زمینهسازی ظهور امام مهدی؛ فراهمآوری مقدمات، اسباب و آمادگیهای فردی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی برای تحقق حکومت جهانی امام مهدی.
زمینهسازی ظهور امام مهدی
دیوارنگاره ضدآمریکایی میدان ولیعصر تهران در نیمه شعبان، ۱۵ بهمن ۱۴۰۴ش
زمینهسازی ظهور، فرایندی است که طی آن مقدمات و اسباب خروج امام مهدی از غیبت و تحقق حکومت جهانیاش فراهم میشود و شامل تلاش برای تربیت فردی و اجتماعی و اصلاح امور مسلمانان است. این زمینهسازی در سه سطح الهی، امام و مردمی انجام میگیرد و در میان منتظران، مراتبی از دینمداری و اعمال فردی و اجتماعی دارد. درباره زمینهسازی ظهور، برخی نقش انسان را صرفاً نظارهگرانه میدانند، گروههایی مانند انجمن حجتیه، ظهور را منوط به پر شدن جهان از ظلم میپندارند، عدهای بر رفع علل غیبت تأکید دارند و دیدگاه غالب، نقشآفرینی فعال مردم از راه دعا، خودسازی و اصلاح اجتماعی است. اندیشمندانی چون شیخ مفید، سید مرتضی، شیخ طوسی، امام خمینی، مرتضی مطهری و سید محمدباقر صدر هرکدام به ابعادی از این مسئله پرداختهاند. بر اساس این نگاه، تحقق ظهور نیازمند آمادگی اخلاقی، معرفتی و فناورانه و نیز همبستگی اجتماعی، عدالتخواهی و مبارزه با فساد است. اقشار مختلف در این مسیر نقش دارند: حکومت اسلامی با گسترش عدالت و استقلال، عموم مردم با دعا و وفاداری، عالمان با حراست از فرهنگ دینی و تربیت نیروهای مهدوی، نخبگان با تولید علم و پاسخ به شبهات، زنان در عرصه خانواده و اجتماع، جوانان با انرژی و شجاعت و رسانهها با آگاهیبخشی. در تطبیقهای تاریخی، دولت صفویه و انقلاب اسلامی ایران با تأکید بر جهانیشدن و تشکیل حکومت دینی، از زمینهسازان ظهور دانسته شدهاند.
زمینهسازی به معنای مهیا ساختن و ایجاد مقدمات و اسباب و علل ظهور بهگونهای که شرایط تحقق ظهور و خارج شدن امام مهدی از عالم غیب، مهیا و هموار باشد تا حضرت مهدی بتواند حرکت خود را آغاز و حاکمیت جهانیاش را تحقق بخشد.[۱] همچنین زمینهسازی ظهور به تلاش در جهت تربیت خود و دیگران و اهتمام به امور مسلمین، تعریف شده است.[۲]
مراتب زمینهسازی ظهور
زمینهسازان ظهور سه گروه خدا، حضرت مهدی و مردم هستند و به همین نسبت، زمینهسازی ظهور دارای سه سطح اصلی زمینهسازی خدا برای ظهور، زمینهسازی امام مهدی برای ظهور خود و زمینهسازی مردم برای ظهور امام مهدی است. زمینهسازی منتظران نیز دارای مراتبی مانند دینمداری و اعمال خاص فردی و اجتماعی است.[۳]
دیدگاهها دربارهٔ زمینهسازی ظهور
آقای شیخ محمود حلبی مؤسس انجمن حجتیه سخنرانی میکند و حاجی عابدزاده کنار وی دیده می شود.
دیدگاهها در مورد زمینهسازی ظهور با استفاده از آیات و روایات عبارتند از:
نظارهگر: گروهی، ظهور را وابسته به ارادهٔ خدا دانسته و معتقدند که انسانها صرفاً نظارهگر هستند. این نگرش بیشتر در میان برخی گروههای صوفیمسلک[۴] و جریانهای اخباریگر افراطی دیده میشود که با تأکید بر جبرگرایی، هرگونه تلاش برای تعجیل ظهور را بینتیجه یا دخالت در مشیت الهی میدانند.[۵] سید روحالله خمینی منتقد این رویکرد است.[۶] در دوره صفویه، رویکرد صوفیوار حاکمان به ترویج انتظار منفعلانه انجامید و حتی برخی عالمان مانند علامه مجلسی به تطبیق روایات بر پادشاهان صفوی پرداختند، هرچند این تطبیقها با انتقاد عالمانی مانند سیدمحمد میرلوحی مواجه شد.[۷]
پذیرش ظلم: برخی دیگر، معتقدند برای تحقق ظهور، دنیا باید پر از ظلم و ستم و گناه شود. مهمترین مصداق آن انجمن حجتیه است که با استناد به برخی روایات، تشکیل هرگونه حکومت در عصر غیبت را انسداد باب مهدویت میدانست. مطهری این نوع برداشت را با آموزههای قرآنی و اسلام ناسازگار میدانست.[۸]
رفع علل غیبت: در دیدگاهی دیگر، باید علل غیبت را شناخت و پساز آن تکلیف جامعه برطرف کردن علل غیبت است. براساس این دیدگاه بهجای زمینهسازی باید علل غیبت برطرف شود. این دیدگاه بیشتر میان پژوهشگران و عالمانی مطرح است که ریشهیابی علل غیبت را وظیفهٔ اصلی منتظران میدانند. براساس این نگرش که ریشه در روایات دارد، مهمترین علل غیبت، کمبود یاران باایمان و کوتاهی مردم در انجام وظایف دینی است.[۹] ازاینرو، وظیفهٔ جامعه، شناسایی و برطرفسازی این موانع، مانند تربیت یاران وفادار و اصلاح رفتار فردی و اجتماعی است تا ظرفیت پذیرش امام زمان فراهم شود.[۱۰] از نگاه این رویکرد، زمینهسازی ظهور، انجام دادن رفتارها و رسیدن به ظرفیتهایی است که زمینه را برای ظهور فراهم میکند.[۱۱]
پیادهروی منتظران ظهور از حرم حضرت معصومه تا مسجد جمکران در روز عید غدیرنقشآفرینی مردم: طبق این دیدگاه مردم میتوانند با دعا، در زمینهسازی و تعجیل ظهور نقشآفرینی کنند. وجود امام و آشکار شدن وی، از رحمتهای الهی شمرده شده که همراه با لیاقت و شایستگی، نصیب مردم میشود.[۱۲] این دیدگاه، مهمترین نمود خود را در انقلاب اسلامی ایران نشان داده است که سید روحالله خمینی آن را نقطه شروع انقلاب بزرگ جهان اسلام به پرچمداری امام مهدی معرفی کرد.[۱۳] همچنین هیئتهای مذهبی با برگزاری آیینهایی مانند دعای ندبه و عهد[۱۴] و خواست جمعی برای تعجیل ظهور، از مصادیق این رویکرد هستند.[۱۵]
زمینهسازی ظهور در اندیشه شیعه
در دیدگاه اندیشمندان شیعه، زمینهسازی برای ظهور امام مهدی، مسئولیتی همگانی بهشمار میرود. این زمینهسازی، افزونبر دعا، شامل اقدام عملی، اصلاح رفتار اجتماعی و ایجاد آمادگی در ابعاد گوناگون است.[۱۶]شیخ مفید ظهور را مشروط به فراهمشدن یارانی شایسته برای امام دانسته است. سید مرتضی خروج امام از غیبت را در گرو اقدام و آمادگی مردم میداند. شیخ طوسی غیبت را نتیجه سوءرفتار و عدمآمادگی مردم ارزیابی کرده است. امام خمینی انقلاب اسلامی را مقدمهای برای تحقق حکومت جهانی عدل و زمینهساز ظهور معرفی کرده است. مرتضی مطهری وظیفهٔ اصلی مردم را مبارزه با موانع و آمادهسازی بستر ظهور میدانست. سید محمدباقر صدر ظهور را دگرگونی اجتماعی میدانست که در فضای مناسب جهانی رخ خواهد داد.[۱۷] از نگاه سید علی خامنهای، مهمترین ویژگیهای فردی برای زمینهسازی ظهور، شامل جهد، قدرت و زهد است.[۱۸]
ابعاد آمادگیها برای ظهور
مشارکت شرکتکنندگان در پیادهروی جشن نیمه شعبان در امضای «عهدنامهای با مهدی، جان ایران».
آمادگیهای ضروری برای زمینهسازی ظهور را میتوان در سه بعد اصلی شناسایی کرد:[۱۹]
آمادگی فردی: این بعد شامل مجموعهای از اوصاف اخلاقی و معرفتی است که فرد منتظر باید در خود تقویت کند؛[۲۰] مانند تهذیب نفس و تقوا، دینداری و دعا، روحیه مبارزه و شهادت، معرفت و محبت به امام مهدی، تبیین معارف مهدوی و فرهنگ انتظار.[۲۱]
آمادگی فناورانه: استفاده از ابزارهای نوین ارتباطی و فناوریهای روز، بهمنظور تبلیغ فرهنگ انتظار و آگاهیبخشی در سطح جامعه؛[۲۲]
آمادگی اجتماعی: این بعد خود شامل سه مؤلفهٔ اصلی است:[۲۳]
شناخت اجتماعی: آگاهی صحیح از جایگاه امام و وظایف منتظران، خداباوری و کفر به طاغوتها؛
احساس اجتماعی: همبستگی اجتماعی، ایثار، تعاون، وفای به عهد، امانتداری، صبر و بردباری؛
رفتار اجتماعی: داشتن تفکر انقلابی،[۲۴] امر به معروف و نهی از منکر، مبارزه با قدرتهای استکباری، عدالتمداری، تکریم مؤمنان و حفظ عزت و احترام انسانها.[۲۵]
زمینهسازان ظهور در روایات
در منابع روایی شیعه و اهلسنت،[۲۶] از سه گروه از ایرانیان بهعنوان نخستین زمینهسازان ظهور یاد شده است.[۲۷] براساس این روایات، یکی از این گروهها نهضتی است که از ناحیهٔ مشرقزمین برمیخیزد و دارندهٔ آن با پرچمهای سیاه همراه است.[۲۸] قیام این گروه برای یاری امام مهدی در سال ظهور رخ میدهد. البته این روایات در منابع اهلسنت درج شده است،[۲۹] و علمای شیعه، ازجمله محمدباقر مجلسی، به این دسته از روایات توجه چندانی نکردهاند.[۳۰]
در منابع روایی شیعه، از خروج سید خراسانی با پرچم سیاه[۳۱] در کنار نشانههای دیگری همچون صیحهٔ آسمانی، قتل نفس زکیه، خروج سفیانی و خسف بیداء، بهعنوان نشانههای حتمی ظهور یاد شده است[۳۲] که از مشرقزمین قیام خواهد کرد.[۳۳] همچنین در برخی روایات به قیام یمانیها در سال ظهور و همزمان با خروج سفیانی در شام، و نیز نهضتی علیه یهودیان در عراق اشاره شده است.[۳۴]
در روایات دیگر، به نقش مهم مردمان شهرهایی چون قم، خراسان، جیلان (گیلان)، سجستان (سیستان)، اصفهان، طبرستان و طالقان در تشکیل حکومت امام مهدی اشاره شده است.[۳۵]
تطبیقهای تاریخی زمینهسازان ظهور
برخی از حدیثپژوهان، دولت صفویه را ازجمله قیامهای پیشاز ظهور دانستهاند. در نگاه تطبیقی، نشانههای روایی ظهور بر رویدادها و شخصیتهای عصر صفوی منطبق شده است. محمدباقر مجلسی دو روایت را بر قیام شاه اسماعیل صفوی و برخی وقایع دیگر تطبیق داده است.[۳۶] همچنین در رویکردی دیگر، دولت صفوی بهعنوان مقدمهای برای ظهور امام مهدی معرفی و گاه دولت متصل به دولت مهدی خوانده میشده است؛ این رویکرد گاه به تعیین وقت ظهور منجر شده است.[۳۷] زمینهسازی ظهور در اندیشه صفوی با رویکرد صوفیانه و تکیه بر پیشگوییهای منجمان انجام میشد؛ اما فقیهان و عالمان شیعه در این دوره با طرح نظریه نیابت علما، گسترش حوزههای علمیه، تربیت شاگردان و تألیف آثار علمی، بستر نگرش صوفیانه را به فقه شیعی تغییر دادند.[۳۸]
سید روحالله خمینی بر جهانیشدن انقلاب اسلامی و مقدمه بودن آن برای ظهور تأکید داشت.[۳۹] مرتضی مطهری معتقد بود یاران امام مهدی یکباره پدید نمیآیند، بلکه زمینههای تربیت چنین یارانی باید در بستر جامعه فراهم شود.[۴۰] مقدمهبودن انقلاب اسلامی برای ظهور افزونبر مستندات قرآنی و روایی، بر کارکردهای نظام جمهوری اسلامی ایران نیز استوار است:[۴۱]
تکیه بر آیات قرآن که تغییر سرنوشت انسان را در گرو تغییر افکار و رفتار میداند.
مقابله با انحرافات و کجاندیشی برخی منتظران، ازجمله رویارویی با جریان انجمن حجتیه.
تأسیس مراکز آموزشی و فرهنگی با هدف تولید آثار در حوزه مهدویت.[۴۲]
نقش اقشار مختلف در زمینهسازی ظهور
مادری به همراه دخترانش در مسیر پیادهروی زائران نیمهشعبان بهسوی مسجد جمکران، ۲۵ بهمن ۱۴۰۳ش
براساس دیدگاه زمینهسازی، فراهم کردن مقدمات ظهور امام مهدی، وظیفهای همگانی است که همهٔ اقشار جامعه را در بر میگیرد.[۴۳] عموم مردم با انجام تکالیف دینی، خودسازی فردی و کوشش برای اصلاح رفتار اجتماعی، سهمی اساسی در این مسیر ایفا میکنند. شیخ مفید، نبود همدلی و وفاداری را مهمترین مانع ظهور دانسته است.[۴۴] حکومت نیز در فراهمآوری مقدمات ظهور نقش دارد.[۴۵] براساس برخی روایات، پیشاز ظهور، حکومتی عادل و اسلامی وجود خواهد داشت که زمینه را برای قیام جهانی آن امام مهیا میسازد.[۴۶] عالمان دین با گسترش معارف دینی و تربیت نسلی مؤمن،[۴۷] از دیگر زمینهسازان ظهور هستند.[۴۸] از این منظر، انقلاب اسلامی به رهبری سید روحالله خمینی، مسیر تشکیل حکومت دینی را بهعنوان مقدمهای برای حکومت جهانی حضرت مهدی هموار ساخت.[۴۹] روشنفکران دینی هم با روشنگری در برابر انحرافات فکری، نقشی کلیدی در زمینهسازی ظهور ایفا میکنند.[۵۰] نخبگان با افشای توطئههای دشمنان علیه مهدویت، با وارونهسازی چهرهٔ منجی موعود، مقابله میکنند.[۵۱][۵۲]
اجرای یک گروه سرود در مسجد جمکران قبل از برگزاری دعای کمیل، ۱۴ خرداد ۱۴۰۵ش
در مطالعات مهدویت، رسانهها و ابزارهای ارتباطی در گونههای مختلف دیداری، شنیداری،[۶۲] مکتوب و سایبری، از ظرفیتهای مؤثر برای زمینهسازی ظهور بهشمار میروند. پژوهشگران این حوزه معتقدند با توجه به گستردگی کارکرد رسانهها و جایگزینی نسبی آنها با رویاروییهای نظامی، این ابزارها تأثیرات مستقیم و غیرمستقیمی بر سایر عرصهها دارند. در این رویکرد، استفادهٔ هدفمند از فناوریهای نوین ارتباطی، ازجمله شبکههای ماهوارهای و کابلی، مطبوعات، خبرگزاریها، شبکههای اجتماعی، انجمنها و دانشنامههای مجازی در کنار ظرفیتهای هنری، برای فعالیت رسانهای در این مسیر ضروری دانسته میشود.[۶۳]
آیتی، نصرتالله، «زمینهسازی ظهور؛ چیستی و چگونگی»، مشرق موعود، سال ۵، شماره ۱۹، ۱۳۹۰ش.
اباذری، عبدالرحیم، «جوانان در خدمت مهدی»، فرهنگ کوثر، سال ۱۱، شماره ۷۴، ۱۳۸۷ش.
امانی، محمدعلی، سنن جاهلی عرب و روش برخورد قرآن کریم، تهران، دانشگاه امام صادق، ۱۳۹۷ش.
ابنطاووس، علی بن موسی، التشریف بالمنن فی التعریف بالفتن، قم، مؤسسه صاحبالامر، ۱۴۱۶ق.
ابنماجه، محمد بن یزید، سنن ابنماجه، تصحیح بشار عواد، بیروت، دارالجیل. ۱۴۱۸ق.
امداد، توران، «شیوههای ارتباطی خداوند با انسان؛ تحلیلی از دیدگاه صوفیه دربارهٔ ولیّپنداری خود و امکان مخاطبهٔ مستقیم با خداوند»، نقد و نظر، شماره ۲۶، شماره ۱، ۱۴۰۰ش.
«انتظار در اندیشه امام خمینی»، وبسایت قدس، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مرداد ۱۳۹۵ش.
برنجکار، رضا و سیادتی، سیدحسن، «وظایف جوانان در جامعه منتظر»، جامعه مهدوی، سال ۳، شماره ۲، شماره پیاپی ۶، ۱۴۰۱ش.
بوذرینژاد، یحیی و ایرانپور، حسین، «پیامدهای سیاسی و اجتماعی ظهور اخباریگری در دوره صفویه»، پژوهشهای ایرانشناسی، سال ۱۲، شماره ۱، ۱۴۰۱ش.
پور سیدآقایی، سیدمسعود و مافی، سلیمان، «نقش ایرانیان در عصر ظهور»، پژوهشهای مهدوی، سال ۷، شماره ۲۵، ۱۳۹۷ش.
«تأثیر حکومت اسلامی در زمینهسازی ظهور»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۲ تیر ۱۳۸۹ش.
جاودانی عادل فخار، عباس، بررسی سندی و متنی نقش ایرانیان در زمینهسازی ظهور، پایاننامه کارشناسیارشد، دانشگاه مازندران، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۴۰۱ش.
جهانکهن، سجاد، ویژگیهای اساسی اخلاق زمینهساز فردی ظهور امام زمان، پایاننامه کارشناسیارشد، دانشگاه قم، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۹۳ش.
حسنپور، مرتضی، «بررسی تطبیقی رویکرد دولت صفویه و انقلاب اسلامی به آموزه مهدویت با تأکید بر مشروعیت نقش فقها و زمینهسازی ظهور»، مطالعات مهدوی، دوره ۱۱، شماره ۴۸، ۱۳۹۹ش.
حسنی آهنگر، محمدرضا و برزنونی، محمدعلی، «دانشگاه تراز اسلامی، قلب تپندهٔ تمدن اسلامی و زمینهسازی ظهور»، همایش بینالمللی دکترین مهدویت پیشگوییهای آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی، ۱۳۹۷ش.
«خودسازی و مسئولیتپذیری؛ وظایف نسل جوان در مسیر ظهور»، خبرگزاری مهر، تاریح درج مطلب: ۱۶ بهمن ۱۴۰۴ش.
خمینی، روحالله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۹ش.
خمینی، روحالله، صحیفه نور، ترهان، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۹ش.
«راههای زمینهسازی ظهور حضرت ولی عصر»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۴ بهمن ۱۳۹۸ش.
رجبی، حجتالله، «نقش رسانههای دیداری و شنیداری در آمادهسازی ظهور»، مطالعات مهدوی، سال ۳، شماره ۱۰، ۱۳۸۹ش.
«زنان زمینهساز ظهور چه ویژگیهایی دارند؟»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۴ اسفند ۱۴۰۲ش.
سرمدی محمدرضا و همکاران، «نقش معلّم در زمینهسازی ظهور و تحقق جامعه مهدوی»، وبسایت مؤسسه آینده روشن بشریت، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آبان ۱۳۹۳ش.
«سید خراسانی؛ بررسی روایات، ویژگیها و جایگاه او در عصر ظهور»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۶ آذر ۱۴۰۴ش.
شاهنظری، علی و طاهرهدایتی، نسرین، «الگوی تربیت اخلاق فردی و اجتماعی زمینهساز ظهور (الگوی تعالی انسان)»، مسائل کاربردی تعلیم و تربیت اسلامی، دوره ۹، شماره ۱، ۱۴۰۳ش.
شیرمردی، سید یدالله، «انقلاب اسلامی، نقطه آغاز زمینهسازی ظهور امام زمان»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۱۵ بهمن ۱۴۰۴ش.
صادقی، مصطفی، «تأملی در روایتهای علائم ظهور»، انتظار موعود، سال ۳، شماره ۸ و ۹، ۱۳۸۲ش.
صالحی، وجیهه، «نقش مقاومت اسلامی در زمینهسازی ظهور آخرین منجی»، همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مرداد ۱۳۸۸ش.
صمدی، قنبرعلی، «نقش مردم در تعجیل ظهور»، مشرق موعود، سال ۲، شماره ۴، ۱۳۸۶ش.
عبدیپور، حسن، «تأثیرهای اجتماعی اعتقاد به مهدویت از دیدگاه جامعهشناسی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریح درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۰ش.
عظیمی خرمآبادی، کاظم، «زمینهسازی رسانه ای-تبلیغاتی ظهور مهدی موعود»، عصر آدینه، سال ۸، شماره ۱۵، ۱۳۹۴ش.
«علامه مجلسی و تطبیق دو روایت بر ظهور دولت صفویه»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۱ فروردین ۱۳۹۰ش.
علایی رحمانی، فاطمه و عباس قلیزاده، سیده سپیده، «نقش اجتماعی زنان در زمینهسازی جامعه مهدوی»، پژوهشهای اجتماعی اسلامی، سال ۲۲، شماره ۱۱۰، ۱۳۹۵ش.
فاکر میبدی، محمد، «زمینهسازی ظهور حضرت ولی عصر»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، ۸ آبان ۱۳۹۰ش.
«قیام گروهی از مشرق زمین»، وبسایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۱ش.
«قیام گروهی از مشرق زمین»، وبسایت مهدویت، تاریخ بازدید: ۱۱ خرداد ۱۴۰۵ش.
کاظمی شیخ شبانی، سیدعلی، «نقش کمبود یاران در آغاز غیبت امام دوازدهم»، مطالعات مهدوی، سال ۱۴، شماره ۵۶. ۱۴۰۲ش.
کورانی، علی، عصر ظهور، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۹۴ش.
گودرزی، غلامرضا، «مؤلفههای راهبردی اخلاق و سبک زندگی زمینهساز»، مشرق موعود، سال ۸، شماره ۳۱، ۱۳۹۳ش.
ماسلایه، نانتیا و انصاری چشمه، راضیه، «نقش زنان در زمینهسازی ظهور»، پژوهشهای اسلامی جنسیت و خانواده، سال ۲، شماره ۳، ۱۳۹۸ش.
مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، قم، صدرا، ۱۳۸۷ش.
مطهری، مرتضی، قیام و انقلاب مهدی از دیدگاه فلسفه تاریخ، تهران، صدرا، ۱۴۰۲ش.
«مهمترین عوامل در زمینهسازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟»، وبسایت امام مهدی کیست؟، تاریخ بازدید: ۲۸ خرداد ۱۴۰۵ش.
ناصح، علیاحمد، «ویژگیهای اخلاقی جامعه زمینهساز ظهور یا محورهای اساسی اخلاق زمینهساز در بعد اجتماعی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱ شهریور ۱۳۹۷ش.
«نقش عالمان دین در زمینهسازی ظهور»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۶ مرداد ۱۳۹۶ش.
«نقش بیبدیل زنان در زمینهسازی ظهور امام زمان»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: ۲۶ دی ۱۳۹۹ش.
«نقش دانشگاه و نخبگان در زمینهسازی ظهور»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۲۰ خرداد ۱۴۰۱ش.
«نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۳۹۰ش.
«نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان»، وبسایت مجمع جهانی شیعهشناسی، تاریخ بازدید: ۲۸ خرداد ۱۴۰۵ش.
نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبه، ترجمه محمدجواد غفاری، تهران، مکتبه الصدوق، ۱۳۹۷ق.
«نهضت امام خمینی نقطه عطف حرکت علما در زمینهسازی ظهور بود»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۴۰۱ش.
«وظایف جوان منتظر، جوانان نقش کلیدی در دولت جوان امام مهدی دارند»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۲ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
هاشمی، ریحانه، «نقش زن در زمینهسازی ظهور»، انتظار موعود، سال ۷، شماره ۲۲، ۱۳۸۶ش.
