مهدی اخوان ثالث؛ شاعر، ادیب و موسیقیپژوه ایرانی معاصر.
| مهدی اخوان ثالث مهدی اخوان ثالث |
مهدی اخوان ثالث (۱۳۰۷–۱۳۶۹ش)، شاعر برجسته معاصر ایرانی که در خانوادهای آهنگر در مشهد به دنیا آمد و پس از مهاجرت به تهران، علاوه بر فعالیتهای ادبی، به تدریس نیز پرداخت. نخستین دفتر شعرش با نام ارغنون در سال ۱۳۳۱ش، منتشر شد و پس از آشنایی با نیما یوشیج، سبک شعری خود را متحول ساخت. انتشار مجموعه زمستان در سال ۱۳۳۵ش، نقطه عطفی در شعر او بهشمار میآید. اخوان در آثارش از زبان خراسانی، لحن اجتماعی و حماسی، و نیز نشانههای بومی و ملی بهره گرفت و بدین وسیله سهمی ماندگار در شعر نو فارسی ایفا کرد. از مهمترین آثار او میتوان به زمستان، آخر شاهنامه، از این اوستا و زندگی میگوید: اما باز باید زیست، اشاره کرد. اخوان در سال ۱۳۶۹ش درگذشت و در جوار آرامگاه فردوسی در توس به خاک سپرده شد.
زندگینامه
مهدی اخوان ثالث متولد ۱۰ اسفند ۱۳۰۷ش، در توسِ مشهد است.[۱] از جمله شاعران معاصر، که تخلصش م. امید بود. دوره تحصیلات ابتدایی و متوسطه را در مشهد گذراند[۲] و در هنرستان، رشته آهنگری را برگزید. اخوان، در نوجوانی نواختن تار را آموخت و همین آشنایی جدی او با موسیقی سنتی، زمینهٔ علاقهاش به ادبیات فارسی را فراهم کرد؛ بنابراین، همزمان با موسیقی، به شعر نیز روی آورد.[۳] در همان دوران نوجوانی و جوانی، چنان در غزلسرایی و قصیدهگویی زبردست شد که ادیبان، وی را امیدِ شعر کهن نامیدند.[۴]
پیشه
حرفهٔ اخوان در مشهد، آهنگری و چاقوسازی بود؛ اما بعد به تهران آمد و همزمان با کارش، به تدریس پرداخت.[۵] اخوان، در سال ۱۳۳۰ش، از طریق سرپرستی صفحهٔ ادبی روزنامه جوانان دموکرات، با بزرگانی دیگر از ادبیات ایران همچون سیاوش کسرایی، هوشنگ ابتهاج (سایه) و احمد شاملو آشنا شد.[۶] او بهصورت همزمان، مدیریت بخش شعر مجلهٔ در راه هنر را نیز بر عهده داشت که با انتشار نقد و یادداشتهایش دربارهٔ شعر نو، مهارتش در ادبیات قدیم را ثابت کرد. اخوان، تدریس در دانشگاههای تهران، ملی و تربیت معلم را از سال ۱۳۵۶ش از سر گرفت و در سال ۱۳۶۰ش، از خدمات دولتی بازنشسته شد. از آن سال به بعد تا سال ۱۳۶۹ش آثار دیگری از خود را به بازار کتاب فرستاد.[۷]
اشعار
اخوان در ۱۳۲۷ش، نخستین سرودههایش و در ۱۳۳۱ش، نخستین دفتر شعرش را به نام ارغنون منتشر کرد.[۸] در این کتاب، اشعار وی در قالبهای قصیده، قطعه، مثنوی، ترکیببند، مستزاد و رباعی سروده شده است.[۹]
نمونهای از اشعار اخوان ثالث:[۱۰]
اخوان تا قبل از آشنایی با نیما یوشیج، همواره به او انتقاد داشت؛ اما پس از آشنایی با او، به راز اشعار و شیوهٔ نگارش نیما پی برد و در نتیجه اسلوب شعری خود را متأثر از نیما، تغییر داد.[۱۱] اخوان با اثرپذیری از ارزشهای فرهنگ اسلامیایرانی به اساتیدش همواره احترامی خاص میگذاشت؛ او با اینکه بهمراتب از نیما بزرگتر بود، اما همواره با احترام از او یاد میکرد و حتی ۲ کتاب دربارهٔ اشعار نیما نوشت.[۱۲] وی در سال ۱۳۳۵ش، مشهورترین مجموعه شعر خود را با نام «زمستان» منتشر کرد.[۱۳] اخوان در این مجموعه، برخلاف ارغنون، از قالب شعری نیما استفاده کرد و زبان جدید شعری خود را متأثر از زبان خراسانی، زبان امروزی و زبان نیمایی به نمایش گذاشت.[۱۴]
«سلامت را نمیخواهند پاسخ گفت
هوا دلگیر، درها بسته، سرها در گریبان، دستها پنهان
نفسها ابر، دلها خسته و غمگین
درختان اسکلتهای بلور آجین
زمین دلمرده، سقف آسمان کوتاه
غبارآلوده مهر و ماه
زمستان است».[۱۵]
از مهدی اخوان ثالث آثار متعددی بر جای مانده است که شامل دفترهای شعر کلاسیک و نو، مقالات، داستانها، نقدهای ادبی و دیگر نوشتههای پراکنده میشود.[۱۶]
آثار
مجموعه آثار اخوان عبارتاند از: ارغنون، زمستان، آخر شاهنامه، از این اوستا، زندگی میگوید: اما باز باید زیست…، در حیاط کوچک پاییز در زندان، دوزخ اما سرد، ترا ای کهن بوم و بر دوست دارم، عاشقانه و کبود و بهترین امید.[۱۷]
ازدواج
مهدی اخوان ثالث در سال ۱۳۲۹ش، با دخترعمویش ایران (خدیجه) اخوان ثالث ازدواج کرد. حاصل این ازدواج شش فرزند بود؛ سه دختر به نامهای لاله، لولی و تنسگل و سه پسر به نامهای توس، زردشت و مزدکعلی.[۱۸]
درگذشت
مهدی اخوان ثالث در سال ۱۳۶۹ش، بعد از بازگشت از سفرش به چندین کشور اروپایی، در تهران درگذشت. پیکر این شاعرِ ادیب در آرامگاه فردوسی شهر توسِ مشهد به خاک سپرده شد.[۱۹]
اخوان ثالث از نظر ادیبان ایران
بزرگان شعر و ادب فارسی معتقدند که اخوان به مدد قلم توانمند خویش و همچنین بر اثر شناخت زبان و ادبیات فارسی،[۲۰] نابغهای ادبی است. او سهم خود را در شعر نوی فارسی ادا کرد.[۲۱] از ویژگیهای بارز شعر اخوان، تفسیر و توضیحات او است.[۲۲] اشعار او گاهی زمینهای اجتماعی داشته و برگرفته از حوادث زندگی مردم است و گاهی دارای لحن حماسی بوده و آمیخته با صلابت و سنگینی زبان خراسانی است.[۲۳]
کتابها، مقالات و نقدهای بسیاری دربارهٔ اخوان، آثار و دیدگاهش نوشته شده است. نادر ابراهیمی معتقد است که هیچ شاعری در عصر ما به اندازهٔ اخوان ثالث، نامها و نشانیهای بومی و ملی را در اشعارش بهکار نگرفته است.[۲۴] شفیعی کدکنی نیز معتقد بود اخوان، زبان درشتی داشت که این هم در پررنگ شدن اخوان نقش دارد؛ یعنی اینکه شعر و زبان اخوان امضا داشت. اگر شعرهای اخوان را به فردی که اشعار اخوان را خوانده نشان دهند اما نام او را پنهان کنند، بهسادگی میتواند تشخیص دهد که شاعر آن مهدی اخوان ثالث است.[۲۵]
پانویس
- ↑ محمدی آملی، آوازِچگور، 1377ش، ص24.
- ↑ استعلامی، ادبیات دورة بیداری و معاصر، 1355ش، ص352.
- ↑ محمدی آملی، آوازِچگور، 1377ش، ص25 و 31.
- ↑ شمس لنگرودی، تاریخ تحلیلی شعر نو، ج2، 1370ش، ص296.
- ↑ کاخی، باغ بیبرگی، 1370ش، ص27.
- ↑ محمدی آملی، آوازِچگور، 1377ش، ص54.
- ↑ شمس لنگرودی، تاریخ تحلیلی شعر نو، ج2، 1370ش، ص297.
- ↑ استعلامی، ادبیات دورة بیداری و معاصر، 1355ش، ص352.
- ↑ حقوقی، شعر زمان ما (۲): مهدی اخوانثالث، ۱۳۷۰ش، ص100.
- ↑ اخوان ثالث، ارغنون، 1393ش، ص100.
- ↑ زرینکوب، چشمانداز شعر نو فارسی، 1358ش، ص168 و 169.
- ↑ صبوریان، «اخوان ثالث قطب شعر معاصر است»، ایسنا، تاریخ: 4 شهریور 1400ش.
- ↑ کاخی، باغ بیبرگی، 1370ش، ص28.
- ↑ حقوقی، شعر زمان ما (۲): مهدی اخوان ثالث، ۱۳۷۰ش، ص101.
- ↑ اخوان ثالث، زمستان، 1399ش، ص143.
- ↑ آذرنیوش، «اخوان ثالث کیست؟ زندگینامه و اشعار م-امید»، وبسایت کجارو.
- ↑ «مهدی اخوان ثالث»، وبسایت ایران کتاب.
- ↑ «بیوگرافی و زندگینامه مهدی اخوان ثالث م-امید»، وبسایت بیتوته.
- ↑ کاخی، باغ بیبرگی، 1370ش، ص28-30.
- ↑ یوسفی، چشمة روشن، 1362ش، ص740.
- ↑ زریاب خویی، «در سوگِ امید»: باغ بیبرگی، 1370ش، ص269.
- ↑ خرمشاهی، «تأملی در شعرِ نماز»: باغ بیبرگی، 1370ش، ص219.
- ↑ ستایشگر، نام نامه موسیقی ایران زمین، 1376ش، ص52.
- ↑ کاخی، باغ بیبرگی: یادنامة مهدی اخوان ثالث،1370ش، ص82.
- ↑ صبوریان، «اخوان ثالث قطب شعر معاصر است»، ایسنا، تاریخ: 4 شهریور 1400ش.
منابع
- آذرنیوش، «اخوان ثالث کیست؟ زندگینامه و اشعار م-امید»، وبسایت کجارو، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آذر ۱۴۰۱ش.
- اخوان ثالث، مهدی، ارغنون، تهران، زمستان، ۱۳۹۳ش.
- اخوان ثالث، مهدی، زمستان، تهران، زمستان، ۱۳۹۹ش.
- استعلامی، محمد، ادبیات دورة بیداری و معاصر، تهران، دانشگاه سپاهیان انقلاب ایران، ۱۳۵۵ش.
- «بیوگرافی و زندگینامه مهدی اخوان ثالث م-امید»، وبسایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- حقوقی، محمد، شعر زمان ما ۲: مهدی اخوانثالث، تهران، نگاه، ۱۳۷۰ش.
- خرمشاهی، بهاءالدین، «تأملی در شعرِ نماز»: باغ بیبرگی، بهتحقیق مرتضی کاخی، تهران، ناشران، ۱۳۷۰ش.
- زرینکوب، حمید، چشمانداز شعر نو فارسی، تهران، توس، ۱۳۵۸ش.
- زریاب خویی، عباس، «در سوگِ امید»: باغ بیبرگی، بهتحقیق مرتضی کاخی، تهران، ناشران، ۱۳۷۰ش.
- ستایشگر، مهدی، نام نامه موسیقی ایران زمین، تهران، اطلاعات، ۱۳۷۶ش.
- شمس لنگرودی، محمد، تاریخ تحلیلی شعر نو، تهران، مرکز، ۱۳۷۰ش.
- کاخی، مرتضی، باغ بیبرگی، یادنامة مهدی اخوان ثالث، تهران، ناشران، ۱۳۷۰ش.
- صبوریان، محمدرضا، «اخوان ثالث قطب شعر معاصر است»، خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۴ شهریور ۱۴۰۰ش.
- محمدی آملی، محمدرضا، آوازِچگور، زندگی و شعر مهدی اخوان ثالث، تهران، ثالث، ۱۳۷۷ش.
- «مهدی اخوان ثالث»، وبسایت ایران کتاب، تاریخ بازدید: ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.
- یوسفی، غلامحسین، چشمة روشن، تهران، علمی، ۱۳۶۲ش.