مشارکت اجتماعی زنان

مشارکت اجتماعی زن؛ حضور و فعالیت آگاهانه زنان در عرصه‌های سیاسی، اقتصادی، مدنی، علمی و فرهنگی.

مشارکت اجتماعی زنان به حضور و فعالیت آگاهانه زنان در عرصه‌های عمومی و اجتماعی گفته می‌شود که حوزه‌هایی مانند فعالیت‌های مدنی، سیاسی، اقتصادی، علمی، آموزشی، فرهنگی و مذهبی را دربرمی‌گیرد. این مشارکت می‌تواند به‌صورت مستقیم، از طریق حضور در نهادها و فعالیت‌های اجتماعی، یا به‌صورت غیرمستقیم، از طریق نقش زنان در خانواده و تربیت نسل‌های آینده، صورت گیرد. میزان و شکل مشارکت اجتماعی زنان در جوامع مختلف تحت تأثیر عوامل فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی قرار دارد. در آموزه‌های اسلامی نیز برای زنان، در کنار نقش‌های خانوادگی، مسئولیت و مشارکت در عرصه‌های اجتماعی، علمی، اقتصادی و سیاسی در نظر گرفته شده است.

مفهوم‌شناسی

در علوم اجتماعی، مشارکت اجتماعی به فعالیت آگاهانه افراد برای تقویت همکاری، همبستگی و کارآمدی اجتماعی گفته می‌شود. مشارکت زنان در این چارچوب، به حضور و همکاری آنان در فعالیت‌هایی اطلاق می‌شود که به ارتقای وضعیت جامعه مدنی و روابط اجتماعی کمک می‌کند. بر این اساس، زنان افزون بر نقش‌های خانوادگی، در ساختارها و فعالیت‌های عمومی جامعه، شامل ساختارهای اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی جامعهٔ خود نقش ایفا می‌کنند.

شیوه‌های مشارکت

مشارکت اجتماعی زنان، فراتر از صرفِ حضور فیزیکی آن‌ها در جامعه است و به دو شیوه مستقیم و غیرمستقیم صورت می‌پذیرد:

• مشارکت مستقیم به حضور زنان در عرصه‌های عمومی و فعالیت‌های اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، علمی و سیاسی گفته می‌شود. مشارکت در فعالیت‌های آموزشی، علمی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی، حقوقی و اجتماعی از مصادیق این شیوه است. فعالیت آنان در انجمن‌ها، شوراهای محلی، نهادهای خیریه، مساجد و گروه‌های داوطلبانه و نیز مشارکت در تصمیم‌گیری‌های مرتبط با زندگی اجتماعی را دربرمی‌گیرد.
• مشارکت غیرمستقیم از طریق نقش زنان در خانواده، به‌ویژه تربیت فرزندان و مدیریت خانواده، صورت می‌گیرد. بر اساس این دیدگاه، تجربه‌ها و الگوهای رفتاری شکل‌گرفته در خانواده بر اجتماعی‌شدن اعضای آن و در نتیجه بر نسل‌های بعدی اثر می‌گذارد.

پیشینه تاریخی

میزان و شکل مشارکت اجتماعی زنان در جوامع مختلف و دوره‌های تاریخی یکسان نبوده و تحت تأثیر ساختارهای فرهنگی و اجتماعی هر جامعه قرار داشته است. در گزارش‌های مربوط به ایران باستان، زنان در عرصه‌های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی حضور داشته‌اند. در برخی تمدن‌های دیگر، از جمله مصر باستان، زنان از حقوق قانونی و اقتصادی قابل توجهی برخوردار بودند؛ در مقابل، در برخی جوامع مانند یونان محدودیت‌های بیشتری بر فعالیت اجتماعی زنان وجود داشت. در قرون وسطی، تحت تأثیر ساختارهای مذهبی و سنتی، این محدودیت‌ها در اکثر جوامع تشدید شد.

از دوره رنسانس، مفاهیمی مانند حقوق فردی و برابری در اندیشه سیاسی و اجتماعی گسترش یافت. انقلاب صنعتی نیز با افزایش اشتغال زنان و حضور آنان در فضای عمومی همراه شد و زمینه شکل‌گیری جنبش‌های سازمان‌یافته برای دستیابی به حقوق زنان، از جمله حق رأی، را در سده نوزدهم و اوایل سده بیستم فراهم کرد. در سده بیستم، زنان در بسیاری از کشورها به حقوق سیاسی بیشتری دست یافتند و دسترسی آنان به آموزش عالی و مشاغل تخصصی افزایش یافت. با وجود این تحولات، تفاوت موقعیت زنان و مردان در برخی عرصه‌های اقتصادی و سیاسی همچنان موضوع بحث و سیاست‌گذاری بوده است.

اشتغال زنان در کارخانه

اشتغال زنان در تولید

حوزه‌های مشارکت

حوزه‌های مشارکت اجتماعی زنان در چند عرصهٔ اصلی شامل مشارکت مدنی و محلی، سیاسی، علمی و آموزشی، فرهنگی، هنری و مذهبی، اقتصادی و حرفه‌ای، قرار می‌گیرد. این مشارکت‌ها از فعالیت در انجمن‌ها و نهادهای محلی و مدنی و حضور در فرایندهای سیاسی تا اشتغال و فعالیت حرفه‌ای، آموزش و پژوهش، فعالیت‌های فرهنگی و هنری و مشارکت در امور دینی و خیریه‌ای را دربرمی‌گیرد. در دیدگاه‌های اسلامی نیز مشارکت زنان در عرصه‌های اجتماعی، علمی، اقتصادی و سیاسی مورد توجه قرار گرفته و نمونه‌هایی از آن در منابع اسلامی گزارش شده است.

حضور زنان در راهپیمایی

حضور زنان در راهپیمایی

راهیابی ۶ زن فعال اقتصادی به هیئت نمایندگان اتاق بازرگانی تهران

راهیابی ۶ زن فعال اقتصادی به هیئت نمایندگان اتاق بازرگانی تهران، سال ۱۳۹۸ش

اهمیت

مشارکت اجتماعی زنان به‌دلیل نقش آنان در تأمین و پرورش نیروی انسانی، انتقال ارزش‌ها و اجتماعی‌شدن نسل‌های بعدی و نیز بهره‌گیری از توانایی‌ها و استعدادهای آنان در اجتماع، علاوه‌بر تحکیم خانواده، از عوامل مؤثر در تحول و پیشرفت جامعه دانسته شده است. در دیدگاه‌های اسلامی نیز مشارکت اجتماعی زنان بخشی از مسئولیت فردی و اجتماعی آنان تلقی شده و بر حضور آنان در فعالیت‌های اجتماعی و سیاسی تأکید شده است.

پیامدها

پژوهش‌ها مشارکت اجتماعی زنان را در افزایش اعتمادبه‌نفس، استقلال در تصمیم‌گیری، تقویت پایگاه اجتماعی، دسترسی بیشتر به دانش و اطلاعات، تقویت خلاقیت و افزایش توانایی برنامه‌ریزی مؤثر دانسته‌اند. کارشناسان معتقدند که با مشارکت زنان در جامعه، نگرش آنها نسبت به خود، جایگاه‌شان و نقش‌شان در جامعه تغییر می‌کند. این تغییر موجب می‌شود خواسته‌های زنان واقع‌بینانه‌تر شود و آن‌ها تلاش کنند زندگی سالم‌تر و آرام‌تری داشته باشند. همچنین مشارکت اجتماعی زنان در تقویت روحیه انتقادپذیری و حس واقع‌گرایی آن‌ها مؤثر دانسته شده است. این مشارکت همچنین می‌تواند باعث استفاده بهتر از اوقات فراغت و تقویت امنیت روانی زنان شود.

در سطح خانواده نیز این مشارکت می‌تواند به بهبود وضعیت اقتصادی خانواده و افزایش آگاهی اعضای خانواده منجر شود. در سطح جامعه، حضور فعال زنان به گسترش روابط اجتماعی، افزایش بهره‌گیری از ظرفیت نیروی انسانی و مشارکت بیشتر آنان در فرایندهای اجتماعی کمک می‌کند و از این منظر با افزایش سطح رفاه اجتماعی و پیشرفت جامعه ارتباط داده شده است.

برخی اندیشمندان برای اشتغال زنان پیامدهایی منفی نیز برشمرده‌اند که در سه سطح مطرح شده است: در سطح فردی، هم‌زمانی مسئولیت‌های شغلی و خانوادگی ممکن است با افزایش فشار روانی و کاهش رضایت یا اعتمادبه‌نفس همراه شود. در سطح خانواده، از تغییر در الگوی روابط زوجین، کاهش تمایل به فرزندآوری و تأثیر بر روابط مادر و فرزندان به‌عنوان پیامدهای احتمالی یاد شده است. در سطح اجتماعی نیز برخی دیدگاه‌ها اشتغال زنان را با تغییر نگرش‌های جامعه درباره برابری زن و مرد، کاهش ازدواج و فرزندآوری، افزایش تجرد و برخی آسیب‌های اجتماعی مرتبط دانسته‌اند.

چالش‌ها و موانع

یکی از چالش‌های مطرح‌شده دربارهٔ مشارکت اجتماعی زنان، هماهنگی میان مسئولیت‌های خانوادگی و فعالیت‌های اجتماعی و اقتصادی است. برخی مطالعات، هم‌زمانی مسئولیت‌های خانه و محل کار را با افزایش فشار روانی و تغییر در برخی روابط خانوادگی مرتبط دانسته‌اند؛ در مقابل، برخی دیدگاه‌ها ایجاد بسترهای مناسب اجتماعی و اقتصادی را راهکاری برای کاهش تعارض میان این مسئولیت‌ها می‌دانند.

استفادهٔ ابزاری از زنان نیز از دیگر چالش‌های مطرح‌شده است؛ به این معنا که زنان به‌جای برخورداری از نقش و عاملیت مستقل، به ابزاری برای تحقق اهداف فرهنگی، اجتماعی یا سیاسی دیگران تبدیل شوند. همچنین برخی منتقدان الگوهای توسعه‌گرا، بر کمیت‌گرایی در سنجش مشارکت، کم‌رنگ‌شدن برخی نقش‌های خانوادگی، اهمیت یافتن ظواهر زنانه در دستیابی به فرصت‌ها و احتمال بهره‌برداری سیاسی از زنان کنشگر تأکید کرده‌اند.

از سوی دیگر، پایین‌تر بودن میزان مشارکت زنان نسبت به مردان، به‌ویژه در عرصهٔ سیاسی، از مسائل مورد بررسی در مطالعات مشارکت اجتماعی است. برای توضیح این تفاوت، عواملی مانند تفاوت‌های فیزیولوژیک، تفاوت‌های فردی و روان‌شناختی، شیوه‌های متفاوت جامعه‌پذیری دختران و پسران و ساختارهای فرهنگی و پدرسالارانه مطرح شده است.

مشارکت اجتماعی زنان در اسلام

در آموزه‌های اسلامی، زنان در کنار نقش‌های خانوادگی مادری و همسری، از مسئولیت و مشارکت در امور اجتماعی نیز برخوردارند. قرآن و روایات، مسئولیت زن و مرد را در قبال سرنوشت فردی و اجتماعی به رسمیت می‌شناسند، هرچند در برخی دیدگاه‌های اسلامی، شیوه و حدود ایفای این مسئولیت‌ها متفاوت دانسته شده است. در این چارچوب، نقش خانوادگی زنان، به‌ویژه در همسری، مادری و تربیت فرزندان، اهمیت ویژه‌ای دارد، اما به‌عنوان مانعی برای حضور آنان در جامعه تلقی نمی‌شود؛ بلکه اندیشمندان مسلمان احیای نظام حقوقی زن در خانواده و اجتماع را ضروری دانسته‌اند.

پرستاری زنان در بیمارستان صحرایی پادگان ابوذر

پرستاری زنان در بیمارستان صحرایی پادگان ابوذر حین جنگ ایران و عراق

پیامبر اسلام فراگیری دانش را برای زنان و مردان ضروری دانسته و از فعالیت آموزشی حضرت فاطمه و حضرت زینب در میان زنان و مردان گزارش شده است. همچنین، زنان در میان راویان احادیث امامان شیعه حضور داشته‌اند. در روایات اسلامی نیز نمونه‌هایی از فعالیت اقتصادی زنان گزارش شده است. مشارکت سیاسی زنان نیز در آموزه‌های اسلامی تأیید شده و بیعت زنان با پیامبر از نمونه‌های تاریخی آن دانسته شده است؛ بااین‌حال، درباره تصدی برخی مناصب سیاسی و قضایی، در فقه شیعه دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد.

شینا انصاری از روابط عمومی سازمان حفاظت محیط‌زیست در مراسم گرامیداشت میلاد حضرت فاطمه زهرا و روز زن

شینا انصاری از روابط عمومی سازمان حفاظت محیط‌زیست در مراسم گرامیداشت میلاد حضرت فاطمه زهرا و روز زن

الگوهای زنان فعال در منابع اسلامی

در قرآن و منابع اسلامی، از برخی زنان به‌عنوان نمونه‌هایی از نقش‌آفرینی، مقاومت یا مدیریت اجتماعی یاد شده است. در برخی تفاسیر و پژوهش‌های اسلامی، برای الگوهای قرآنی مشارکت اجتماعی زنان ویژگی‌هایی مانند انگیزه و جرأت بیان دیدگاه‌ها، مدیریت چالش‌ها و دشواری‌ها و پایداری در پیگیری اهداف ذکر شده است. در این منابع، آسیه، همسر فرعون، به‌عنوان نمونه‌ای از ایمان و مقاومت در برابر حکومت فرعون معرفی شده است. مریم نیز در قرآن به‌عنوان زنی برخوردار از ایمان و فضیلت معرفی شده که در برابر هنجارهای نادرست مقاومت کرد. خدیجه نیز در منابع اسلامی به‌عنوان زنی ثروتمند و فعال در تجارت شناخته می‌شود که از پیامبر اسلام و دعوت او حمایت کرد. همچنین داستان ملکهٔ سبا در سورهٔ نمل، نمونه‌ای از حضور یک زن در مقام حکومت و تصمیم‌گیری سیاسی در قرآن است. زنان مؤمن مدینه به تأثیر آموزه‌های اسلامی در حوزه‌های گوناگون کنشگری اجتماعی گروهی داشتند و تلاش کردند اسلام و پیامبر را یاری رسانند. آنها در زمان جنگ با پرستاری از مجروحان و حمایت از پیامبر و یارانش، در گسترش ارزش‌های اسلامی و تقویت امنیت عاطفی جامعه نقش داشتند.

چارچوب‌ها

در فقه اسلامی، حضور اجتماعی زنان تابع ضوابطی در زمینهٔ روابط با نامحرم است؛ از جمله رعایت حجاب، پرهیز از خودآرایی و خودنمایی، رعایت وقار در گفتار و رفتار، کنترل نگاه، پرهیز از روابط نامشروع و گفت‌وگوهای غیراخلاقی و خودداری از لمس یا خلوت با نامحرم. در همین چارچوب، اندیشمندان مسلمان، حجاب را ناظر به حفظ کرامت زن، نه منع حضور اجتماعی او، تفسیر می‌کنند.

برخی دیدگاه‌ها نقش زن را عمدتاً به خانه و خانواده محدود می‌کنند، در حالی که دیدگاه‌های دیگر میان مسئولیت‌های خانوادگی و مشارکت اجتماعی زنان تعارضی نمی‌بینند و بر نقش اجتماعی آنان در کنار مسئولیت‌های خانوادگی تأکید دارند. در برخی دیدگاه‌های فقهی، فعالیت اجتماعی زنان باید با مسئولیت‌های خانوادگی هماهنگ باشد. بر این اساس، پس از ازدواج، رعایت حقوق زناشویی همسر و حفظ مصالح خانواده مهم دانسته شده است؛ همچنین مادری، هرچند در این دیدگاه واجب شرعی تلقی نمی‌شود، از اولویت‌های مهم زندگی خانوادگی زنان به‌شمار می‌رود. در دیدگاه اسلامی، زن مسئولیت مهمی در مدیریت خانواده و تربیت فرزندان دارد و فعالیت اجتماعی او باید با مسئولیت‌های خانوادگی و توانایی‌هایش تناسب داشته و در جهت منافع عمومی، رشد دانش و مهارت و بهبود وضعیت جامعه باشد.

منابع

• قرآن کریم.
• ابن‌حبیب البغدادی، محمد، المحبر، بیروت، دارالآفاق الجدیدة، بی‌تا.
• ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دار صادر، بی‌تا.
• ابن‌شهرآشوب‏، محمد بن علی، المناقب، قم، علامه، ۱۳۷۹ق‏.
• آیتی، محمدابراهیم، تاریخ پیامبر اسلام، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۲ش.
• بروجردی، اشرف، ارتباط فعالیت‌های اجتماعی و خانوادگی زنان و تأثیر مثبت این دو نقش بر یکدیگر، زنان؛ مشارکت و برنامه‌ریزی برای توسعهٔ پایدار۲، مرکز امور زنان، ۱۳۸۱ش.
• بشیریه، حسین، جامعه‌شناسی سیاسی، تهران، نی، ۱۳۸۴ش.
• جوادی آملی، عبدالله، زن در آئینة جلال و جمال، قم، اسراء، ۱۳۸۷ش.
• حبیبی، شهلا، زن، فرهنگ اسلامی و توسعه، فصلنامة مجلس شورای اسلامی، اتهران، شماره اول، سال اول پاییز ۱۳۷۲ش.
• حسینی شاه‌عبدالعظیمی، حسین، تفسیر اثنی‌عشری، تهران، میقات، ۱۳۶۳ش.
• حسینی، سیدباقر و ولایتی فاضل، ابراهیم، «نقش زن در تحکیم نهاد خانواده از منظر قرآن و حدیث»، ماهنامه پیشرفت های نوین در روانشناسی، علوم تربیتی و آموزش و پرورش، شماره 46، 1401ش.
• حقانی، ریحانه، «مطالعهٔ تطبیقی حضور اجتماعی زن، چالش‌ها و راهکارها»، فصلنامهٔ علمی- تخصیی مطالعات قرآنی نامه جامعه، دوره ۵، شماره ۱۲۷، شماره پیاپی ۱۲۷، ۱۳۹۷ش.
• حلبی، علی بن ابراهیم، سیره حلبی، بیروت، دارالمعرفة، بی‌تا.
• خامنه‌ای، سیدعلی، «بیانات در اجتماع بانوان خوزستان»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ بارگزاری: ۲۰ اسفند ۱۳۷۵ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، «بیانات در دیدار اقشار مختلف بانوان»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ بارگزاری: ۱۴ دی ۱۴۰۱ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، «بیانات در دیدار جمعی از مداحان»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای، تاریخ انتشار: ۵ مرداد ۱۳۸۴ش.
• خمینی، روح‌الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
• خویی، ابوالقاسم، معجم رجال الحدیث، قم، دفتر آیت‌الله العظمی الخوئی، ۱۴۰۹ق.
• رستگار خالد، امیر، خانواده، کار، جنسیت، تهران، روابط عمومی شورای فرهنگی - اجتماعی زنان، ۱۳۸۳ش.
• ریتزر، جورج، نظریه‌های جامعه‌شناسی در دوران معاصر، ترجمهٔ محسن ثلاثی، تهران، علمی، ۱۳۷۹ش.
• زعفرانچی، لیلا سادات، اشتغال زنان، تهران، مرکز امور زنان و خانواده ریاست جمهوری، ۱۳۸۸ش.
• «زنان ایرانی پس از انقلاب؛ عزت مادرانه، پیشرفت اجتماعی- سیاسی و کرامت انسانی»، وب‌سایت ستاد حقوق بشر جمهوری اسلامی ایران، تاریخ بارگذاری: ۱۵ بهمن ۱۳۹۹ش.
• سالاری‌فر، محمدرضا، نظام خانواده در اسلام، چ۱، قم، سنابل، ۱۳۸۳ش.
• سنجری، سیده سعیده، «نقش زن در ادبیات کهن و اسطوره‌های ایرانی»، فصلنامه علمی پژوهشی زن و فرهنگ، سال دوم، شماره ۷، ۱۳۹۰ش.
• شادی‌طلب، ژاله، «مشارکت اجتماعی زنان»، پژوهش زنان، دوره ۱، سال ۳، شماره ۷، ۱۳۸۲ش.
• شمس‌الدین، محمدمهدی، اهلیة المرأة لتولّی السلطة، بیروت، موسسة المنار، ۱۳۷۳ش.
• طباطبایی، محمدحسین، المیزان، ترجمة محمدباقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۷۴ش.
• طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۵ق.
• علاسوند، فریبا، زن در اسلام، قم، هاجر، چاپ اول، ۱۳۹۰ش.
• علی‌محمدی، کاظم، رئیس خانه یا کارمند اداره؟: خانه‌داری یا اشتغال زنان؛ کدام‌یک؟، قم، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، 1387ش.
• عیاشی، محمد بن مسعود، تفسیر العیاشی، تهران، المطبعة العلمیة، ۱۳۸۰ق.
• عیوضی، محمدرحیم و کریمی، غلامرضا، «مشارکت اجتماعی زنان؛ رویکرد اسلامی»، مجلهٔ دانش سیاسی، سال ۷، شماره ۲، شماره پیاپی ۱۴، ۱۳۹۰ش.
• فاضلی بیارجمندی، احمد، نقش زنان شیعه در عصر امام علی، قم، میثم تمار، 1381ش.
• قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، ۱۳۸۳ش.
• کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق علی‌اکبر غفاری، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
• کلینی، محمد بن یعقوب، فروع الکافی، تهران، دار الکتب الإسلامیة، ۱۳۶۵ش.
• کیخسروی، فاطمه، «رنسانس و تغییر بینش غرب به زن»، وب‌سایت حوزه خدیجه کبری اصفهان، تاریخ درج مطلب: ۲۱ آبان ۱۳۹۱ش.
• مارک، جاشوا، «زن در ایران باستان»، وب‌سایت worldhistory، تاریخ درج مطلب: ۳۰ ژانویه ۲۰۲۰م.
• مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، موسسة الوفاء، ۱۴۰۴ق.
• محسنی تبریزی، علیرضا، بررسی زمینهٔ مشارکتی روستاییان و ارتباط آن با ترویج کشاورزی، تهران، معاونت ترویج و مشارکت مردمی وزارت جهاد سازندگی، ۱۳۶۹ش.
• مصباح الشریعة و مفتاح الحقیقة، شارح: زینالدین بن علی، تهران، پیام حق، ۱۳۷۷ش.
• مطهری، مرتضی، نظام حقوق زن در اسلام، مجموعه آثار، تهران، صدرا، چ۲، ۱۳۷۹ش.
• مقریزی، تقی‌الدین، امتاع الاسماع بما للنبی من الاحوال و الاموال و الحفدة و المتاع، بی‌جا، دارالکتب العلمیة، بی‌تا.
• نصیری، مریم، تحلیل مفاهیم شخصیتی زنان، قم، نشرهاجر، چاپ دوم، ۱۳۹۴ش.
• نیک‌بین صداقتی، فاطمه و دیگران، «مشارکت اجتماعی زنان و تأثیر آن بر رفاه خانواده»، مجلهٔ زن و مطالعات خانواده، سال۵، شماره ۱۸، ۱۳۹۱ش.
• هیثمی، نورالدین، مجمع‌الزوائد، بیروت، دارالکتب العلمبه، ۱۱۴۰۸ق.

• Hanish, marhus, A Governance Perspective on The Role of Cooperatives in Rural Development, 2005.
• Midgley, James, Anthony Hall, Margaret Hardiman, and Dhanpaul Narine, Community Participation, Social Development, and the State, London, UK: Methuen, 1989.