاناچ در مراسم عروسی مرسوم است.

پای‌پوش‌های مردان ارامنه

• ماشیک: نوعی کفش پشت‌بسته، از جنس چرم است و افرادی که از توان مالی بالایی برخوردار بودند، از آن استفاده می‌کردند. ماشیک، از پاپوش‌های پشت‌باز زنانه و دمپایی‌مانند است که قسمت جلوی آن حالت نوک‌برگشته دارد و به‌رنگ‌های سیاه، قرمز و قهوه‌ای دیده می‌شود.
• چاروق: کفشی از جنس چرم گاو است که اطراف آن سوراخ‌هایی جهت عبور‌دادن بندهای چرمی تعبیه شده است. چاروق همراه با جوراب‌های پشمی و ضخیم استفاده می‌شود. این نوع کفش بسیار راحت و سبک بوده و برای مسافت‌های طولانی مورد استفاده قرار می‌گیرد. چاروق، از پای‌پوش‌های ساده و یک‌تکه از چرم ضخیم است. ابتدا پا را درون قالب چرمی آن قرار می‌دهند؛ سپس بندهای چرمی را طوری می‌کشند که کفش کاملاً به‌دور پا بچسبد و بعد همین بندها را دورتادور ساق پا می‌پیچند و گره می‌زنند. چاروق چپ و راستی ندارد.
• گیوه: از رایج‌ترین پاپوش‌های مردان است که اغلب به‌رنگ سفید دوخته می‌شود و عموم مردم در تابستان از آن استفاده می‌کنند. گیوه، پاپوشی راحت و سبک با زیره و رویۀ نازک است که مردان و زنان میانسال در فصول سرد سال می‌پوشند.
• تغییر پوشش مردان ارمنی در ایران: مردان ارمنی در سال‌های اولیه مهاجرت به ایران، لباس‌های سنتی و محلی خود را می‌پوشیدند؛ اما با گذشت زمان و برقراری ارتباط بیشتر با ایرانیان، شیوۀ پوشش‌شان تغییر کرد و اغلب قبا و تنبان می‌پوشیدند. تا زمانِ حکومت رضاشاه، دولت تغییراتی را در پوشش ایرانیان اعمال کرد و همه مردان موظف به پوشیدن کت و شلوار و استفاده از کلاه پهلوی شدند. پیش از دوران پهلوی، مردان ارمنی معمولاً تن‌پوش، پاپوش و سرپوش مخصوص خود را می‌پوشیدند.
• لباس‌های مجلسی زنان جلفای نو: لباس‌های مجلسی زنان جلفای نو معمولاً از پارچه‌های زری و گران‌قیمت دوخته می‌شدند؛ اما نوع پارچه و تزئینات آن، به توان مالی خانواده بستگی داشت. خانواده‌های ثروتمندتر، از پارچه‌های گران‌قیمت و وارداتی اروپایی استفاده می‌کردند و برای زیباتر کردن لباس‌ها، از یراق‌آلات طلا و نقره و سنگ‌های قیمتی و نیمه‌قیمتی بهره می‌بردند. گاهی این لباس‌های مجلل، به‌دلیل کیفیت بالا و نگهداری درست، از نسلی به نسل دیگر به ارث می‌رسیدند.
• گولبا: ارمنیان فریدن به جوراب گولبا می‌گویند. زنان ارمنی جوراب‌ها را از جنس پشم و در دو نوع ظریف و ضخیم می‌بافند.
• سُر:‌سُر، پاپوشی چرمی است که از پوست گاو تهیه می‌شود و بر مبنای فرم کف پا شکل می‌گیرد. ابتدا با نخ‌های پنبه‌ای سفید دورتادور تخت چرمی را می‌بافند و سپس رویۀ آن را کامل می‌کنند؛ به‌طوری که تنها محل ورود پا باز می‌ماند. این پاپوش مناسب زنان و مردان است.
• لاکان: لاکان نوعی کفش از جنس چوب یا استخوان است که با ریسمان به پا بسته می‌شود و در زمستان برای پیاده‌روی روی برف به‌کار می‌رود.

پوشاک کار مردان

انواع پوشاک کار مردان فریدن عبارت است از:

• گُگُنُتس: پیش‌بند مردان ارمنی فریدن که قدی از کمر تا زیر زانو دارد و مردان از آن به‌هنگام کار در مزرعه استفاده می‌کنند و معمولاً از جنس کتان و به‌رنگ‌های سفید یا قهوه‌ای تهیه می‌شود.
• مُمی: دستمالی چهارگوش که مردان هنگام کار کردن آن را سه‌گوش کرده و دور سر خود می‌بندند و پشت سر گره می‌زنند؛ سپس آن را دوباره روی پیشانی آورده و مجدد گره می‌کنند.
• بازوکی پاتان:‌مچ‌پیچ مردان فریدن که از پارچۀ استوانه‌ای‌شکل از جنس کرباس تهیه شده و به دور مچ پا تا آرنج پیچیده می‌شود و به‌وسیلۀ دکمه‌ای روی پا ثابت می‌شود تا مردان به‌هنگام کار کشاورزی از ضربات داس مصون بمانند.
• چرنام:‌ نوعی دستکش از جنس چرم بز که کشاورزان برای محافظت از انگشتان دست از آن استفاده می‌کنند. چرنام را پینه‌دوزهای محلی می‌دوزند.

منابع

• «پوشاک ارمنیان چند منطقۀ ایران»، وب‌سایت پیمان، (فصل‌نامۀ فرهنگی ارمنیان)، تاریخ بازدید: 7 خرداد 1404ش.
• خاچاطور، زویا، «پوشاک ارمنیان جلفا»، وب‌سایت فصل‌نامۀ فرهنگی پیمان.
• داوودی، سیده‌سپیده، «تحلیل مردم‌شناختی پوشاک نزد گروه‌های قومی ارامنه، زرتشتی، کلیمی، آشوری و مسلمانان از کشف حجاب تا زمان حاضر در تهران»، پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد، دانشکدۀ روانشناسی و علوم اجتماعی دانشگاه آزاد اسلامی تهران-مرکز، زمستان 1390ش.
• سلطانی، فاطمه، «بررسی و معرفی لباس ارامنۀ جلفا نو اصفهان»، دومین همایش ملی بازاندیشی در چشم‌اندازهای بوم‌های بیابانی، چالش‌ها و فرصت‌های کالبدی انسانی و اقلیمی، 1403ش.
• ضیاء‌پور، جلیل، پوشاک ایل‌ها، چادرنشینان و روستاییان ایران در روزگار شاهنشاهی، تهران، وزارت فرهنگ و هنر، 1355ش.
• عاصمی، محمد، ایران در یکصدوسیزده سال پیش، تهران، وزارت فرهنگ‌وهنر مرکز مردم‌شناسی ایران، 1355ش.