امام مهدی

امام مهدی؛ محمد بن حسن عسکری و امام نهم شیعیان دوازده‌امامی.

تولد و خانواده

امام مهدی، دوازدهمین امام شیعیان دوازده‌امامی، در شب یا روز جمعه، نیمه‌شعبان سال ۲۵۵ یا ۲۵۶ق در شهر سامرا، در خانه‌ امام حسن عسکری به دنیا آمد. هرچند درباره سال، ماه و روز دقیق تولد، اختلافاتی در منابع وجود دارد. نام‌های مادر امام، نرجس، سوسن، صَقِیل یا صیقل، ریحانه، حدیثه، حکیمه، ملیکه و خَمط خوانده شده و روایات درباره‌ سرگذشت وی متفاوت است.

تولد امام به دلیل جستجوی شدید خلیفه‌ عباسی و فشارهای سیاسی، مخفیانه برگزار شد. جز چند تن از شیعیان خاص و مورد اعتماد و حکیمه‌خاتون دختر امام جواد و عمه‌ امام عسکری، کسی او را ندید. بر اساس بیشتر منابع شیعه و سنی، امام مهدی تنها فرزند امام حسن عسکری معرفی شده است.

نام، کنیه و القاب

نام او محمد و از کنیه‌های ایشان می‌توان به ابوالقاسم، ابوجعفر و ابوعبدالله اشاره کرد. از میان القاب متعدد، حدود ۱۸۰ تا ۳۱۰ لقب برای او در منابع روایی و تاریخی آمده است. مشهورترین آنها عبارت از بقیةالله، حجت، منتظر، قائم و مهدی است.

عمر امام مهدی

به باور شیعیان امامیه، امام مهدی در سال ۲۵۵ق متولد شده و همچنان زنده است. طول عمر ایشان تا سال ۱۴۴۸ق به بیش از ۱۱۹۲ سال رسیده است. در قرآن و روایات به مواردی از عمر طولانی اشاره شده است. درباره چگونگی عمر طولانی، علمای شیعه و پژوهشگران نیز پاسخ‌های گوناگونی ارائه داده و امکان تداوم حیات انسان را از جهت علمی و عملی بررسی کرده‌اند. مخالفان امامیه از جمله ابن‌تیمیه و ناصر القِفاری چنین عمری را بعید شمرده و آن را مستندی برای انکار تولد امام قرار داده‌اند.

مکان زندگی

امام مهدی از هنگام تولد تا آغاز غیبت صغری در زادگاهش سامرا زندگی می‌کرد و سرداب منزل امام عسکری محل زندگی و عبادت وی بوده است. بنابر گزارش‌هایی، او بارها در زمان حیات پدرش در این مکان دیده شده است. در دوران غیبت، محل زندگی امام مهدی به روشنی مشخص نیست، اما از روایات چنین برمی‌آید که امام عمدتاً در دو منطقه عراق و مدینه حضور داشته‌اند که روایات متعددی بر این مطلب دلالت دارند. در روایات دیگر از مکان‌هایی مانند ذی‌طوی کوه رَضْویٰ، مدینه طَیْبَه، دشت‌ها و بیابان‌ها و افسانه جزیره خضراء به‌عنوان محل زندگی امام مهدی در دوران غیبت یاد شده است.

زندگی پس از ظهور

درباره محل ظهور امام اطلاع دقیقی در دست نیست. بر پایه روایتی، ایشان در منطقه ذی‌طوی ظهور می‌کند، سپس با ۳۱۳ نفر از یارانش به مکه می‌رود و پرچم خود را به اهتزاز درمی‌آورد. بر اساس این روایت و روایات دیگر، آغاز قیام او از مسجدالحرام است و یاران او بین رکن حجرالاسود و مقام ابراهیم با او بیعت می‌کنند. درباره محل زندگی او و حکومت آن امام در عصر ظهور، روایات فراوانی وجود دارد. عمدتاْ در این روایات، مسجد سهله را منزل آن حضرت و شهر کوفه را به‌عنوان پایگاه حکومتی آن حضرت معرفی کرده‌اند. بر اساس بررسی روایات و منابع اسلامی، درباره وضعیت جهان پس از پایان زندگی امام مهدی سه دیدگاه اصلی نظریه رجعت معصومین، جانشینی اولیای صالح و برپایی قیامت مطرح شده است. دیدگاه مورد پذیرش این است که حکومت و زندگی امام تا برپایی قیامت پایدار خواهد ماند و جهان در وضعیت مطلوب خود باقی می‌ماند.

امامت

امامت امام مهدی پس از وفات امام حسن عسکری در سال ۲۶۰ق آغاز شد و تا پس از ظهور در آخرالزمان ادامه خواهد داشت. برای اثبات امامت او، به مجموعه‌ای از روایات و ادله نقلی استناد شده است.

غیبت صغری

درباره آغاز غیبت صغری اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی از فقهای شیعه آغاز آن را با تولد امام در سال ۲۵۵ق دانسته‌اند که بر این اساس مدت آن ۷۴ سال بوده است، در حالیکه برخی دیگر آغاز آن را از سال ۲۶۰ق می‌دانند که در این صورت مدت آن ۶۹ سال خواهد بود. در این دوره، امام از طریق نواب اربعه خود، عثمان بن سعید، محمد بن عثمان، حسین بن روح نوبختی و علی بن محمد سمری با شیعیان ارتباط داشت و به حل مسائل عقیدتی، فقهی و مالی آنان می‌پرداخت.

کارکردهای حضور اجتماعی امام مهدی در عصر غیبت صغری حاکی از آن است که شیعیان با چالش‌های متعددی از جمله ناآگاهی از جانشین امام حسن عسکری و تولد امام مهدی، فشار حکومت‌های عباسی و ظهور مدعیان دروغین نیابت و امامت روبه‌رو بودند. این شرایط به پیدایش گروه‌های منحرف در درون جامعه شیعه انجامید. امام مهدی در این دوره، با بهره‌گیری از دو سازوکار اصلی سازمان وکالت و صدور توقیعات به هدایت جامعه پرداخت. کارکردهای حضور اجتماعی ایشان در این عصر عبارت از مدیریت سازمان وکالت از طریق عزل و نصب وکیلان، برخورد با مدعیان دروغین و وکلای منحرف از طریق صدور توقیعات حاوی لعن و بیزاری، کاهش حساسیت دستگاه‌های حکومتی نسبت به امام و سازمان وکالت با مدیریت اطلاعات و حفظ ارتباط با شیعیان و پاسخگویی به مسائل شرعی و اجتماعی آنان از طریق توقیعات بود. این تدابیر، جامعه شیعه را از حیرت و پراکندگی در آغاز غیبت، به سمت انسجام و اجماع نسبی در نیمهٔ دوم غیبت صغری سوق داد.

غیبت کبری

غیبت کبری از سال ۳۲۹ق با درگذشت آخرین نایب خاص علی بن محمد سمری آغاز شد. قبل از وفات او، توقیعی از سوی امام صادر شد که ضمن اعلام تاریخ درگذشت او، از انتخاب جانشین منع کرده و آغاز غیبت دوم را اعلام نمود. اکثر منابع شیعه سال وفات نایب چهارم را ۳۲۹ق می‌دانند، هرچند برخی نیز آن را سال ۳۱۸ق ثبت کرده‌اند.

توقیعات

توقیع، به‌معنای نامه را نشان کردن و نوشتن عبارتی در ذیل نامه و نیز به پاسخ‌های نوشته شده بزرگان و امرا، در درخواست‌های نوشتاری ایشان گفته می‌شود. توقیعات منسوب به امام مهدی را از جهات مختلفی مانند موضوع، مخاطب، کارکرد و تاریخ صدور، دسته‌بندی کرده‌اند. از آنجا که دوران غیبت او به دو دوره‌ غیبت صغری و غیبت کبری تقسیم می‌شود، توقیعات منسوب به ایشان نیز در این دو دوره قابل دسته‌بندی هستند. فقط دو توقیع منسوب به شیخ مفید، برای عصر غیبت کبری گزارش شده است؛ که براساس گزارش‌ها، این توقیعات عصر غیبت کبری، از امام مهدی و برای شیخ مفید نیستند و انتساب توقیعات به ایشان نادرست و بی‌اعتبار است. این توقیعات گاه به خط خود امام و گاه به املای ایشان و توسط نُوّاب اربعه و گاه همراه با مُهر امام نوشته می‌شد. در برخی موارد، امام در انتهای نامه، بر نگارش آن به خط خود تصریح کرده است.

در منابع حدیثی شیعه امامیه، حدود صد توقیع از امام مهدی نقل شده است که بخش عمده آنها در دو کتاب کمال‌الدین شیخ صدوق و الغیبه شیخ طوسی گردآوری شده است. در باب توقیعات کمال‌الدین، ۴۹ توقیع و در الغیبه نیز ۴۳ توقیع گزارش شده است؛ اگرچه دوازده توقیع از کمال‌الدین در الغیبه نیز تکرار شده است. از مشهورترین توقیعات، توقیع اِما الحوادث الواقعه خطاب به اسحاق بن یعقوب است که در آن، شیعیان برای حل مسائل پیش‌آمده از جمله برای اثبات نظریه ولایت فقیه به راویان حدیث ارجاع داده شده‌اند.

محتوای توقیعات منسوب به امام مهدی از تنوع موضوعی گسترده‌ای برخوردار است و در چهار حوزه‌ اصلی قابل دسته‌بندی است:

1. مسائل اعتقادی و کلامی: شامل اثبات امامت، نهی از تعیین وقت ظهور، پاسخ به سؤالات کلامی، تفسیری، حدیثی و تاریخی، معرفی امام به شیعیان و پاسخ به برخی انتقادات مطرح‌شده درباره ایشان، و نیز اخبار و پیش‌گویی از امور مخفی و حوادث جزئی یا کلی آینده.
2. احکام فقهی و مواعظ اخلاقی: شامل پاسخ به سؤالات فقهی درباره طهارت، نماز، خمس، روزه، حج، شهادت، قضا، وقف، معاملات، صدقه، نکاح، مسکرات و زیارت قبور ائمه همراه با ارائه مواعظ اخلاقی و نهی از امور غیرشرعی.
3. کرامات، دعاها و امور شخصی: شامل پاسخ به درخواست دعا از سوی شیعیان، اعلام عفو و پذیرش عذر برخی از آنان، و پاسخ به درخواست‌های جزئی مانند درخواست وجه، کفن، دستخط، تقسیم وجوه شرعی، انجام حج، سفر، فرزنددار شدن، خرید و فروش، و نیز دفاع از مظلوم و بشارت به رفع ظلم از شیعیان.
4. تکذیب و لعن مدعیان و مدیریت سازمان وکالت: شامل تکذیب و لعن مدعیان دروغین نیابت، اعلام خیانت خائنان، غلو غالیان و انحراف منحرفان و رد و نفرین بر آنان، نصب و عزل وکلاء و بیان شخصیت آنان همراه با توصیه‌های لازم به ایشان، رسیدگی به وجوه شرعی و اموال تحویل‌شده به وکلاء و درخواست ارسال وجوه، حسابرسی و نقد عملکرد برخی افراد، اعلام وفات یا تاریخ وفات افراد و ارسال پیام تعزیت به مناسبت رحلت نمایندگان امام.

تبارشناسی ظهور در منابع اسلامی

باور به ظهور منجی و موعود آخرالزمان که هدایت‌گر بشر حیران امروز به سوی هدف والای الهی و امید به آینده روشن جهان است، مفهومی آشنا برای اکثریت قریب به اتفاق پیروان همه ادیان و مکاتب است. این منجی در عهد عتیق و در بین یهودیان با نام‌های مختلفی مانند عبد یهوه، شاه عادل، شبان، پادشاه موعود، خداوند، پسر خدا، انسان، پسر انسان، پرهیزگار، برگزیده مسیحا یا ماشیح یاد شده است. زرتشت‌ها در انتظار سوشیانت، مسیحیان در انتظار بازگشت عیسی مسیح، هندوها در انتظار دهمین اَوَتاره با نام کَلْکی یا کَلکین و مسلمانان نیز در انتظار امام مهدی هستند. موعودباوری به‌عنوان بالاترین آموزه در فرهنگ سترگ امامان معصوم، دارای واژگان و اصطلاحاتی چند است که برخی متناسب معارف این اندیشه و باور، معنایی خاص به خود گرفتند.

ظهور

ظهور در لغت جمع ظهر و به معنای رو، سطح و ظاهر است. معادل مصدر عربی ظهور، به معنای نمود و صور ظاهرنما است. در معنای اصطلاحی، ظهور در برابر خفا قرار می‌گیرد. در موضوع مهدویت، منظور از ظهور، نمایان شدن امام مهدی پس از یک دوره زندگی طولانی پنهانی است که دو جنبه از آشکار شدن، به منظور قیام و استقرار حکومت عدل جهانی را دربردارد. درباره چگونگی این آشکار شدن، هرچند سخنی دقیق و روشن در روایات ذکر نشده است؛ اما با توجه به آنکه این ظهور، پایان غیبت امام دانسته شده، می‌توان آشکار شدن را برپایه روایاتی که به چگونگی غیبت اشاره کرده‌اند، تعریف کرد.

قیام

از مشهورترین تعبیرها برای انقلاب جهانی امام مهدی در منابع روایی شیعه مفهوم و واژه قیام است. قیام به معنی ایستادن است. در اصطلاح به معنای نهضت جهانی امام مهدی برابر ستمگران، برای برپایی عدل و قسط در سرار جهان است.

۱) ظهور غیر از قیام است و مرحله‌ای پیش از آن به شمار می‌رود. برخی روایات در این زمینه عبار تند از: قیام، مرحله پس از ظهور، خروج مهدی شبیه خروج پیامبر، نپذیرفتن توبه پس از آغاز قیام.

۲) هرچند در شماری از روایات، لفظ ظهور به معنای قیام نیز به کار رفته است. از این‌رو، قیام و ظهور هم‌معنا و در یک زمان و مکان اتفاق می‌افتد.

۳) تفاوت ظهور با قیام، هماهنگ با آموزه‌های دینی و منطق اهل‌بیت است. یکی دانستن آن دو به این معنا است که امام به محض ظهور، قیام جهانی را آغاز کند؛ حال آنکه چنین قیام عظیمی نیازمند مقدماتی از جمله پذیرش آگاهانه و انتخابی مردم، نه اجباری و ترس از شمشیر است.

۴) اگرچه فراهم شدن ۳۱۳ یار خاص از شرایط ظهور شمرده شده، اما در برخی روایات، گردآمدن یاوران برای یاری در قیام جهانی پس از ظهور دانسته شده است؛ چه اینکه در روایات الزامی نشده که همه یاوران پیش از ظهور، شرایط یاری را به دست آورند.

برخی روایات به ویژه از منابع اهل‌سنت حاکی از آن است که امام پیش از آشکار شدن رسمی در مسجد الحرام، در مدینه ظهور کرده است؛ دیدگاهی که با ناگهانی بودن ظهور و روایات مربوط به آن، هیچ سازگاری ندارد.

خروج

از دیگر مفاهیم خروج است که گاهی به معنی ظهور و در اکثر روایات به معنی قیام است. خروج در لغت، به معنای بیرون شدن است. در اصطلاح به معنای ظهور یا قیام می‌باشد. این واژه در روایات اهل‌سنت به‌طور قطع به معنای قیام است و لزوم مقصود ظهور امام مهدی، براساس دیدگاه شیعه نخواهد بود. در روایات و سخنان دانشمندان دینی، خروج بیشتر همان قیام است. البته در برخی روایات از امام محمد بن جعفر، امام جعفر بن موسی و ذهنیت یاران اهل‌بیت بیشتر خروج به معنای ظهور آمده است. البته در برخی روایات ینز خرج به معنای رجع آمده است.

بَعْث

در برخی از روایات، از واژه بَعْث به معنای برانگیختن و واژه اَمْر به معنای فرمان الهی در جهت اشاره به ظهور استفاده شده است. البته واژه بَعْث مفهومی گسترده و فرایر دارد و هر سه واژه قبلی را شامل می‌شود. برانگیختنی که در آن بعد از ظهور، دست به قیامی جهانی خواهد زد.

دستاوردهای اجتماعی حکومت امام مهدی

مهم‌ترین دستاوردهای اجتماعی حکومت امام در سه سطح تقویت زیرساخت‌ها مانند رشد عقلی و علمی، اصلاح رفتارها و سامان‌دهی روابط اجتماعی قابل دسته‌بندی است. همچنین این دستاوردها در پنج حوزهٔ انسجام و همبستگی اجتماعی، امنیت اجتماعی، نظم اجتماعی، قدرت اجتماعی و هویت اجتماعی در تعامل با یکدیگر، زمینه‌ساز شکل‌گیری جامعه‌ای آرمانی و پایدار می‌گردند.

• انسجام و همبستگی اجتماعی: ایجاد باور، ارزش‌ها، هدف و هویت مشترک بین اقوام و ملل از راه حاکمیت دین الهی، فراگیری تعلق عاطفی مردم به امام مهدی(عج) از راه گسترش اسلام، ایجاد نظام هنجارهای مشترک، گسترش آیین‌ها و مناسک دینی.
• امنیت اجتماعی: ایجاد هویت واحد بین اقوام و خرده‌فرهنگ‌ها، گسترش اعتماد عمومی، تحکیم باورهای دینی، تقویت پیوند عاطفی در میان مردم، کنترل ناهنجاری‌ها، استقرار عدالت، از بین رفتن عوامل ناامنی، تأمین رفاه اقتصادی، جلب رضایت مردم از حکومت.
• نظم اجتماعی: ایجاد و تحکیم روابط اجتماعی منظم، تقویت پایبندی به قوانین و هنجارهای مشترک.
• قدرت اجتماعی: گردآوری مردم حول محور امام، تقویت توان جمعی برای تحقق اهداف مشترک.
• هویت اجتماعی: ایجاد هویت واحد بین ملل، اقوام و خرده‌فرهنگ‌ها، تحکیم تعلق عاطفی و فرهنگی به جامعه‌ی جهانی.

توسل و زیارت

در منابع روایی شیعه، دعاها و زیارات متعددی از امام مهدی از جمله دعای فرج با عبارت «اللهم عظم البلاء»، دعای «یا من أظهر الجمیل»، دعای «اللهم رب النور العظیم»، دعای «اللهم ارزقنا توفیق الطاعة»، دعای سهم اللیل، دعای هر روز ماه رجب، دعای «اللهم إنی أسألک بالمولودین فی رجب»، دعای «اللهم إنی أسألک بمعانی جمیع ما یدعوک به ولاة أمرک»، زیارت ناحیه مقدسه و زیارت الشهداء نقل شده است. همچنین دعای ندبه، دعای افتتاح، دعای غریق، دعای عهد، دعای سلامتی امام در اعمال شب ۲۳ ماه رمضان، دعای توفیق طاعت با عبارت «اللهم ارزقنا توفیق الطاعة»، دعای «اللهم عرفنی نفسک»، صلوات ضراب اصفهانی، صلوات بر امام با عبارت «ااَللّٰهُمَّ صَلِّ عَلیٰ وَلِیِّکَ وَ ابْنِ أَوْلِیٰائِکَ»، زیارت آل یاسین و زیارت روز جمعه «السَّلامُ عَلَيْكَ يَا حُجَّةَ اللَّهِ فِي أَرْضِهِ السَّلامُ عَلَيْكَ يَا عَيْنَ اللَّهِ فِي خَلْقِهِ السَّلامُ» برای ارتباط با امام مهدی سفارش شده است.

توسل به امام نیز برای رفع گرفتاری‌ها و برآورده شدن حاجات، مورد توجه قرار گرفته است. از جمله آداب و اذکاری که در این زمینه نقل شده، عبارت از ذکر «یا فارسَ الحِجازِ اَدرِکنی» که در سحر شب جمعه خوانده می‌شود، ذکر «یا حجةُ القائم» به تعداد ۵۷۰ مرتبه، ذکر «یا اللهُ یا محمدُ یا علیُ یا فاطمةُ یا حسنُ یا حسینُ یا صاحبَ الزمانِ ادرکنی» بین نماز مغرب و عشاء و صلوات خاصه امام است. همچنین نمازهایی برای توسل به او از جمله نماز دو رکعتی در سحر شب جمعه که در هر رکعت آیه «إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ» ۱۰۰ مرتبه تکرار می‌شود و پس از آن دعای فرج خوانده می‌شود، نماز استغاثه نیز دو رکعتی است که در رکعت اول سوره حمد و إِنّا فَتَحْنا و در رکعت دوم سوره حمد و إِذا جاءَ نَصْرُ اللّهِ خوانده می‌شود.

جایگاه امام مهدی در فرهنگ ایرانیان

نام‌گذاری فرزندان

در سال ۱۴۰۴ش بر اساس گزارش سازمان ثبت احوال کشور، فراوانی انتخاب نام مهدی و نام‌های ترکیبی دارای این واژه در پایگاه داده‌های این سازمان، شامل ۱ میلیون و ۴۶۰ هزار مورد است.

منابع

قرآن کریم.

ابن‌تیمیه حرَانی، احمد بن عبدالحلیم (۱۴۰۶). منهاج السنة النبویة فی نقض کلام الشیعة القدریة. ریاض: جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة.

ابن‌‌جوزی، یوسف بن قزاوغلی (۱۴۲۶). تذکرة الخواص للعلامة سبط ابن‌الجوزی. قم: المجمع العالمی لاهل البیت علیهم‌السلام، مرکز الطباعة و النشر.

ابن‌شهر آشوب، محمد بن علی (۱۳۷۹). مناقب آل ابی‌طالب علیهم‌السلام. قم: علامه.

استادی، کاظم (۱۴۰۲). «اعتبارسنجی توقیعات امام زمان(ع) به شیخ مفید در کتاب الاحتجاج». مطالعات فهم حدیث. نهم (دوم): ۶۳-۸۶.

اقلیدی‌نژاد، علی (۱۳۸۱). «آخرین نبرد در آخرالزمان». معرفت. یازدهم (پنجاه و نهم): ۷۳-۷۷.

«بیش از ۱.۴ میلیون ایرانی «مهدی» نام دارند». پایگاه خبری تحلیلی تابناک. ۱۴ بهمن ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۲۴ تیر ۱۴۰۵.

جعفریان، رسول (۱۳۸۱). حیات فکری و سیاسی امامان شیع. قم: انصاریان.

جمعی از نویسندگان (۱۳۸۹). گونه‌شناسی اندیشه منجی موعود در ادیان. قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.

جوادی آملی، عبدالله (۱۳۹۰). عصاره خلقت: درباره امام زمان(عج). قم: اسراء.

حاجی‌زاده، محسن (۱۴۰۱). «بررسی کارکردهای حضور اجتماعی امام مهدی با نگاهی بر توقیعات ایشان». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد جامعه المصطفی العالمیه، مؤسسه زبان و فرهنگ‌شناسی.

حائری‌پور، محمدمهدی (۱۳۹۶). «دستاوردهای اجتماعی حکومت امام مهدی». مشرق موعود. یازدهم (چهل و چهارم): ۱۱۹-۱۴۴.

خمینی، سید روح‌الله (۱۳۷۳). ولایت فقیه. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

خویی، سیدابوالقاسم (۱۳۷۲). معجم رجال الحدیث. قم: مرکز نشر الثاقة الاسلامیة فی العالم.

«دلایل نقلی بر اثبات امام مهدی عجّل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف». وب‌سایت جامعه الزهرا(حوزه علمیه خواهران قم). ۵ مهر ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۲۴ تیر ۱۴۰۵.

رضوی، سیدعباس (۱۴۰۳). «بررسی تطبیقی و تحلیلی نشانه‌های ظهور حضرت مهدی(عج) در دیدگاه اهل‌سنت و امامیه شبه قاره (سده اخیر)». پایان‌نامه سطح چهار حوزه علمیه، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه تخصصی فقه و معارف اسلامی.

«زیارت امام عصر در روز جمعه». وب‌سایت مؤسسه تحقیقاتی حضرت ولی‌عصر(عج). ۱ فروردین ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۲۴ تیر ۱۴۰۵.

سلیمیان، خدامراد (۱۳۸۲). «خانه مهدی(ع) کجاست؟». مبلغان. پنجم (چهل و هفتم): ۱۲۷-۱۳۶.

سلیمیان، خدامراد (۱۳۸۸). فرهنگ‌نامه مهدویت. تهران: بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود(عج).

سلیمیان، خدامراد (۱۳۸۹). درسنامه مهدویت. تهران: بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود(عج).

سلیمیان، خدامراد (۱۳۹۵). «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی(ع) در منابع اسلامی». مشرق موعود. دهم (سی و هشتم): ۷-۲۴.

سلیمیان، خدامراد (۱۳۹۶). «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی علیه السّلام در منابع اسلامی». مجموعه مقالات دوازدهمین همایش بین‌المللی دکترین مهدویت (جلد دوم): ۱۴۹-۱۷۲.

شبیری، محمدجواد (۱۳۸۳). «توقیع (۳)». دانشنامه جهان اسلام (ج۸). تهران: بنیاد دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.

صافی گلپایگانی، لطف‌الله (۱۳۹۱). سلسله مباحث امامت و مهدویت. قم: دفتر تنظیم و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی صافی گلپایگان.

صالحی، علامرضا (۱۳۸۹). «ماهیت‌شناسی توقیعات حضرت مهدی(ع)». فرهنگ کوثر. سیزدهم (هشتاد و دوم): ۹۴-۱۰۱.

صدوق، محمد بن علی بن حسین بن بابویه (۱۳۹۵). کمال‌الدین و تمام النعمه. قم: دارالکتب الاسلامیه.

صدوق، محمد بن علی بن حسین بن بابویه (۱۴۰۳). خصال. قم: جامعه مدرسین.

طبری، محمد بن جریر (۱۳۷۱). دلائل الإمامة. قم: بنياد بعثت.

طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۱). الغیبة. به کوشش عبادالله تهرانی و علی احمد ناصح. قم: دارالمعارف الاسلامیة.

عاشوری، حسن (۱۳۸۸). «نگاهی به عصر غیبت صغرا». موعود. دوازدهم (چهل و سوم).

قرائی، فیاض؛ کریم‌پور، سعید (۱۳۹۷). «موعود آخرالزّمان در دین هندو». تحقیقات کلامی. ششم (بیست و یکم): ۲۷-۴۸.

قفاری، ناصر بن عبدالله (۱۴۱۵). اصول مذهب الشیعه الامامیه الإثنی عشریه، نقدٌ و عرضٌ. قاهره: بی‌نا.

قمی، شیخ‌عباس (۱۳۷۹). منتهی الآمال فی تواریخ النبی و الآل. قم: دلیل ما.

کاظمی، شاهده پروین؛ موسوی، سیده فاطمه (۱۳۹۹). «وضعیت شیعیان قبل از ظهور امام مهدی(عج)». موعود پژوهی. دوم (چهارم): ۶۱-۷۹.

کشی، محمد بن عمر (۱۴۰۹). رجال‌ الکشی (اختیار معرفة الرجال). به کوشش محمد بن حسن طوسی و حسن مصطفوی. مشهد: مؤسسه نشر دانشگاه مشهد.

کلینی، محمد بن یعقوب (۱۳۶۵). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.

مجلسی، محمدباقر (۱۳۶۳). بحار الانوار. تهران: اسلامیه.

محمدی ری‌شهری، محمد (۱۳۹۳). دانشنامه امام مهدی(عج). قم: دارالحدیث.

مفید، محمد بن محد (۱۴۱۳). الفصول العشرة في الغيبة. قم: المؤتمر العالمی لألفية الشيخ المفيد.

مفید، محمد بن محمد (۱۳۷۲). الإرشاد فی معرفة حجج‌الله علی العباد. قم: مؤسسة آل‌البیت علیهم‌السلام لاحیاء التراث.

ملکی‌راد، محمود؛ عبدی‌چاری، مرتضی (۱۳۹۶). «دست‌آوردهای اجتماعی حکومت امام مهدی». مشرق موعود. یازدهم (دوم، پیایی چهل و دوم): ۱۲۵-۱۴۸.

مهدی‌پور، علی‌اکبر (۱۳۷۸). راز طول عمر امام زمان(عج) از دیدگاه علم و ادیان. تهران: طاووس بهشت.

«نحوه‌ی توسل به امام زمان». وب‌سایت سرپوش مذهبی. اردیبهشت ۱۴۰۲. دریافت‌شده در ۲۵ تیر ۱۴۰۵.

نعمانی، محمد بن ابراهیم (۱۳۹۷). الغیبه. تهران: مکتبه الصدوق.

یزدانی نورگورانی، زینب (۱۴۰۰). «زندگی پس از ظهور حضرت مهدی موعود عج‌الله از دیدگاه قرآن کریم و روایات». پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد دانشگاه پیام‌نور استان خوزستان، مرکز پیام‌نور دزفول.

«12 دعای مهدوی زمان غیبت از دعای ندبه تا دعای غریق». خبرگزاری فارس. ۳ بهمن ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۲۴ تیر ۱۴۰۵.