بنیاد اندیشه؛ مرکز فرهنگی بزرگ هزارهها و شیعیان در افغانستان.
بنیاد اندیشه، از مراکز فرهنگی بزرگ و مهم هزارهها و شیعیان افغانستان است که بیشتر اعضای آن سابقۀ فعالیت فرهنگی در خارج از کشور، بهویژه ایران را دارند. این مرکز فرهنگی با انجام فعالیتهای وسیع فرهنگی و مطبوعاتی موجب شد تا تحولات زیادی در فعالیتهای فرهنگی، ادبی و رسانهای در تعامل با دیگران در داخل کشور پدید آید.
پیشینه بنیاد اندیشه
پیشینۀ فعالیتهای فرهنگی برخی از اعضای بنیاد اندیشه به ۱۳۵۷ش بر میگردد. با پیروزی انقلاب اسلامی ایران در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ش، بسیاری از احزاب شیعی تشکیل شده و در کنار مبارزه با حکومت حزب دموکراتیک خلق، به فعالیتهای فرهنگی نیز روی آوردند. در این دوره نشریاتی همانند «پیام مستضعفین» در سرطان/تیرماه ۱۳۵۸ش،[۱] مجلۀ حبلالله از بهار ۱۳۶۳ش چاپ و منتشر شدند که در تحولات فرهنگی و اجتماعی دوران مهاجرت، علاقهمندی نسل جدید به ادبیات و هنر و گرایش افراد به سرایش شعر و داستان نقش مهمی داشتند.[۲]
با تشکیل حزب وحدت اسلامی افغانستان در ۱۳۶۹ش، نشریات احزاب سابق منحل و فعالیتهای فرهنگی آن حزب با انتشار هفتهنامۀ وحدت (اولین شماره دوشنبه ۱۹ سنبلۀ ۱۳۶۹ش)[۳] و میثاق وحدت (اولین شماره عقرب ۱۳۶۹ش) ادامه یافت و موجب گسترش فعالیتهای ادبی، فرهنگی، رسانهای و مطبوعاتی در بین مهاجرین شد.[۴] در سرطان/تیرماه ۱۳۷۲ش مرکز فرهنگی نویسندگان افغانستان در قم تأسیس شد. اعضای این مرکز نقش پررنگی در تحولات فرهنگی دهۀ هفتاد شمسی در بین مهاجرین داشتند.[۵]
بعد از سقوط طالبان در ۱۳۸۰ش برخی از کسانی که در فعالیتهای فرهنگی مهاجرین در خارج از کشور (ایران) نقش داشتند به کشور بازگشته و فعالیتهای فرهنگی، علمی و اجتماعی خود را در داخل کشور و بهخصوص در کابل آغاز کردند. این افراد در ۱۳۹۴ش با همراهی تعدادی از همفکران خود بنیاد اندیشه را با هدف فعالیتهای پژوهشی و رسانهای در کابل تأسیس کردند.[۶]
در ۱۳۹۹ش همۀ مؤسسان مرکز فرهنگی نویسندگان افغانستان انحلال و الحاق آن مرکز را به بنیاد اندیشه تصویب و امضا کردند که در هیأت اجرایی بنیاد نیز مورد تأیید قرار گرفت. براساس این فیصله، تمام داراییهای مرکز به بنیاد تعلق گرفته و همۀ اعضای آن مرکز (مؤسسان و اعضا) بهطور رسمی به عضویت بنیاد اندیشه درآمده و به فعالیتهای خود در بنیاد تداوم دادند.[۷]
اهداف بنیاد اندیشه
بر اساس اساسنامۀ بنیاد اندیشه، برخی اهداف این بنیاد عبارت است از:
1. احیای ارزشهای انسانی و اسلامی؛
2. تلاش همهجانبه برای مبارزه با جهل؛
3. تلاش برای ایجاد عدالت اجتماعی، وحدت و مشارکت ملی، دموکراسی و حقوق بشر؛
4. تقدیر از مبارزات تاریخی ملت مسلمان افغانستان بهخصوص جهاد و مقاومت مردم؛
5. رشد و ارتقای فرهنگ اسلامی و ملی کشور؛
6. مطالعه و تحقیق در مورد هنجارهای اجتماعی و ریشهیابی ناهنجاریها و آسیبهای اجتماعی؛
7. ارتقای جایگاه علمی کشور، بومی کردن علوم انسانی و اجتماعی.[۸]
ویژگیهای بنیاد اندیشه
در دوران مهاجرت، قم، مرکز فعالیتهای مطبوعاتی مهاجرین و از کانونهای اصلی ادبیات مهاجرت و مقاومت به حساب میآمد و برخی اعضای بنیاد در این فعالیتها نقش اساسی داشتند، با تأسیس بنیاد اندیشه در کابل زمینه برای انتقال این تجربیات به داخل کشور نیز فراهم شد. برپایی جلسات فرهنگی و ادبی، انتشار گستردۀ نشریات و کتابها و توجه ویژه به نقد و نشستهای انتقادی از جمله آثار انتقال این تجارب بود.[۹] تلاش برای انجام فعالیتهای فرهنگی، مطبوعاتی و پژوهش و چاپ کتاب و آثار علمی و فرهنگی و تاریخی در جهت تبیین بسیاری از حقایق تاریخی، فرهنگی و سیاسی و عبرتگیری از آنها در جهت ارتقای فکری جامعه از ویژگیهای بارز بنیاد است.
اعضای بنیاد اندیشه نمایندۀ فرهنگیان مهاجر در ایران بودند و از جهات مختلف فرهنگی، زیستی و رفتاری تحت تأثیر مهاجرت در ایران و تحولات مربوط به انقلاب اسلامی ایران قرار داشتند. در نتیجۀ اعضای این بنیاد توانستند یک مجموعه ساختارمند و منسجم را در داخل کشور بنیاد نهند. تلاش برای گسترش آگاهی و تقویت فرهنگ مطالعه بین مردم و بهخصوص نسل جوان و تأکید بر ضرورت توجه به امور فرهنگی و گسترش آگاهی عمومی برای ایجاد تحولات ساختاری از اقدامات بنیاد اندیشه است.[۱۰]
دپارتمانهای علمی بنیاد اندیشه
دپارتمانهای علمی بنیاد اندیشه عبارتند از: دین و فلسفه، فقه و حقوق، سیاست و مطالعات راهبردی، تاریخ و تمدن، فرهنگ و جامعه، اقتصاد و اداره، مطالعات زنان و ادب و هنر.[۱۱]
شعبههای بنیاد اندیشه
شعبۀ بنیاد در مشهد از ۱۳۹۷ش فعال شد. این شعبه در مدت فعالیت خود نشستها، نقدها و برنامههای مختلفی برگزار کرد. شعبۀ مشهد در ۱۳۹۹ش تعطیل شد. شعبۀ بنیاد در قم از ۱۳۹۸ش فعال شد و در سالهای اخیر فعالیتهای مختلفی فرهنگی و پژوهشی در آن انجام شده است. شعبۀ قم بعد از تسلط طالبان در کشور نقش دفتر مرکزی بنیاد را به عهده دارد.
شعبۀ بامیان در ۱۳۹۷ش فعالیت خود را آغاز کرد. این شعبه برنامههای مختلف فرهنگی اجتماعی و رسانهای را در بامیان دنبال کرده و نشریۀ «سیمای خرد» را منتشر میکرد که آخرین شمارۀ آن (شمارۀ ۳۵) در پنجشنبه ۳ سرطان ۱۴۰۰ش منتشر شده است. شعبۀ بامیان تا ماه اسد/مردادماه ۱۴۰۰ش فعال بود.[۱۲]
فعالیتهای بنیاد اندیشه
بنیاد اندیشه فعالیتهای گستردهای در بخشهای مختلف فرهنگی و ادبی از جمله انتشار جراید، چاپ کتاب، برگزاری نشستها و همایشها داشته است.
کتابها
بنیاد اندیشه تا بهار ۱۴۰۴ش، تعداد ۷۲ عنوان کتاب چاپ کرده است که متن آنها از طریق سایت بنیاد به صورت آنلاین و رایگان در اختیار پژوهشگران و علاقمندان قرار دارد، ازجمله:
- مسایل هزاره (۶ جلد)، حسین نایل؛
- شرح قانون احوال شخصیۀ اهل تشیع (۴ جلد)؛
- نامۀ تورانیان باستان (۲ جلد)، ناطقی شفایی؛
- رویشهاینو از دیار کهن (۴ ج)، جعفری و همکاران؛
- د ملی وحدت شهید یادنامه (یادنامۀ شهید مزاری به زبان پشتو)، ۱۳۹۷ش؛
- شرح این هجران (یادنامۀ محمدتقی اکبری)، امینی، ۱۴۰۳ش؛
- مجموعه آثار آیتالله محقق خراسانی در ۸ جلد؛
- در مسیر تحول در ۱۳ جلد؛[۱۳]
- تاریخ حکمای متقدمین، فیضمحمد کاتب هزاره؛
- پدر تاریخنگاری افغانستان (مجموعه مقالات سمینارعلامه فیضمحمد کاتب هزاره)؛
- دیوان علامه شهید سید اسماعیل بلخی؛
- منبر آزادی (مجموعه سخنرانیهای شهید بلخی)؛
- یاد گل سرخ (مجموعه خاطرات دربارۀ شهید وحدت ملی استاد مزاری) به کوشش فیاض.[۱۴]
نشریات
نگاه معاصر: فصلنامه نگاه معاصر در واقع نشریۀ شعبه کابل مرکز فرهنگی نویسندگان افغانستان بود که اولین شمارۀ آن در بهار ۱۳۸۲ش در کابل منتشر شد. در آن دوره صاحب امتیاز و مدیرمسئول آن سرور دانش، معاون مدیرمسئول حسین شفایی و سردبیر آن محمدامین احمدی بود. بعد از تأسیس بنیاد اندیشه چاپ آن در دهۀ نود شمسی توسط آن بنیاد در کابل ادامه یافت و اولین شمارۀ آن فصلنامه از دور دوم در پاییز ۱۳۹۷ش منتشر شد و آخرین شمارۀ دور دوم آن شمارۀ ۹ بود که در پاییز ۱۳۹۹ش منتشر شده است. مطالب این فصلنامه شامل مباحث سیاست خارجی و حوزۀ بینالملل بوده است.[۱۵]
اندیشۀ معاصر: اولین شمارۀ این نشریه در خزان ۱۳۹۴ش و آخرین شمارۀ آن یعنی ۲۲ در ۱۳۹۹ش منتشر شده است.[۱۶]
ادبیات معاصر: اولین شمارۀ ادبیات معاصر در زمستان ۱۳۹۴ش و آخرین شمارۀ آن شمارههای ۱۸ و ۱۹ بود که در بهار و تابستان ۱۳۹۹ش با مدیرمسئولی حسین حیدر بیگی منتشر شد. این نشریه در حوزۀ ادبیات افغانستان، ادبیات ایران و تاجیکستان، شعر، داستان، مقالات ادبی، گفتگو، نقد و بررسی، گزارش، معرفی و دیگر مطالب ادبی و هنری فعالیت میکرد. ویژهنامههای ادبیات زنان، ادبیات پسامقاومت، عکاسی، کارنامۀ جواد خاوری و کارنامۀ مظفری توسط این فصلنامه منتشر شده است.[۱۷]
عدالت و امید: این نشریه در چند شماره بهصورت ویژهنامه از زمستان ۱۳۹۶ش منتشر شده است. شهید مزاری، سید اسماعیل بلخی، آیتالله محقق کابلی و بصیراحمد دولتآبادی، موضوعات اصلی این ویژهنامهها بوده است.[۱۸] این نشریه در ادامه، بهعنوان ارگان نشراتی بنیاد منتشر میشود.[۱۹]
سیمای خرد: هفتهنامۀ تحلیلی سیمای خرد در ۸ صفحه هر هفته در شعبۀ بامیان منتشر میشد. صاحب امتیاز این نشریه بنیاد اندیشه و مدیرمسئول آن حسنرضا خاوری بود. این نشریه در ۳۵ شماره از ۱۳۹۷ش تا ۱۴۰۰ش منتشر شده است.[۲۰]
همایشها
بنیاد اندیشه در طول چند سال فعالیت خود چند همایش علمی برگزار کرده که گزارش آنها به صورت مفصل در نشریات آن بنیاد درج شده است، از جمله:
- همایش ملا فیضمحمد کاتب به مناسبت هشتاد و ششمین سالیاد رحلت وی که در ۲۱ بهمن ۱۳۹۵ش با مشارکت ارگ ریاستجمهوری برگزار شد.
- همایش بزرگداشت بیست و سومین سالگرد شهادت استاد مزاری در ۲۳ اسفند ۱۳۹۶ش در ارگ ریاست جمهوری افغانستان؛
- همایش پنجاهمین سالیاد رحلت سید اسماعیل بلخی، ۳۱ سرطان/تیر ۱۳۹۷ش در کابل؛
- همایش گرامیداشت آیتالله محقق کابلی، ۳ دلو/بهمن ۱۳۹۸ش، کابل.[۲۱]
کتابخانه
بنیاد اندیشه در محل دفتر مرکزی خود در کابل دارای کتابخانۀ بزرگ و منحصربهفردی بود که آثار موجود در آن بالغ بر سه هزار جلد کتاب، حدود ۵ هزار نسخه نشریه و دیگر آثار مطبوع میشد.[۲۲]
تأثیرات بنیاد اندیشه
بنیاد اندیشه از مراکز فرهنگی مؤثر در افغانستان است و اعضای این بنیاد در همکاری با دیگر مراکز و افراد توانستند در تحولات کشور نقش داشته باشند.[۲۳] بنیاد اندیشه بهعنوان نماینده فرهنگیان تربیتیافته در ایران، توانست فرهنگ و ادب را در داخل کشور زنده نگهداشته و در تعامل با دیگر اقوام یک جریان بههم پیوسته را ایجاد کند.
با توجه به گسترش فضای مجازی و تعطیلی بسیاری از مراکز فرهنگی، جراید، مراکز پژوهشی و تعطیلشدن چاپ کتاب و جراید در دهۀ هشتاد و نود شمسی، بنیاد تلاش کرد چاپ کتب و نشریات را جدی گرفته و تداوم بخشد. در نتیجۀ این اقدام بنیاد در دو دهۀ اخیر به مرکز فعل و انفعالات فرهنگی در کابل تبدیل شد.[۲۴]
بنیاد با انجام فعالیتهای گستردۀ فرهنگی، ادبی و هنری موجب شد فرهنگ، اندیشه، ادبیات و هنر بین مردم افغانستان پویا شود. براثر فعالیتهای بنیاد، کارهای ادبی بهخصوص در کابل رونق گرفت و انتشار کتابها و جراید ادبی توسط بنیاد اندیشه موجب شد تا انگیزۀ خلق آثار ادبی بین نسل جوان افزایش یابد و جلسات، نشستها، رونماییها و محافل رونق بگیرد.[۲۵]
پانویس
- ↑ 1. «سخنی با ...»، پیام مستضعفین، 1358ش، ص1؛ کریمی، «نگاهی تاریخی به ادبیات معاصر دری افغانستان»، 1399ش، ص58.
- ↑ 2. «آگاهی» حبل الله، 1363ش، ص4؛ حجتی، «ادبیات مقاومت افغانستان»، 1381ش، ص93.
- ↑ 3. «میلاد وحدت مبارکباد»، 1369ش، ص1؛ کاظمی، کارنامۀ شعر هجرت در ایران اسلامی، 1373ش، ص14.
- ↑ . «میثاق وحدت»، 1369ش، ص2.
- ↑ 5. «بیانیۀ مرکز فرهنگی نویسندگان افغانستان»، 1372ش، ص10 و 14؛ حجتی، «انجمن ادبی در افغانستان»، 1381ش، ص128.
- ↑ . دانش، «اساسنامۀ بنیاد اندیشه» مجموعه مقالات، 1400ش، ج7، ص93.
- ↑ اساسنامه بنیاد اندیشه، ص11؛ جلسه مشترک اعضای مجمع عمومی و هیأت مؤسسان بنیاد اندیشه، وب سایت بنیاد اندیشه. اساسنامه بنیاد اندیشه، ص11؛ جلسه مشترک اعضای مجمع عمومی و هیأت مؤسسان بنیاد اندیشه، وب سایت بنیاد اندیشه.
- ↑ . اساسنامۀ بنیاد اندیشه، ص1 و 2.
- ↑ . «سرمقاله»، 1399ش، ص4.
- ↑ . امیری، پژوهش در حوزۀ اندیشه و تاریخ در افغانستان هر روز گستردهتر میشود، وبسایت اپبنا.
- ↑ . اساسنامۀ بنیاد اندیشه، مادۀ سیزدهم.
- ↑ . «شناسنامه»، 1400ش، ص8.
- ↑ . امیری، پژوهش در حوزۀ اندیشه و تاریخ در افغانستان هر روز گستردهتر میشود، وبسایت اپبنا.
- ↑ . دانش، «اساسنامۀ بنیاد اندیشه» مجموعه مقالات، 1400ش، ج7، ص94.
- ↑ . «شناسنامه»، 1382ش، ص2؛ «شناسنامه»، 1399ش، ص2.
- ↑ . «شناسنامه»، 1394ش، ص2؛ «شناسنامه»، 1398ش، ص2.
- ↑ . «شناسنامه»، 1394ش، ص3؛ «شناسنامه» 1399ش، ص3.
- ↑ . «شناسنامه»، 1396ش، ص2؛ «شناسنامه»، 1402ش، ص2.
- ↑ . جلسه مشترک اعضای مجمع عمومی و هیأت مؤسسان بنیاد اندیشه، وب سایت بنیاد اندیشه.
- ↑ . «سخن نخست»، 1397ش، ص1؛ «سخن نخست»، 1400ش، ص1. سیمای خرد،
- ↑ 25. امیری، پژوهش در حوزۀ اندیشه و تاریخ در افغانستان هر روز گستردهتر میشود، وبسایت اپبنا.
- ↑ 27. امیری، پژوهش در حوز اندیشه و تاریخ در افغانستان هر روز گستردهتر میشود، وبسایت اپبنا.
- ↑ توسلی غرجستانی، آیین رونمایی از 2 کتاب جدید انتشارات بنیاد اندیشه، وبسایت حزب عدالت و آزادی افغانستان.
- ↑ . دانش، ضرورت بنیاد اندیشه، «مجموعه مقالات»، 1400ش، ج7، ص107.
- ↑ 33. «الا ای باد شبگیری پیام من به دلبر بر»، 1398ش، ص4.
منابع
- «آگاهی»، حبل الله، شماره صفر، بهار 1363ش.
- اساسنامۀ بنیاد، بنیاد اندیشه، 1403ش.
- الطاف، «آیین رونمایی از فصل نامه علمی-تخصصی نگاه معاصر.»، وب سایت بنیاد اندیشه، درج مطلب در تاریخ: 13 دلو/بهمن 1397ش.
- «الا ای باد شبگیری پیام من به دلبر بر»، ادبیات معاصر، شمارۀ 16 و 17، پاییز و زمستان 1398ش.
- امیری، اسدالله، «پژوهش در حوزۀ اندیشه و تاریخ در افغانستان هر روز گستردهتر میشود»، وبسایت اپبنا، درج مطلب در تاریخ: 7 اردیبهشت 1398ش.
- «بیانیه مرکز فرهنگی نویسندگان افغانستان»، هفته نامه وحدت، شماره 109، پنجشنبه 14 اسد 1372ش.
- «پیوند سیاست و فرهنگ: مروری بر کارنامۀ سیاسی سرور دانش»، وبسایت جادۀ ابریشم، درج مطلب در تاریخ: 5 ثور 1399ش.
- توسلی غرجستانی، محمد، «آیین رونمایی از 2 کتاب جدید انتشارات بنیاد اندیشه»، وبسایت حزب عدالت و آزادی افغانستان، درج مطلب در تاریخ: 16 سرطان 1402ش.
- «جلسه مشترک اعضای مجمع عمومی و هیأت مؤسسان بنیاد اندیشه»، وب سایت بنیاد اندیشه، درج مطلب در تاریخ: 16 سنبله 1403ش.
- جویا، محمدعلی، شفایی، عبدالله، جعفری، عبدالله، شرح قانون احوال شخصیۀ اهل تشیع، کابل، بنیاد اندیشه، 1399ش.
- حجتی، حمیده، «ادبیات مقاومت افغانستان»، دانشنامۀ ادب فارسی ویژه افغانستان، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1381ش.
- حجتی، حمیده، «انجمن ادبی در افغانستان»، دانشنامۀ ادب فارسی، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1381ش.
- دانش، سرور، مجموعه مقالات، کابل، بنیاد اندیشه، 1400ش.
- «سخن نخست»، سیمای خرد، شمارۀ اول، 1397ش.
- «سخن نخست»، سیمای خرد، شمارۀ 35، 1400ش.
- «سخنی با ...»، پیام مستضعفین، شماره اول، سرطان 1358ش.
- «سرمقاله»، ادبیات معاصر، شماره 18 و 19، 1399ش.
- «شناسنامه»، ادبیات معاصر، شمارۀ اول، 1394ش.
- «شناسنامه»، ادبیات معاصر، شمارۀ 18 و 19، 1399ش.
- «شناسنامه»، اندیشۀ معاصر، شمارۀ اول، 1394ش.
- «شناسنامه»، اندیشۀ معاصر، شمارۀ 18، 1398ش.
- «شناسنامه»، عدالت و امید، شمارۀ اول، 1396ش.
- «شناسنامه»، عدالت و امید، شمارۀ 10، 1402ش.
- «شناسنامه»، نگاه معاصر، شماره اول و سوم، 1382ش،
- «شناسنامه»، نگاه معاصر، شمارۀ نهم، 1399ش.
- کاظمی، محمدکاظم، «کارنامۀ شعر هجرت در ایران اسلامی»، مجلۀ شعر، 1373ش.
- کریمی، کبري، «نگاهی تاریخی به ادبیات معاصر دری افغانستان»، در مجلۀ رویکردهای پژوهشی در علوم اجتماعی، شماره ،23 پاییز 1399ش.
- «میثاق وحدت»، میثاق وحدت، شماره اول ، اول عقرب 1369ش.
- «میلاد وحدت مبارکباد»، هفته نامه وحدت، شماره صفر، دوشنبه 19 سنبله 1369ش.