نبرد هرمز

نبرد هرمز؛ جنگ ایران و آمریکا برای کنترل تنگه هرمز در ۱۴۰۴-۱۰۴۵ش.

معرفی

نبرد هرمز به تقابلی راهبردی میان ایران و آمریکا بر سر کنترل مهم‌ترین آبراه انرژی جهان در جریان جنگ رمضان و بعد از آن تبدیل شده است. به‌گفتۀ تحلیلگران، آنچه این نبرد را از رویارویی‌های پیشین متمایز می‌کند، تغییر محسوس در ادبیات و اهداف اعلامی واشنگتن است؛ موضوعاتی چون برنامه هسته‌ای و توان موشکی ایران، جای خود را به محوریت تنگه هرمز داده‌اند. این درگیری که پس از ناکامی آمریکا در دستیابی به اهداف اولیه خود از طریق فشارهای سیاسی، اقتصادی و حملات نظامی ۴۰ روزه شکل گرفت، اکنون بر سر تعیین‌کنندۀ نهایی قواعد بازی در این آبراه متمرکز است. در این میدان، ایران با تأکید بر اعمال حق حاکمیت سرزمینی و مدیریت مسیرهای عبور و آمریکا با ادعای حفظ آزادی کشتیرانی، هر یک در تلاش برای تثبیت نظم امنیتی مورد نظر خود هستند. به نظر تحلیلگران، شکل‌گیری اجماع ملی در ایران پیرامون تنگه هرمز به‌عنوان نماد حاکمیت و تمامیت ارضی، ظرفیت تصمیم‌گیری راهبردی را با پشتوانۀ اجتماعی همراه ساخته و معادلات آیندۀ منطقه را تحت تأثیر قرار خواهد داد.

پیشینه

سابقۀ نبرد بر سر تنگه هرمز به قرن شانزدهم میلادی بازمی‌گردد؛ زمانی که پرتغالی‌ها با اشغال جزیره هرمز و ساخت قلعه‌ای مستحکم در ۱۵۰۷م، برای نخستین بار کنترل این آبراه را در دست گرفتند و با دریافت باج از کشتی‌های عبوری، سلطۀ خود را بر راه‌های دریایی اعمال کردند. پس از ۱۱۷ سال، شاه‌عباس صفوی در ۱۶۲۱م با همکاری امامقلی‌خان و اتحاد با انگلیسی‌ها، پرتغالی‌ها را از هرمز بیرون راند و حاکمیت ایران بر این آبراه را احیا کرد. با سقوط صفویه، انگلیس به بهانۀ سرکوب دزدی دریایی و مبارزه با تجارت برده، نزدیک به دو قرن بر خلیج فارس مسلط شد و با کشف نفت در ۱۹۰۸م، حضور خود را در منطقه تشدید کرد تا اینکه در ۱۹۷۱م با خروج از منطقه، آمریکا جایگزین آن گردید. پس از انقلاب اسلامی، ادارۀ تنگه هرمز بر اساس یک موافقتنامه بین‌المللی به‌طور مشترک به ایران و عمان سپرده شد. در سال‌های ۱۴۰۴-۱۴۰۵ش، با حمله مشترک آمریکا و اسرائیل به ایران و بسته‌شدن تنگه توسط ایران، نبرد جدیدی شکل گرفت.

زمینه‌های اصلی

در صبح روز ۹ اسفند ۱۴۰۴ش، ایالات متحده و اسرائیل با عملیات مشترک، حملات هوایی گسترده‌ای را علیه ایران آغاز کردند که به ترور سیدعلی خامنه‌ای، رهبر وقت جمهوری اسلامی، و چندین مقام ارشد انجامید. ایران در پاسخ، با شلیک موشک به اسرائیل و پایگاه‌های آمریکا در منطقه واکنش نشان داد و در ۱۳ اسفند با بستن تنگه هرمز، ترافیک کشتیرانی را تا ۷۰ درصد کاهش داد. آمریکا با اعزام ناوگان و اعلام محاصره دریایی، تلاش کرد مسیر را بازگشایی کند، اما با استقبال متحدانش مواجه نشد و «محاصره مضاعف» (محاصرۀ ایران توسط آمریکا و محاصرۀ خلیج فارس توسط ایران) شکل گرفت. پس از ۴۰ روز جنگ، در ۱۹ فروردین ۱۴۰۵ش آتش‌بسی موقت با میانجی‌گری پاکستان برقرار شد و تفاهم‌نامه اسلام‌آباد در ۲۷ خرداد ۱۴۰۵ش به امضا رسید که شامل بازگشایی تدریجی تنگه و لغو موقت تحریم‌های نفتی بود، اما اختلافات بر سر مدیریت آبراه و نقش آمریکا حل‌نشده باقی ماند و آتش‌بس را شکننده ساخت. در پنجم تیر ۱۴۰۵ش یک کشتی باری که خارج از مسیرهای اعلام‌شده توسط ایران تردد می‌کرد، هدف اقدام نظامی ایران قرار گرفت. تهران این اقدام را در چارچوب اعمال حاکمیت قانونی خود دانست، اما آمریکا آن را نقض آتش‌بس تلقی و در روزهای ۵، ۶ و ۷ تیر با حملات به تأسیسات نظامی ایران در سواحل جنوبی، تفاهم را نقض کرد. وزارت خارجه ایران نیز این حملات را محکوم و آن را نقض آشکار تفاهم اسلام‌آباد و منشور سازمان ملل خواند و بر حق ذاتی ایران برای دفاع از حاکمیت و تمامیت ارضی خود تأکید کرد.

آغاز نبرد

بامداد چهارشنبه ۱۷ تیر ۱۴۰۵ش، نیروهای آمریکایی با دستور مستقیم دونالد ترامپ، حملات گسترده‌ای را علیه اهداف نظامی در سواحل جنوبی ایران از جمله بندرعباس، سیریک، بوشهر، قشم و چابهار آغاز کردند. این حملات که سنتکام آن را تنبیهی و قدرتمندتر از حملات پیشین توصیف کرد، در واکنش به ادعای هدف‌قرارگرفتن سه کشتی تجاری در تنگه هرمز صورت گرفت، هرچند ایران با اشاره به تردد این شناورها از مسیرهای غیرهماهنگ شده و خاموش‌کردن سیستم‌های شناسایی، آن را اقدامی مخاطره‌آمیز و مغایر با مفاد یادداشت تفاهم دانست که می‌توانست به بروز تصادم و اختلال در تلاش‌های تهران برای تسهیل تردد ایمن منجر شود. در این حملات که پنج استان ایران را در روزهای ۱۷ و ۱۸ تیر هدف قرار داد، ۱۴ نفر کشته و ۷۸ مصدوم شدند. در پی این حملات، ارتش جمهوری اسلامی ایران در چارچوب عملیات صاعقه و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در قالب عملیات نصر ۲ با پاسخ تدافعی موشکی و پهپادی، ۸۵ نقطه از تأسیسات نظامی آمریکا در پایگاه‌های بحرین و کویت را هدف قرار دادند. این نبرد از ۲۰ تیر با تشدید حملات متقابل به زیرساخت‌های غیرنظامی در استان‌های جنوبی و حملات ایران به پایگاه‌های آمریکا در منطقه ادامه پیدا کرده و دامنه آن به استان‌های یزد، لار، داراب و اهواز نیز کشیده شده است.

ماهیت نبرد هرمز

به باور تحلیلگران، ماهیت نبرد هرمز فراتر از یک درگیری نظامی بر سر کنترل یک آبراه است و به کارزاری برای تعیین مشروعیت دو نظم متضاد در نظام بین‌الملل تبدیل شده است. از نگاه بسیاری از ناظران، این تقابل در واقع رویارویی میان نظم جهانی مبتنی بر قواعد غربی (با معماری و تضمین ایالات متحده) با نظم مستقل مورد نظر جمهوری اسلامی ایران است که بر پایۀ حق تعیین سرنوشت، حاکمیت ملی و بازتعریف هویت سیاسی-فرهنگی استوار شده است. به اعتقاد پژوهشگران، این کشمکش که ریشه در انقلاب اسلامی و گسست ایران از نظام دوقطبی و سپس تک‌قطبی دارد، در تنگه هرمز به نقطۀ جوش تاریخی خود رسیده و آن را به صحنه‌ای برای سنجش دو روایت از مشروعیت تبدیل کرده است. از دیدگاه مفسران، در حالی که کشورهای عربی منطقۀ همچنان درون نظم تحت رهبری آمریکا تعریف می‌شوند، ایران با تکیه بر الگوی استقلال‌خواهی، قواعد بازی را در مهم‌ترین آبراه انرژی جهان به چالش کشیده است. به نظر کارشناسان، نتیجۀ این نبرد نه تنها سرنوشت یک گذرگاه دریایی، بلکه آیندۀ نظم امنیتی در خلیج فارس و حتی مشروعیت ساختار قدرت جهانی را تحت تأثیر قرار خواهد داد.

بازتاب رسانه‌ای

بازتاب نبرد هرمز در رسانه‌های جهان به‌طور عمده بر ابعاد ژئوپلیتیکی، اقتصادی و نظامی این درگیری متمرکز بوده است. رسانه‌های انگلیسی با پوشش حملات متقابل و تأکید بر اختلافات ایران و آمریکا درباره وضعیت تنگه، از «بن‌بست راهبردی» و «شکست اهداف اعلامی» متجاوزان سخن گفته‌اند. شبکه‌های عربی نیز این بحران را فراتر از موضوع کشتیرانی دانسته و آن را به رقابت ژئوپلیتیکی آمریکا و چین و تلاش برای تضعیف جایگاه منطقه‌ای ایران مرتبط دانسته‌اند. رسانه‌های چین و روسیه نیز ضمن گزارش حملات متقابل، بر تشدید تنش‌ها با وجود تفاهم پیشین تأکید کرده و برخی تحلیلگران روس، سیاست جنگ‌افروزی آمریکا علیه ایران را نماد رویکرد مداخله‌گرایانه نخبگان سیاسی غرب ارزیابی کرده‌اند.

پیامدها

در پی آغاز نبرد هرمز، قیمت نفت در بازارهای جهانی با افزایش چشمگیری مواجه شد و وزارت خزانه‌داری آمریکا نیز مجوز فروش نفت ایران را لغو کرد. وزارت امور خارجه ایران حملات آمریکا را نقض آشکار تفاهم اسلام‌آباد و منشور سازمان ملل دانست و بر حق ذاتی ایران برای دفاع از حاکمیت و تمامیت ارضی خود تأکید کرد. در ۲۲ تیر، ایران تنگه هرمز را بست و دونالد ترامپ نیز با انتشار پیامی، از بازگشت محاصره دریایی علیه ایران خبر داد. بر اساس گزارش واشنگتن‌پست، حمله تلافی‌جویانه و پهپادی ایران به پایگاه بندر شعیبه در کویت به کشته‌شدن ۶ نظامی آمریکایی و زخمی‌شدن بیش از ۳۰ نفر انجامید. همچنین سخنگوی وزارت بهداشت جمهوری اسلامی ایران اعلام کرد که در حملات هوایی ۶ تا ۲۷ تیر، بیش از ۵۰۰ نفر مصدوم و ۵۰ نفر شهید شدند که در میان شهدا ۵ زن و ۲ کودک و نوجوان زیر ۱۸ سال و در میان مصدومان ۳۲ زن و ۱۸ کودک و نوجوان دیده می‌شوند.

خسارات مادی

در جریان حملات هوایی آمریکا در نبرد هرمز، خساراتی به زیرساخت‌های غیرنظامی و شریان‌های ارتباطی ایران وارد شده است. در استان هرمزگان، پل‌های کهورستان، گریوه، رودخانه شور و تونل شهید میرزایی، همچنین تأسیسات آب‌شیرین‌کن و پمپ‌های آب در اسکله بونجی جاسک و برج مراقبت دریایی چابهار مورد اصابت قرار گرفته‌اند. حملات به ایستگاه راه‌آهن بندرعباس، خطوط برق و دکل‌های مخابراتی در استان‌های هرمزگان، خوزستان، بوشهر، لرستان، سیستان و بلوچستان و یزد نیز گزارش شده است. در پاسخ، نیروهای مسلح ایران اهدافی از جمله پایگاه هوایی شیخ عیسی و مرکز داده‌های اطلاعاتی در بحرین، پایگاه علی‌السالم و مراکز پشتیبانی لجستیکی در کویت، پایگاه موفق‌السلطی در اردن و رادارهای کنترل دریایی و هوایی در عمان را هدف قرار داده‌اند. همچنین گزارش‌هایی از خسارت به تأسیسات نفتی و آب‌شیرین‌کن کویت منتشر شده است.

منابع

«آخرین آمار شهدا و مجروحان جنوب کشور در حملات اخیر». خبرگزاری فرارو. ۲۷ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۴۰۵.

«آمریکا در هشتمین شب حملات به کدام زیرساخت های ایران حمله کرد؟». وب‌سایت روزنامه دنیای اقتصاد. ۲۸ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۴۰۵.

«آشنایی با روزشمار بحران و مسدود شدن تنگه هرمز». همشهری آنلاین. ۲۲ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۴ تیر ۱۴۰۵.

«اعتراف آمریکا به نقض آتش بس؛ سنتکام حمله به ایران را تائید کرد». خبرگزاری ایرنا. ۶ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۴۰۵.

«ببینید| تصاویر موج 17 تا 20 عملیات نصر2 منتشر شد». خبرگزاری تسنیم. ۲۷ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۴۰۵.

«بن‌بست تنگه هرمز عمیق‌تر شد/ بازتاب جنگ علیه ایران در رسانه‌های جهان». خبرگزاری مهر. ۲۳ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۴ تیر ۱۴۰۵.

«تفاهم ایران و آمریکا | ترامپ: آتش بس با ایران تمام شده است | حمله ارتش و سپاه به کویت و بحرین | حملات آمریکا به جنوب ایران؛ انفجار در بندرعباس، ماهشهر، بوشهر، قشم و سیریک». وب‌سایت آفتاب. ۱۷ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۶ تیر ۱۴۰۵.

«تنگه هرمز، روایت هزاران سال ایستادگی در گلوگاه طلای سیاه». تنگه هرمز، روایت هزاران سال ایستادگی در گلوگاه طلای سیاه. ۷ فروردین ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۴ تیر ۱۴۰۵.

«حملات وحشیانه آمریکا در بامداد ۷تیر ۱۴۰۵؛ واکنش تند و هشدار آمیز ایران». همشهری آنلاین. ۷ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۴۰۵.

«حمله آمریکا به ایران امروز ۶ تیر ۱۴۰۵ / آتش بس نقض شد». اقتصاد آنلاین. ۶ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۴۰۵.

«درباره تنگه هرمز». همشهری آنلاین. ۶ شهریور ۱۳۸۷. دریافت‌شده در ۲۴ تیر ۱۴۰۵.

«در روز نود و یکم آتش‌بس چه گذشت؟/ قیمت نفت صعود کرد و به ۷۶ دلار رسید/آمریکا تعلیق تحریم فروش نفت ایران را لغو کرد/قطر معاون سفیر ایران را احضار کرد؛ کشتی‌ای که در تنگه هرمز هدف حمله قرار گرفت، یک نفتکش قطری بوده/حمله عده‌ای قلیل و رادیکال به عراقچی در مراسم تشییع پیکر رهبر شهید با پرتاب سنگ/سازمان دریایی بریتانیا: سه نفتکش در تنگه هرمز طی ۲۴ ساعت مورد اصابت قرار گرفتند». وب‌سایت انتخاب. ۲۳ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۶ تیر ۱۴۰۵.

«مرحله هفدهم عملیات صاعقه ارتش؛ ادامه حملات پهپاد‌های ارتش به پایگاه‌های آمریکا در کویت». وب‌سایت عصر ایران. ۲۸ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲۸ تیر ۱۴۰۵.

معصومی‌زاده، زینب السادات (۱۳۹۷). «تاریخچه سیاسی تنگه هرمز». خلیج فارس. ۱۳۸۵ (۸۰): ۱۴۵-۱۷۰.

«نبرد تمدن‌ها در تنگه هرمز». خبرگزاری تسنیم. ۲۵ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۶ تیر ۱۴۰۵.

«هرمز میدان آخر جنگ میان ایران و آمریکا». وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان. ۲۴ تیر ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۱۶ تیر ۱۴۰۵.

«Survivors of Iranian attack that killed 6 U.S. troops say generals ignored warnings». Washington Post. ۱۸ ژوئیه ۲۰۲۶. دریافت‌شده در ۱۲ ژوئیه ۲۰۲۶.