حِجامَت، روشی برای خارج کردن خون از بدن به‌منظور درمان یا پیشگیری از بیماری.
حجامت، هنر دیرین درمان با مکش خون از بدن است که در طب سنتی ایران و جهان شناخته شده و مبتنی بر فلسفه اخلاط اربعه می‌باشد. این روش شامل بادکش گرم، بدون خون‌گیری، و بادکش مرطوب، با خروج خون، است و محبوب‌ترین محل آن میان دو کتف می‌باشد. در اسلام، حجامت سنتی الهی شمرده شده و پیامبر از آن برای درمان بسیاری از دردها بهره می‌برده است؛ فواید آن شامل پاکسازی خون، تقویت حافظه و روشن شدن چشم‌هاست. رعایت زمان، سن، موضع حجامت، دعا و برنامهٔ غذایی از توصیه‌های دینی است. در فرهنگ ایرانی، حجامت مرسوم بوده و توسط دلاکان، سلمانی‌ها و زنان کولی در حمام‌ها انجام می‌شده و جایگاهی ویژه در ادبیات و ضرب‌المثل‌های فارسی دارد. این سنت، پیوندی میان علم، حکمت و فرهنگ کهن ایرانی برقرار کرده است.
تعریف حجامت
حجامت در لغت به‌معنای مکیدن است و در اصطلاح به روش مداوا و معالجه با ابزار مَکِش گفته می‌شود.[۱] این روش از رایج‌ترین اعمال درمانی در نظام‌های سلامت سراسر جهان است که مبتنی بر فلسفه اخلاط اربعه بوده و در آن خارج کردن خون از بدن یکی از روش‌های مؤثر در تخفیف یا درمان بیماری به‌شمار می‌آید.[۲]
بادکش درمانی
یکی از رایج‌ترین روش‌های درمانی در طب سنتی ایران، بادکش درمانی از طریق کوزه‌اندازی است که در آن با روش‌هایی خاص از مواضع مشخص و شناخته‌شده در بدن خون‌گیری انجام می‌شود.[۳] در این روش، سمومِ خونِ راکد از بدن خارج می‌شود.[۴] حجامت در سایر نقاط دنیا نیز با اندکی اختلاف، به همین شیوه انجام می‌شود و یک ظرف مانند فنجان روی بخش مورد نظر از پوست فرد گذاشته می‌شود و با مکش هوا یا گرم کردن فنجان، نوعی خلأ نسبی ایجاد می‌شود.[۵]
بادکش گرم
در بادکش گرم یک جسم آتشی را در فنجان قرار می‌دهند و سپس آن را سریع روی بدن قرار می‌دهند، آتش، موجب مصرف شدن اکسیژن داخل فنجان شده و در نتیجه یک فشار منفی در داخل فنجان ایجاد می‌شود. فشار منفی ایجاد شده در داخل فنجان، منجر به کشیده شدن پوست به سمت خود می‌شود.[۶] با ایجاد مکش در فنجان، بهبود جریان خون به محل آسیب‌دیده، باعث ترمیم و بازسازی بافت‌ها و تحریک آن می‌شود.[۷] در این روش خون‌گیری صورت نمی‌گیرد.
بادکش مرطوب
در روش بادکش مرطوب، خون فرد پس از ایجاد مکش و قرمز شدن پوست، با تیغ زدن خارج می‌شود.[۸] برای این کار در شیوهٔ حجامت سنتی، از شاخ گاو استفاده می‌کردند.[۹] در روش‌های متداول امروزی از لیوان، فنجان و مواد استریلیزه استفاده می‌شود.[۱۰] معمول‌ترین محل حجامت، ناحیهٔ میان دو کتف است[۱۱] و اندام‌هایی مانند جگر، طحال، پستان، شکم، ناف و کشاله ران که قابل تیغ زدن نیستند[۱۲] را تنها با ایجاد مَکِش یا بادکش گرم درمان می‌کنند.[۱۳]
حجامت در اسلام
پیشوایان دین اسلام، حجامت را یک سنت الهی دانسته‌اند[۱۴] و گزارش‌های تاریخی گویای آن است که پیامبر خدا برای درمان بسیاری از دردها به حجامت روی می‌آورد.[۱۵] منابع اسلامی، حجامت را درمان هر بیماری معرفی کرده‌اند[۱۶] و فواید بسیاری مانند تقویت نور چشم، پاکیزه شدن خون و افزایش حافظه برای آن برشمرده‌اند.[۱۷] همچنین در احادیث اسلامی به نکاتی دربارهٔ حجامت سفارش شده است:
حجامت در فرهنگ ایرانی
از قدیم‌الایام حجامت و فصد در ایران مرسوم بوده و با حداقل تشریفات صورت می‌گرفته است.[۲۶] حجامت را افرادی از صنف دلاکان و سلمانی‌ها یا زنان کولی با ابزارهای خون‌گیری انجام می‌دادند.[۲۷] عمل فصد و حجامت معمولاً در حمام‌ها صورت می‌گرفت.[۲۸] حجام‌ها ضمن آشنایی با تشریح اعضا، رگ‌ها و عضلات، تبحر عملی بالایی داشتند.[۲۹] همچنین در متون کهن فارسی، ردپای مشاغل مرتبط با حجامت را می‌توان دید.[۳۰] بسیاری از شاعران پارسی‌گو در دیوان‌های خود به موضوع خون‌گیری و حجامت پرداخته‌اند.[۳۱] واژهٔ حجامت در ضرب‌المثل‌های فارسی نیز راه یافته است.[۳۲] تعابیری در خصوص رؤیای حجامت کردن در خواب نیز ارائه شده است.[۳۳]
- ↑ معلوف، المنجد فی اللغه، ذیل واژه «حجم».
- ↑ سجادی، «حجامت؛ درمان باستانی ایرانی»، 1399ش.
- ↑ «حجامت چیست؟»، سایت دکتر گودرزی تاریخ بازدید: 9 آذر 1400ش.
- ↑ Lilly, "Dermatoses secondary to Asian cultural practices", International Journal of Dermatology, 51 (4): (372–(9.
- ↑ ”What is cupping therapy”, 15 August 2016.
- ↑ Albinali, "Traditional Medicine Among Gulf Arabs Part II - Blood Letting", Heart Views. 5 (2): 74–85.
- ↑ «بادکش برای چه کسانی ممنوع است؟»، سایت نمناک، تاریخ بازدید: 9 مهر 1400ش.
- ↑ Albinali, "Traditional Medicine Among Gulf Arabs Part II - Blood Letting", Heart Views. 5 (2): 74–85.
- ↑ قره‌باغیان، «حجامت در گذر زمان»، 1388ش، ص۱۵۲؛ عادلی‌نژاد، «حجامت»، 1390ش، ص۵۶.
- ↑ «بادکش برای چه کسانی ممنوع است؟»، سایت نمناک، تاریخ بازدید: 9 مهر 1400ش.
- ↑ عبدالحسین، «حجامت»، 1384ش، ص۵۳.
- ↑ عبدالحسین، «حجامت»، 1384ش، ص۲۲۰.
- ↑ عبدالحسین، «حجامت»، 1384ش، ص۲۲۱.
- ↑ «حجامت در روایات»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: 10 آذر 1400ش.
- ↑ «حجامت در حدیث»، سایت ویکی فقه، تاریخ بازدید: 10 آذر 1400ش.
- ↑ ابن‌حنبل، مسند، ج۲، ص۴۲۳، (بی‌تا).
- ↑ کلینی، کافی، 1407ق، ج8، ص160.
- ↑ ابن‌ماجه، سنن ابن‌ماجه، 1954م، ج۲، ص۱۱۵۲–۱۱۵۳؛ حاکم نیشابوری، بی‌تا، ج۴، ص۲۱۱؛ کلینی، اصول کافی، 1407ق، ج۸، ص۲۷۳.
- ↑ ابن‌ماجه، سنن، 1954م، ج۲، ص۱۱۵۲؛ حرّ عاملی، وسائل الشیعة، 1416ق، ج۱۷، ص۱۱۳-۱۱۴.
- ↑ حرّ عاملی، وسائل الشیعة، 1416ق، ج۱، ص۲۶۲ و ج۱۷، ص۱۱۲.
- ↑ هیثمی، مجمع الزوائد و منبع الفوائد، 1988م، ج۵، ص۹۴.
- ↑ کرمانی، رسالهٔ دلاکیه، 1387ش، ص ۶۶–۶۸.
- ↑ ابن‌ماجه، سنن، 1954م، ج۲، ص۱۱۵۳–۱۱۵۴.
- ↑ کرمانی، رسالهٔ دلاکیه، 1387ش، ص ۶۶–۶۸.
- ↑ کرمانی، رسالهٔ دلاکیه، 1387ش، ص ۶۶–۶۸.
- ↑ شاردن، سیاحت‌نامه، 1345ش، ج۷، ص۲۶–۲۷.
- ↑ خاکرند و کریمی، «نقش دلاک‌ها و سلمانی‌ها در عرصه بهداشت و خدمات درمانی دوره قاجار»، تابستان 1398ش.
- ↑ فیضی، «مراسم و آیین‌های حمام در فرهنگ عامه»، 1384ش، ص۱۳۵.
- ↑ ابن‌اخوه، آیین شهرداری، 1360ش، ص۲۰۰–۲۰۱.
- ↑ خیام، نوروزنامه، سایت گنجور، تاریخ بازدید: 10 آذر 1400ش.
- ↑ خاقانی، دیوان، 1336ش، ص۳؛ مولوی، مثنوی معنوی، 1386ش، ص۲۸؛ اوحدی، کلیات، 1340ش، ص۱۳۴؛ محتشم کاشانی، دیوان، 1344ش، ص۱۳۴؛ پروین، دیوان، 1323ش، ص۳۳؛ جامی، مثنوی هفت اورنگ، 1361ش، ص۶۵۷.
- ↑ ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، 1388ش، ج۱، ص۸۲۵.
- ↑ بی‌نا، خواب‌گزاری، 1346ش، ص۱۴۲–۱۴۳.
منابع
- ابن‌حنبل، احمد، مسند، بیروت: دار صادر، (بی‌تا).
- ابن‌ماجه، سنن ابن‌ماجه، قاهره، محمد فؤاد عبدالباقی، ۱۹۵۴م.
- ابن‌اخوه، محمد، آیین شهرداری، ترجمهٔ جعفر شعار، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۰ش.
- اوحدی مراغه‌ای، کلیات، به‌کوشش سعید نفیسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۴۰ش.
- «بادکش برای چه کسانی ممنوع است؟»، سایت نمناک، تاریخ بازدید: ۹ مهر ۱۴۰۰ش.
- بی‌نا، خواب‌گزاری، به‌کوشش ایرج افشار، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۴۶ش.
- پروین اعتصامی، دیوان، تهران، بی‌نا، ۱۳۲۳ ش.
- جامی، عبدالرحمان، مثنوی هفت اورنگ، به‌کوشش مرتضی مدرس گیلانی، تهران، سعدی، ۱۳۶۱ش.
- حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، بیروت: دارالمعرفه، (بی‌تا)؛
- «حجامت چیست؟»، سایت دکتر گودرزی، تاریخ بازدید: ۹ آذر ۱۴۰۰ش.
- «حجامت در حدیث»، سایت ویکی فقه، تاریخ بازدید: ۱۰ آذر ۱۴۰۰ش.
- «حجامت در روایات»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۱۰ آذر ۱۴۰۰ش.
- حر عاملی، وسائل الشیعه، قم، مؤسسه آل البیت (ع) لإحیاء التراث، ۱۴۱۶ق.
- خاقانی شروانی، دیوان، به‌کوشش حسین نخعی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۳۶ش.
- خاکرند، شکرالله و کریمی، زینب، «نقش دلاک‌ها و سلمانی‌ها در عرصه بهداشت و خدمات درمانی دوره قاجار»، فصلنامه تاریخ پزشکی، تابستان ۱۳۹۸ش.
- خیام، نوروزنامه، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۰ آذر ۱۴۰۰ش.
- ذوالفقاری، حسن، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، تهران، معین، ۱۳۸۸ش.
- سجادی، سپیده، «حجامت؛ درمان باستانی ایرانی»، در فصلنامه ایران‌شناسی، شماره یکم، بهار ۱۳۹۹ش.
- شاردن، ژان، سیاحت‌نامه، ترجمهٔ محمد عباسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۴۵ش.
- عادلی نژاد، فاطمه، «حجامت»، در مجله تحقیقات علوم پزشکی زاهدان، سال ۱۳، شماره ۱، ۱۳۹۰ش.
- عبدالحسین، محمد، «حجامت»، در مجله نوید نو، سال ۱۰، شماره ۲۹، ۱۳۸۴ش.
- فیضی، عباس، «مراسم و آیین‌های حمام در فرهنگ عامه»، مجموعه مقاله‌های همایش حمام در فرهنگ ایرانی، تهران، پژوهشگاه میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، ۱۳۸۴ش.
- قره‌باغیان، احمد و دیگران، «حجامت در گذر زمان»، در فصلنامهٔ پژوهشی خون، سال ۶، شماره ۲، ۱۳۸۸ ش.
- کرمانی، محمدکریم، رساله دلاکیه، تهران، مؤسسه مطالعات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل، ۱۳۸۷ش.
- کلینی، کافی، ترجمه علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
- محتشم کاشانی، کمال‌الدین علی، دیوان، به کوشش مهرعلی گرکانی، تهران، کتاب‌فروشی محمودی، ۱۳۴۴ش.
- معلوف، لویس، المنجد فی اللغه، قم، ذوی‌القربی، ۱۳۸۰ش.
- مولوی، جلال‌الدین محمد، مثنوی معنوی، تصحیح نیکلسون، تهران، بهزاد، ۱۳۸۶ش.
- هیثمی، مجمع الزوائد و منبع الفوائد، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۹۸۸م.
- Lilly, E; Kundu, RV .(آوریل ۲۰۱۲). "Dermatoses secondary to Asian cultural practices". International Journal of Dermatology. 51 (4): 372–9.
- . ”What is cupping therapy”. WebMD. Retrieved 15 August 2016.
- Albinali, Hajar. "Traditional Medicine Among Gulf Arabs Part II - Blood Letting". June 2004.