عبا
پادکست مقاله | 🡇
|
عبا؛ نوعی روپوش بلند و جلوباز که بر روی لباس میپوشند
عبا از گذشتههای دور لباس رسمی عربها بوده است. روحانیان هم از عبا استفاده میکنند. عبا در اندازهها و رنگهای مختلف بهصورت مردانه و زنانه در بازار عرضه میشود. این بالاپوش، آستین نداشته اما دو سوراخ برای بیرون آوردن دستها روی آن تعبیه شده است. به کسی که پارچهٔ مخصوص عبا را میبافد عباباف و به این شغل، عبابافی گفته میشود.[۱]
مفهومشناسی
عبا بهمعنی پوششی جلوباز از جنس پشم است که روی لباسهای دیگر میپوشند.[۲] این بالاپوش، بدون آستین یا با آستینهای کوتاه است.[۳] همچنین عبا نوعی پوشش بلند، جلوباز، گشاد و بدون دکمه تعریف شده که روحانیون مسلمان روی لباسهای دیگر میپوشند.[۴] کردهای سنندج به این لباس بِتیه، لرهای کهگیلویه و بویر احمد به آن جِقه و در شوشتر به آن مبزیه گفته میشود.[۵] به عبا، رداء نیز میگویند. عبا از نظر شکل ظاهری روپوشی است که معمولاً از شانه تا مچ پا را میپوشاند. دور تا دور عبا با نخ قیطان دوخته شده است و بهصورت دوبند در قسمت جلو روی سینه آویزان است. کاربرد قیطان این است که با کشیدن آن از دو طرف، عبا را روی شانه مرتب میکنند.[۶] همچنین فرد میتواند در هنگام وزش باد، با استفاده از قیطان، مانع از افتادن عبا از روی دوش خود شود.[۷] عبا را معمولاً روی دشداشه یا قبا میپوشند.[۸]
انواع عبا
عبا دارای رنگهای متنوعی است که عبارتاند از: مشکی، خرمایی، خاکستری و شیری که در بازار عرضه میشود.[۹] عبا بر مبنای نوع کاربرد و جنس پارچه آن انواع مختلفی دارد:
- عبای چهارفصل: از ضخامت متوسطی برخوردار است و در چهارفصل سال میتوان از آن استفاده کرد؛
- عبای تابستانی: از جنس تور و سبک است و گرمای کمتری را به خودش جذب میکند؛
- عبای زمستانی: جنس پارچه آن ضخیم و سنگین است؛
- عبای پاییزی: نسبت به دو عبای قبلی حالت حد وسط دارد. بیشتر روحانیون در طول سال از همان دو عبای تابستانی و زمستانی استفاده میکنند؛[۱۰]
- عبای نمازی: از جنس پشم پلیاستر و بسیار لطیف است. مزیتهای متعددی برای پارچه عبای نمازی بیان شده که میتوان به مقاومبودن در برابر پوسیدگی و ساییدگی، نفوذناپذیری آن در برابر آب، حفظ شکل اولیه، سبک بودن پارچه عبا و نگهداری راحت آن اشاره کرد؛[۱۱]
- عبای زنانه؛ بعد از آمدن اسلام و هدفمند شدن حجاب زنان مورد استفاده قرار گرفت. امروزه مانتوی عبایی یکی از محبوبترین مدلهای حجاب برای زنان محجبه در سراسر دنیا است.[۱۲] مانتو عبایی با پوششی شبیه چادر، در اندازهها و رنگهای متنوع و در طرحهای ساده و تزیینشده در بازار عرضه میشوند.[۱۳]
تاریخچه
عبا، پیش و پس از اسلام، پوششی برای زنان و مردان بوده است. این جامه را از جنس پشم و به رنگهای گوناگون تهیه کرده و بادیهنشینان بیشتر آن را بهکار میگرفتند. پس از رواج عبا در شهرها، عباهایی از پارچههای ظریف و گرانبها دوخته شد.[۱۴]
عبا در اسلام
حدیث کسا یک نمونه تاریخی است که به پوشش عبا اشاره دارد. به اهلبیت پیامبر بهدلیل اینکه زیر عبا قرار گرفتهاند آلعبا گفته میشود.[۱۵] بر اساس این روایت، پیامبر خدا، خانوادهاش یعنی فاطمه، علی، حسن و حسین را زیر عبای خود، گرد آورد و در حق ایشان دعا کرد. با استناد به همین روایت، اهل بیت پیامبر خدا را آل عبا میگویند.[۱۶] در روایات اسلامی به استفاده از ردا و عبا در نماز، سفارش شده است. بیشتر فقیهان، استفاده از عبا را جهت برپاداشتن نماز مستحب دانستهاند.[۱۷]
در ایران
تاریخچه پوشیدن عبا، در ایران به دوره پیش از اسلام برمیگردد که بیشتر بهعنوان لباس گرانبها برای درباریان مورد استفاده بوده است. اولین پادشاه اشکانیان، همواره بر روی لباسهایش عبا میپوشیده و این سنت را پادشاهان بعد از او همچنان ادامه دادند. ترویج عبا در ایران بیشتر به بعد از اسلام برمیگردد که به چند دوره تقسیم میشود: در دور صفویه جهانگردان از پوشیدن عبا گزارش دادهاند. در دورة زندیه نیز کریمخان زند عبایی را بر روی قبا میپوشیده است. در دوره قاجاریه پوشش عبا در میان اصناف و گروههایی از اقشار مردم رواج داشته است. در عصر قاجاریه مردم ایران توجه خاصی به لباس داشتند و پوشیدن لباس کوتاه را مغایر با فرهنگ و متانت خود میدانستند. در این دوره، پوشیدن لباسی از سر تا پا، نقش مهمی در جایگاه و احترام افراد داشت؛ لذا این امر به رواج عبا در بین مردم ایران منجر شد. روحانیون نیز عبا را بهعنوان روپوش مورد استفاده قرار میدادند. آنها در زمستان عبایی به نام عبای نجفی و بوشهری و در تابستان عبای کشمیرشکن را به تن میکردند.
در ایران، بسیاری از مردم، پیش از دوران پهلوی، عبا روی دوش خود میانداختند. ایرانیان در تابستان عبای نازک و در زمستان عبای ضخیم دوختهٔ شهرهایی مانند نائین، اصفهان و رشت میپوشیدند.[۱۸] در زمان پهلوی اول، پوشیدن عبا برای عامهٔ مردم ممنوع گردید[۱۹] و فقط دستههای از منتسبین به فعالیتهای دینی میتوانستند از عبا استفاده کنند.[۲۰]
عبابافی در ایران قبل از اسلام، در شهرهای کنار رودهای دجله و فرات رایج بود. پیشینه عبابافی در شهر بهبهان به هزار سال میرسد. بزرگان این شهر معتقدند که تعداد زیادی کارگاه تولید عبا در این شهر وجود داشته که امروزه فقط بیست تا از آنها باقی مانده است. در حال حاضر دو نوع عبای نازک تابستانی و ضخیم زمستانی در بهبهان تولید میشود. قدمت عبابافی در بوشهر، به پانصد سال میرسد و در شهرستانهای نائین و مشهد نیز عبابافی وجود دارد.[۲۱][۲۲] بیشتر عباهای بافته شده در شهرستان نائین از پشم گوسفند یا کرک شتر تهیه میشود.[۲۱]
کاربرد
عبا لباس رسمی اعراب است و در ایران بهعنوان لباس روحانیت شناخته شده است. طلبهها در حوزههای علمیه در حجره و کلاس درس، معمولاً عبا به دوش میاندازند و زمینه را برای پوشیدن لباس روحانیت فراهم میکند؛ پوشیدن عبا توسط مداحان و روضهخوانان غیرروحانی در مجالس مذهبی نیز مرسوم است.[۲۳][۲۴] عبایی که روحانیون به دوش میاندازند نماد استفادهٔ عبا توسط پیامبر اسلام است؛ لذا این پوشش، نماد تعلق به اسلام است. این لباس در فرهنگ شیعیان ایران دارای تکریم است. از روایات و احادیث اسلامی میتوان دریافت که این لباس علاوه بر مزیتهای اجتماعی یک نوع قداست معنوی نیز دارد.[۲۵]
همچنین عبا لباس رسمی عربها نیز بهشمار میآید.[۲۶] بانوان، به ویژه در جنوب ایران، برای پوشش خود از عبا استفاده میکنند.[۲۷] در استان بوشهر مردان از دو نوع عبا استفاده میکنند؛ یکی نازک از پشم گوسفند که «چوقه» نام دارد و دیگری از پشم شتر که «کوفه» نامیده میشود. بافندگان پارچهٔ چوقه و کوفه را «جول هر» مینامند.[۲۸]
یکی دیگر از کاربردهای عبا این است که رعایت حیا و پوشیدگی بیشتری نسبت به دیگر لباسها دارد.[۲۹]
در فرهنگ و ادبیات
ادبیات فارسی
در طول تاریخ، پیوند میان هویت و فرهنگ پوشش در ایران، موجب ایجاد هویتی مستقل در پوشش برای ایرانیان شده است. بازتاب این امر، در ادبیات فارسی بهویژه در سرودههای شاعران نیز به چشم میخورد. سعدی میگوید:
| بستن قبا به خدمت سالار و شهریار | امیدوارتر که گنه در عبا کنیم |
در برخی کنایهها نیز از عبا استفاده شده است؛ از آن جمله: از زیر لحاف درآمد به زیر عبا پناه برد (بهمعنی تغییر وضعیت فردی)، حاجیآقا موش گرفته عبا رو به دوش گرفته (بهمعنی عیان شدن پنهانکاری)، آقا شیخ بهلول است یک عبا یک عصا (بهمعنی بیتفاوت بودن به مال دنیا)[۳۰]
در فرهنگ ایرانیان
عبا در فرهنگ ایرانی، گاهی نشاندهندهٔ شخصیت فرد بوده است؛ اگر کاسبی از عبای دارای آستر، سجاف، نواردوزی، قیطاندوزی، زردوزی، شرابهدوزی یا منگوله دوزی استفاده میکرد، نزد مشتری از اعتبار بیشتری برخوردار بود. استفاده مؤمنان، روحانیون و علما از عبا، چنان اعتبار اجتماعی برای آن ایجاد کرده بود که اگر فرد لوطی در محلهای عبا روی دوش میانداخت، بهعنوان معتمد محل شناخته میشد.[۳۱] در روستای سگزآباد در قزوین، هنگامی که داماد از حمام بیرون میآمد، جهت ایجاد شخصیت و وقار، روی دوش او عبا میانداختند.[۳۲] در بعضی روستاهای میبد، چاووش با عبا و عمامه از کوچهها گذر میکرد و با خواندن اشعار، مردم را به زیارت کربلا فرامیخواند.[۳۳] گاهی رمالها، دعانویسان و جنگیران نیز برای باطل کردن جادوی مشتریان یا خارج کردن جن از تن آنان از عبا استفاده میکردند.[۳۴] گاهی عبا را در تابستان برای جلوگیری از ورود گرد و خاک استفاده میکردند. همچنین افرادی که نمیخواستند شناسایی شوند عبا را روی سر خود میکشیدند.[۳۵]
پانویس
- ↑ انوری، فرهنگ بزرگ سخن، ۱۳۸۲ش، ج۵، ص۴۹و۶۲.
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه عباء.
- ↑ معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه عبا، وبسایت واژهیاب.
- ↑ انوری، فرهنگ بزرگ سخن، ۱۳۸۲ش، ج۵، ص۴۹و۶۲.
- ↑ آذرلی، فرهنگ واژگان گویشهای ایران، ۱۳۸۷ش، ص۴۲و۱۲۹و۳۵۵.
- ↑ «عبا»، وبسایت ویکی شیعه.
- ↑ «تاریخچه لباس روحانیت»، ۱۳۹۵ش، ص۹۸.
- ↑ «تاریخچه لباس روحانیت»، ۱۳۹۵ش، ص۹۸.
- ↑ «عبابافی»، خبرگزاری صدا سیما.
- ↑ .«ازدوخت لباس علمای مشهور تا تغییرات مد لباس روحانیون»، وبسایت پایگاه خبری لباس پارسی.
- ↑ «عبای نمازی»، وبسایت فروشگاه اینترنتی فرخنده.
- ↑ .«مانتو عبایی از صحراهای عربستان تا کت واکهای پاریس»، وبسایت اگزیست.
- ↑ «مانتو عبایی»، وبسایت فروشگاه حجاب بنیفاطمی.
- ↑ مناظر احسن، زندگی اجتماعی در حکومت عباسیان، ۱۳۸۳ش، ص۶۳.
- ↑ «عبا»، وبسایت ویکی شیعه.
- ↑ «تاریخچه لباس روحانیت»، ۱۳۹۵ش، ص۹۸.
- ↑ «نظر مراجع درباره استفاده از عبا در نماز»، سایت شهدای ایران.
- ↑ صدرالاشراف، «یادداشتها»، ۱۳۵۰ش، ص۶۱۸.
- ↑ جوادی، «نظام نشانهها در پوشش»، ۱۳۸۶ش، ص۶۸.
- ↑ مکی، تاریخ بیست ساله ایران، ۱۳۶۲ش، ج۵، ص۷۱–۷۲.
- ↑ ۲۱٫۰ ۲۱٫۱ کمپانی، فرهنگ اصطلاحات پارچه و پوشاک در ایران، ۱۳۹۱ش، ص۸.
- ↑ مجابی و فنایی، «عبابافی بهبهان»، جلوه هنر دوره جدید، 1388ش، ص 8 و9.
- ↑ «عبا»، وبسایت ویکی شیعه.
- ↑ جوادی، «نظام نشانهها در پوشش»، ۱۳۸۶ش، ص۶۸.
- ↑ «فواید لباس روحانیت»، وبسایت ویکی فقه.
- ↑ «تاریخچه لباس روحانیت»، ۱۳۹۵ش، ص۹۸.
- ↑ نظری داشلیبرون، «پوشاک جنوب»، ۱۳۷۸ش، ص۵۹–۶۰.
- ↑ نظری داشلیبرون، «پوشاک جنوب»، ۱۳۷۸ش، ص۵۹–۶۰.
- ↑ «عبا»، وبسایت ویکی شیعه.
- ↑ ذوالفقاری، «برخی از مثلها و زبانزدهای صنایع دستی این ویژه نامه»، ۱۳۸۸ش، ص۱۳۵.
- ↑ شهری، تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص۲۱۹.
- ↑ آل احمد، تاتنشینهای بلوک زهرا، ۱۳۳۷ش، ص۷۸.
- ↑ اسلامی ندوشن، روزها، ۱۳۶۳ش، ص۶۲.
- ↑ شهری، تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص۴۶۹–۴۷۰.
- ↑ پولاک، سفرنامه، ۱۳۶۱ش، ص۳۸۱.
منابع
- آذرلی، غلامرضا، فرهنگ واژگان گویشهای ایران، تهران، بلخ، ۱۳۸۷ش.
- اسلامی ندوشن، محمدعلی، روزها، تهران، یزدان، چ۱، ۱۳۶۳ش.
- آلاحمد، جلال، تاتنشینهای بلوک زهرا، تهران، فردوس، ۱۳۳۷ش.
- انوری، حسن، فرهنگ بزرگ سخن، تهران، سخن، ۱۳۸۲ش.
- پولاک، یاکوبادوارد، سفرنامه، بهترجمه کیکاووس جهانداری، تهران، خوارزمی، ۱۳۶۱ش.
- «تاریخچه لباس روحانیت»، ویژهنامه ردای بهشتی، قم، ۱۳۹۵ش.
- جوادی، محمدرضا و کشفی، علی، «نظام نشانهها در پوشش»، مطالعات راهبردی زنان، تهران، س۱۰، شماره ۳۸، ۱۳۸۶ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، سایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۲۹ فروردین ۱۴۰۱ش.
- ذوالفقاری، حسن، «برخی از مثلها و زبانزدهای صنایع دستی این ویژه نامه»، فصلنامه فرهنگ مردم، تهران، س۸، شماره ۳۱، ۱۳۸۸ش.
- سعدی، مواعظ، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۹ فروردین ۱۴۰۱ش.
- شهری، جعفر، تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم، تهران، رسا، ۱۳۷۸ش.
- صدرالاشراف، محسن، «یادداشتها»، خاطرات وحید، تهران، س۹، شماره ۴، ۱۳۵۰ش.
- کمپانی، نسیم، فرهنگ اصطلاحات پارچه و پوشاک در ایران، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۹۱ش.
- مکی، حسین، تاریخ بیست ساله ایران، تهران، علمی، ۱۳۶۲ش.
- مناظر احسن، محمد، زندگی اجتماعی در حکومت عباسیان، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۸۳ش.
- نظری داشلیبرون، زلیخا، «پوشاک جنوب»، کتاب ماه هنر، تهران، شماره ۱۷، ۱۳۷۸ش.
- «نظر مراجع دربارهٔ استفاده از عبا در نماز»، سایت شهدای ایران، تاریخ درج مطلب: ۱ مهر ۱۳۹۳ش.