اَبودَردا؛ نوعی آش سنتی ایرانی.
آش ابودردا یک آش سنتی ایرانی است که نام خود را از یکی از یاران پیامبر گرفته و به نیت بهبود بیماری یا برآورده شدن حاجت پخته میشود. این خوراک با نامهایی چون آش هفتدرد، آش مراد و آش سلامتی نیز شناخته شده و مواد آن شامل حبوبات متنوع، سبزی، رشته خمیر، کشک و گاهی گوشت و برنج است. ویژگی بارز آن ساخت آدمکهایی از خمیر به شکل بیمار و انداختن آنها در آش برای انتقال درد و ناخوشی است؛ پس از پخت، ابتدا آش، به بیمار داده شده و سپس میان همسایگان تقسیم میشود. این آش در مناسبتهایی مانند آخرین چهارشنبه ماه صفر یا روزهای محرم و صفر پخته میشود.
معرفی
ابودردا، نوعی آش سنتی است که نام آن برگرفته از نام یکی از یاران حضرت محمد است. مردم این آش را برای بهبود بیماری و برآورده شدن حاجت میپزند.[۱] مشابهت ظاهری دو واژهٔ «دردا» و «درد» موجب شده که مردم ابودردا را صاحب درد پنداشته و این آش را به او نسبت دهند.[۲] دردا در عربی به معنی بدون دندان است.[۳] این خوراک را آش بیمار، آش امام زینالعابدین،[۴] آش عمودرد، آش عمودردا،[۵] آش مراد،[۶] آش سلامتی[۷] و آش هودَرد (هفت درد) نیز میگویند. علت نامیدن آن به هفت درد، بهدلیل شفابخش انگاشتن این غذا در ۷ بیماری بوده است.[۸]
مناسبتهای پخت
آش ابودردا در مناسبتهای گوناگون، پخته میشود. تهرانیها در آخرین چهارشنبهٔ ماه صفر[۹] یا آخرین چهارشنبه سال،[۱۰] مردم سروستان در استان فارس[۱۱] و خراسان در آخرین چهارشنبهٔ ماه صفر[۱۲] و مردم تربتحیدریه در یکی از چهارشنبههای سال آن را طبخ میکنند.[۱۳] در کازرون این غذا در روزهای سوگواری محرم و صفر طبخ میشود.[۱۴] مردم افغانستان در روز سیزدهم ماه صفر ابودردا را طبخ میکنند.[۱۵]
مواد مورد نیاز
مردم تهران در این آش از نخود، لوبیا، عدس و ماش[۱۶] و در خراسان از نخود، عدس، ماش، لوبیای سفید، لوبیا چیتی، باقلا و مُلک (نوعی دانه بزرگتر از ماش)، استفاده میکنند.[۱۷] سبزی این آش شامل تره، جعفری و اسفناج است. رشتهٔ خمیر آرد گندم، کشک و انواع ادویه از دیگر مواد مورد نیاز است. برخی از گوشت و برنج نیز در ابودردا استفاده میکنند.[۱۸]
در گذشته، برای تهیهٔ مواد مورد نیاز این آش، معمولاً چند نفر در جلوی هفت خانه به قاشقزنی پرداخته و صاحبخانهها پول یا مواد مورد نیاز را به آنها میدادند. مواد اولیه باید از مغازههای رو به قبله خریداری میشد.[۱۹] در خراسان، هنگام طلوع آفتاب از هفت خانهای که فاطمه دارند، مواد اولیه تهیه میشد.[۲۰]
استفاده از آدمک خمیری
مردم با خمیر، آدمکهایی شبیه به فرد بیمار میساختند[۲۱] و در این آش قرار میدادند. در شیراز این آدمک را عمودردا مینامند.[۲۲] سروستانیها آدمک خمیری را بدشکل میسازند.[۲۳] خراسانیها، شکم آدمک را پر از آجیل میکنند.[۲۴] فلسفة ساخت این آدمک این بود که درد و ناخوشیها به آدمک منتقل شود.[۲۵]
شیوه پخت
جهت پخت این آش، باید ابتدا حبوبات از چند ساعت قبل خیس بخورند و جداگانه پخته شوند. سپس پیاز با ادویهها سرخ شده و سایر مواد به آن اضافه میشود.[۲۶] پس از ترکیب مواد با یکدیگر، مردم آدمکها را درون آش ریخته و پس از چند دقیقه از آن خارج میکنند. آنها آدمک را در کاسهای سفالی یا چوبی قرار داده[۲۷] و به آب روان میسپارند[۲۸] تا بلا و ناخوشی از خانه دور شود. این پنداشت، بازماندهای از اعمال جادویی در جامعهٔ کهن است.[۲۹] پس از پخت آش، ابتدا آن را به فرد بیمار داده[۳۰] و سپس میان اقوام و همسایگان تقسیم میکنند.[۳۱] در کازرون، رسم بوده است که کاسهٔ خالی آش ناشسته با مقداری نبات، گردو و برگ سبز به صاحبخانه پس داده میشد.[۳۲]
آش ابودردا در باور مردم
مردم باور دارند این آش، حاجتدهنده و بختگشا است.[۳۳] برخی معتقدند هر کس دردی در عضوی داشته باشد، باید همان عضو آدمک خمیری را بخورد تا شفا یابد.[۳۴] در خراسان اگر فردی با خوردن این آش شفا مییافت، هرسال میبایست آش ابودردا پخته و میان مردم تقسیم میکرد.[۳۵]
پانویس
- ↑ آشپزباشی، سفره اطعمه، ۱۳۵۳ش، ص۷۷.
- ↑ شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۵؛ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه آش.
- ↑ ابنمنظور، لسان العرب، ذیل واژه درد.
- ↑ بلوکباشی، فرهنگ عامه، ۱۳۵۶ش، ص۱۰۲.
- ↑ برهان آزاد، «چهارشنبهسوری»، ۱۳۴۳ش، ص۵۵.
- ↑ هنری، آیینهای نوروزی، ۱۳۵۳ش، ص۴۲.
- ↑ دولتی، «سفرهها»، ۱۳۴۵ش، ص۴۲.
- ↑ حاتمی، «بهمنجنه، آش هودرده، ونانا کوسا و سنتهای مشابه در ژاپن»، ۱۳۶۶ش، ص۴۸۰.
- ↑ آشپزباشی، سفره اطعمه، ۱۳۵۳ش، ص۷۷.
- ↑ بلوکباشی، فرهنگ عامه، ۱۳۵۶ش، ص۱۰۲.
- ↑ فقیری، گوشههایی از فرهنگ مردم فارس، ۱۳۵۷ش، ص۱۲۷–۱۲۸.
- ↑ شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۵.
- ↑ دانشگر، فرهنگ واژههای رایج تربتحیدریه، ۱۳۷۴ش، ص۱۴.
- ↑ حاتمی، «بهمنجنه، آش هودرده، ونانا کوسا و سنتهای مشابه در ژاپن»، ۱۳۶۶ش، ص۴۸۰.
- ↑ افغانینویس، لغات عامیانهٔ فارسی افغانستان، ذیل آش ابودردا.
- ↑ دولتی، «سفرهها»، ۱۳۴۵ش، ص۴۱۷.
- ↑ شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۵–۲۶.
- ↑ حاتمی، «بهمنجنه، آش هودرده، ونانا کوسا و سنتهای مشابه در ژاپن»، ۱۳۶۶ش، ص۴۸۰.
- ↑ شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۶؛ بلوکباشی، فرهنگ عامه، ۱۳۵۶ش، ص۱۰۲.
- ↑ شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۵.
- ↑ آشپزباشی، سفره اطعمه، ۱۳۵۳ش، ص۷۷.
- ↑ برهان آزاد، «چهارشنبهسوری»، ۱۳۴۳ش، ص۵۵.
- ↑ فقیری، گوشههایی از فرهنگ مردم فارس، ۱۳۵۷ش، ص۱۲۷–۱۲۸.
- ↑ شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۶.
- ↑ بلوکباشی، «دیدگاهها و نگرشها در مردمشناسی»، ۱۳۵۹ش، ص۱۲۰.
- ↑ «طرز تهیه آش ابودردا چهارشنبه سوری»، وبسایت کوروش.
- ↑ شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۶.
- ↑ شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۶–۲۷؛ فقیری، گوشههایی از فرهنگ مردم فارس، ۱۳۵۷ش، ص۱۲۴.
- ↑ بلوکباشی، «دیدگاهها و نگرشها در مردمشناسی»، ۱۳۵۹ش، ص۱۲۰.
- ↑ مصاحب، دایرةالمعارف فارسی، ذیل واژه ابودردا.
- ↑ دولتی، «سفرهها»، ۱۳۴۵ش، ص۴۱۷.
- ↑ حاتمی، «بهمنجنه، آش هودرده، ونانا کوسا و سنتهای مشابه در ژاپن»، ۱۳۶۶ش، ص۴۸۰.
- ↑ فقیری، گوشههایی از فرهنگ مردم فارس، ۱۳۵۷ش، ص۱۲۴.
- ↑ شاملو، کتاب کوچه، ۱۳۵۷ش، ج۲، ص۵۱۳.
- ↑ شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۶–۲۷.
منابع
- آشپزباشی، علیاکبر، سفره اطعمه، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۳ش.
- ابنمنظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دارالفکر للطباعه و النشر و التوزیع، ۱۳۷۴ق.
- افغانینویس، عبدالله، لغات عامیانهٔ فارسی افغانستان، کابل، بلخ، ۱۳۶۹ش.
- برهان آزاد، ابراهیم، «چهارشنبهسوری»، پیام نوین، تهران، ۱۳۴۳ش.
- بلوکباشی، علی، «دیدگاهها و نگرشها در مردمشناسی»، کتاب جمعه، تهران، س۱، شماره ۳۴، ۱۳۵۹ش.
- بلوکباشی، علی، فرهنگ عامه، تهران، بینا، ۱۳۵۶ش.
- حاتمی، حسن، «بهمنجنه، آش هودرده، ونانا کوسا و سنتهای مشابه در ژاپن»، آینده، تهران، س۱۳، شماره ۶، ۱۳۶۶ش.
- دانشگر، احمد، فرهنگ واژههای رایج تربتحیدریه، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۴ش.
- دولتی، فرخنده، «سفرهها»، سخن، تهران، س۱۶، شماره ۴، ۱۳۴۵ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۶ تیر ۱۴۰۱ش.
- شاملو، احمد، کتاب کوچه، تهران، مازیار، ۱۳۵۷ش.
- شکورزاده، ابراهیم، عقاید و رسوم مردم خراسان، تهران، سروش، چ۲، ۱۳۶۳ش.
- «طرز تهیه آش ابودردا چهارشنبه سوری»، وبسایت کوروش، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اسفند ۱۴۰۰ش.
- فقیری، ابوالقاسم، گوشههایی از فرهنگ مردم فارس، شیراز، بینا، ۱۳۵۷ش.
- مصاحب، غلامحسین، دایرةالمعارف فارسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۳ش.
- هنری، مرتضی، آیینهای نوروزی، تهران، بینا، ۱۳۵۳ش.