ترور سیدعلی خامنهای؛ اقدام به کشتن رهبر دوم جمهوری اسلامی ایران.
ترور نافرجام سید علی خامنهای در ۶ تیر ۱۳۶۰، هنگام سخنرانی وی در مسجد ابوذر تهران و بر اثر انفجار بمبی در یک ضبطصوت رخ داد که به مجروحیت شدید او انجامید. این رویداد در بستر بحرانهای سیاسی پس از عزل ابوالحسن بنیصدر، تشدید فعالیتهای مسلحانه سازمان مجاهدین خلق ایران و همزمانی با جنگ ایران و عراق شکل گرفت. درباره عاملان این سوءقصد، گزارشهای متفاوتی از نقش «رهروان فرقان» یا مجاهدین خلق ارائه شده است. این حادثه با واکنش گسترده مقامات و افکار عمومی همراه شد. در ۹ اسفند ۱۴۰۴ش نیز حملهای با نام «عملیات پیدایش» توسط اسرائیل و آمریکا علیه رهبر ایران در محل کار وی در بیت رهبری انجام شد که به کشتهشدن او انجامید.
ترور نافرجام ۱۳۶۰ش
روند رویداد
سید علی خامنهای، از چهرههای برجسته سیاسی دهه ۱۳۶۰ و نمایندۀ امام خمینی در شورای عالی دفاع و نیز از بنیانگذاران حزب جمهوری اسلامی،[۱] در تاریخ ۶ تیر ۱۳۶۰، پس از دیدار با رهبر ایران، طبق برنامۀ هفتگی خود برای ایراد سخنرانی به مسجد ابوذر در جنوب تهران رفت.[۲] این نشستها با هدف پاسخگویی به پرسشهای مردم و تبیین مسائل و شایعات سیاسی برگزار میشد.[۳]
هنگام ایراد سخنرانی در مسجد هدف یک سوءقصد قرار گرفت. در این حادثه، بمبی که داخل یک ضبط صوت کار گذاشته شده بود منفجر شد و وی بهشدت مجروح شد. بر اثر این انفجار، ناحیه سینه، کتف و دست راست او آسیبهای جدی دید. سید علی خامنهای سرانجام در ۱۸ مرداد ۱۳۶۰ از بیمارستان مرخص شد.[۴]
زمینههای ترور ۱۳۶۰ش
- بحران سیاسی داخلی
در سالهای اولیه پس از انقلاب ایران، دو جریان سیاسی اصلی در کشور فعالیت میکردند: نیروهای موسوم به خط امام و لیبرالها. سیدعلی خامنهای از چهرههای برجسته جناح خط امام بود و ابوالحسن بنیصدر رهبر جناح لیبرال به شمار میرفت. این دو جناح دارای اختلافات اساسی بودند.
سیدعلی خامنهای از سال ۱۳۵۸ تا تیر ۱۳۶۰ش در مسائل مختلف، از جمله بستن دفتر مستشاری نظامی آمریکا، انتخاب وزرا و معاونان، و پاکسازی ادارات دولتی از افراد طرفدار غرب، با جناح لیبرال مخالفت میکرد. در ۳۰ خرداد ۱۳۶۰، هنگام بررسی طرح عدم کفایت سیاسی بنیصدر در مجلس شورای اسلامی، او از این طرح حمایت کرد و موضع خود را علیه سیاستهای جناح لیبرال اعلام کرد. آیتالله خامنهای اولین فردی بود که در حوادث و جریانات پس از عزل بنیصدر از فرماندهی کل قوا و ریاست جمهوری ترور شد.[۵]
- ورود مخالفان به فاز مسلحانه
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، گروههای سیاسی برای کسب قدرت وارد عرصه شدند. سازمان مجاهدین خلق ایران که پیشتر با هدف مبارزه با رژیم پهلوی شکل گرفته بود، با تغییرات ایدئولوژیک و تأثیرپذیری از گرایشهای مارکسیستی، از جریان مذهبی فاصله گرفت و بهتدریج در تقابل با نیروهای مذهبی قرار گرفت. این تقابل از سال ۱۳۵۸ش آغاز شد و با عزل ابوالحسن بنیصدر در سال ۱۳۶۰ش تشدید شد، بهگونهای که فعالیتهای سیاسی و تبلیغاتی این سازمان به اقدامات مسلحانه علیه نظام جمهوری اسلامی انجامید.[۶] پیشتر نیز گروههایی مانند گروه فرقان فعالیت داشتند که هرچند بسیاری از اعضای آن دستگیر شده بودند، اما بقایای این جریان همچنان در برخی اقدامات تروریستی نقش داشتند.[۷]
- ضعف نسبی تدابیر امنیتی
بر پایه روایت محافظان سیدعلی خامنهای، در سال ۱۳۶۰ «اوج فعالیتهای نظامی» سازمان مجاهدین خلق ایران گزارش شده است. در این شرایط، برای بررسی و تأمین امنیت محل سخنرانی در مسجد ابوذر، از سپاه پاسداران انقلاب اسلامی درخواست نیرو شد؛ اما بهدلیل درگیری این نیروها در خنثیسازی فعالیتهای مسلحانه، امکان اعزام نیرو برای بررسی محل فراهم نشد.[۸]
- شرایط جنگی
همزمان با این تحولات، جنگ ایران و عراق نیز آغاز شده بود که به بیثباتی و فشارهای امنیتی کشور افزود.[۹]
- پروژه حذف رهبران جریان خط امام
برخی رسانههای داخلی، ترور سیدعلی خامنهای را در چارچوب یک پروژه هدفمند برای «حذف رهبران اصلی جریان پیرو خط امام» تحلیل کردهاند. این پروژه شامل شخصیتهایی همچون سید علی خامنهای و سپس محمد بهشتی (در انفجار ۷ تیر) بوده است.[۱۰]
عاملان ترور نافرجام ۱۳۶۰ش
پس از دستگیری و اعدام رهبران گروه فرقان، شاخهای جدید به نام «رهروان فرقان» توسط مهدی متحدی تشکیل شد. این گروه هدف خود را ترور روحانیهای سیاسی قرار داد و اقدام به طراحی عملیات مسلحانه علیه آنها کرد.[۱۱]
بر اساس گزارش برخی رسانهها، سوءقصد نافرجام به سیدعلی خامنهای توسط اعضای گروه «رهروان فرقان» انجام شد. فردی به نام مسعود تقیزاده ضبط صوت بمبگذاریشده را روی میز قرار داده بود و پس از دستگیری اعتراف کرد که این اقدام را با همکاری مهدی متحدی طراحی کردهاند.
برخی منابع دیگر، از جمله ایرج مصداقی، عامل سوءقصد را فردی به نام اروج امیرخانزاده، دانشجوی رشته کشاورزی کرج و از اعضای رهروان فرقان معرفی کردهاند. امیرخانزاده همراه با شخصی به نام ایرج افشاری در این عملیات مشارکت داشتند. تقیزاده و متحدی روز هشتم بهمن ۱۳۶۰ اعدام شدند و امیرخانزاده نیز در شهریور سال ۱۳۶۱ش اعدام شد.[۱۲]
برخی منابع، سازمان مجاهدین خلق را در ترور دخیل میدانند و محمدجواد قدیری مدرس را عامل اصلی معرفی کردهاند. قدیری از اعضای قدیمی سازمان، نفوذی در کمیته انقلاب و تحصیلکرده دانشگاه صنعتی شریفو پیشتر همبند مسعود رجوی بود و پس از ترور متواری شد.[۱۳]
واکنشها
سید علی خامنهای در خاطرات خود درباره ترور نافرجام ششم تیر ۱۳۶۰ش بیان میکند که پس از نجات از این حادثه، آن را نشانهای از حفظ شدن بهوسیله اراده الهی برای انجام رسالتهای مهمتر تلقی کرد. وی میافزاید که این تجربه موجب شد تصمیم بگیرد باقیمانده عمر خود را در مسیر ایفای مسئولیتهای سنگین و حضور در عرصههای دشوار صرف کند.[۱۴]
- واکنش مردم
انتشار خبر حادثه موجب نگرانی گسترده در میان مردم شد. بر اساس گزارشها، برخی از شهروندان در واکنشی عاطفی، آمادگی خود را برای کمک، حتی اهدای عضو، اعلام میکردند که نشاندهنده فضای احساسی جامعه بود.[۱۵]
- واکنش مسئولان
ترور نافرجام سید علی خامنهای در ۶ تیر ۱۳۶۰ش، واکنش گستردهای در سطوح مختلف جمهوری اسلامی ایران به همراه داشت. رهبر انقلاب، سیدروحالله خمینی، بهطور مستمر وضعیت جسمی سیدعلی خامنهای را پیگیری میکرد و پیامهای حمایتی خود را از طریق اطرافیان منتقل میکرد.[۱۶]
سیدروحالله خمینی در پی ترور نافرجام سیدعلی خامنهای، او را سربازی فداکار، معلمی آموزنده، خطیبی توانا و راهنمایی دلسوز در صحنه انقلاب توصیف کرد. امام خمینی تأکید نمود که خامنهای در جبهههای نبرد با لباس سربازی و در پشت جبهه با لباس روحانیت به ملت خدمت کرده و با شجاعت و استقامت خود نمونهای از وفاداری به اسلام و ملت مسلمان است. وی همچنین از خداوند تعالی سلامت خامنهای را برای ادامه خدمت به اسلام و مسلمین طلب کرد و جایگاه برجسته او را در انقلاب ستود.[۱۷]
چهرههای ارشد سیاسی از جمله اکبر هاشمی رفسنجانی و احمد خمینی بهطور مستمر وضعیت بیمار را بررسی و گزارشها را به سطوح عالی منتقل کردند.[۱۸]
پیامدها
براساس برخی از تحلیلها، ترور نافرجام سید علی خامنهای در ۶ تیر ۱۳۶۰ با هدف تضعیف نظام جمهوری اسلامی و ایجاد یأس در میان مردم انجام شد، اما به نتیجهای معکوس انجامید و موجب افزایش وفاداری و پیوند میان مردم و رهبران انقلاب شد. همچنین این حادثه به افشای ماهیت عاملان آن، بهویژه سازمان مجاهدین خلق ایران، انجامید و چهره آنان را برای افکار عمومی آشکار ساخت.[۱۹]
ترور اسفند ۱۴۰۴ش
بر اساس گزارش والاستریت ژورنال، صبح ۹ اسفند ۱۴۰۴ش (۲۸ فوریه ۲۰۲۶) یک عملیات مشترک اسرائیل و آمریکا با نام «عملیات پیدایش» برای هدف قرار دادن سید علی خامنهای در مجموعۀ بیت رهبری در خیابان پاستور تهران انجام شد. جنگندههای اف-۱۵ اسرائیلی ساعت ۷:۳۰ صبح به پرواز درآمدند و دهها موشک هدایتشونده، از جمله بلو اسپارو، حدود ساعت ۹:۴۰ شلیک شد. عملیات که بیش از دو دهه برنامهریزی شده بود، با استفاده از اطلاعات یگان ۸۲۰۰ اسرائیل، سازمان سیا و جاسوسان میدانی، رفتار و برنامههای مقامهای ارشد ایران رصد شد. تصاویر ماهوارهای همان روز خسارت شدید به چندین ساختمان، از جمله محل اقامت رهبر ایران و سازههای ارتباطی مجموعه را نشان داد.[۲۰]
پس از حمله، خبر کشته شدن سید علی خامنهای در شبکههای اجتماعی منتشر شد، اما مقامات ایرانی آن را تکذیب و وقوع حمله با هدف ترور را تأیید کردند. برخی تحلیلگران تأخیر در اطلاعرسانی رسمی را برای آمادهسازی فضای سیاسی و اجتماعی دانستند. همزمان، دونالد ترامپ احتمال صحت خبر را مطرح کرد و شبکه ۱۲ اسرائیل نیز اعلام کرد پیکر رهبر ایران از زیر آوار خارج شده است؛ سپس ترامپ در شبکه تروث مد خبر ترور او را تأیید کرد.[۲۱]
شورای عالی امنیت ملی ایران بامداد ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش اعلام کرد که سید علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، در حمله مشترک ایالات متحده و اسرائیل در صبح ۹ اسفند ۱۴۰۴ش به شهادت رسیده است. در پی این حمله، ۴۰ روز عزای عمومی و ۷ روز تعطیلی رسمی اعلام شد.[۲۲] بر اساس گزارش برخی رسانهها، در جریان این حمله اعضای خانواده او نیز جان خود را از دست دادند: دخترش هدی خامنهای، دامادش مصباحالهدی باقریکنی، نوهاش زهرا محمدی گلپایگانی و عروسش زهرا حداد عادل.[۲۳]
پانویس
- ↑ مدرسی، «مسجد ابوذر، 6 تیر 60»، 1378ش.
- ↑ غفاری، «گزارشی از ماجرای ترور 6 تیر 1360»، پایگاه اطلاعرسانی حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.
- ↑ مدرسی، «مسجد ابوذر، 6 تیر 60»، 1378ش.
- ↑ «ترور نافرجام آیتالله خامنهای توسط منافقین»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «نگاهی گذرا به زندگینامهی حضرت آیتاللهالعظمی شهید سیدعلی حسینی خامنهای»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.
- ↑ رضایی، «ترور آیتالله خامنهای و تقابل با سازمان مجاهدین خلق»، موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- ↑ مدرسی، «مسجد ابوذر، 6 تیر 60»، 1378ش.
- ↑ مدرسی، «مسجد ابوذر، 6 تیر 60»، 1378ش.
- ↑ مدرسی، «مسجد ابوذر، 6 تیر 60»، 1378ش.
- ↑ «چرا منافقین آیتالله خامنهای را ترور کردند؟»، وبسایت جوان آنلاین.
- ↑ «چه کسانی آیتالله خامنهای را ترور کردند؟»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.
- ↑ «ویسی، مراد، «زندگینامه آيتالله خامنهای (بخش چهاردهم)- روزی که خامنهای ترور شد»، وبسایت رادیو فردا.
- ↑ «چرا منافقین آیتالله خامنهای را ترور کردند؟»، وبسایت جوان آنلاین.
- ↑ «حادثهای که ۴۰ سال قبل دست خامنهای را برای همیشه از او گرفت؛ چه کسی قصد ترور او را داشت؟»، خبرگزاری العین فارسی.
- ↑ غفاری، «گزارشی از ماجرای ترور 6 تیر 1360»، پایگاه اطلاعرسانی حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.
- ↑ غفاری، «گزارشی از ماجرای ترور 6 تیر 1360»، پایگاه اطلاعرسانی حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.
- ↑ «پیام امام به مناسبت ترور نافرجام آیت الله خامنهای»، پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران.
- ↑ غفاری، «گزارشی از ماجرای ترور 6 تیر 1360»، پایگاه اطلاعرسانی حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.
- ↑ رضایی، «ترور آیتالله خامنهای و تقابل با سازمان مجاهدین خلق»، موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- ↑ «غافلگیری خامنهای در «عملیات پیدایش»؛ جزئیات تازه از حمله برای کشتن رهبر جمهوی اسلامی»، وبسایت یورونیوز فارسی.
- ↑ «آیت الله خامنهای به شهادت رسید/ اعلام 40 روز عزای عمومی و یک هفته تعطیلی»، وبسایت عصر ایران.
- ↑ «آیت الله خامنهای به شهادت رسید/ اعلام 40 روز عزای عمومی و یک هفته تعطیلی»، وبسایت عصر ایران.
- ↑ «تأیید خبر شهادت خبر شهادت دختر و داماد و نوه رهبر انقلاب»، خبرگزاری فارس.
منابع
- «آیتالله خامنهای به شهادت رسید/ اعلام 40 روز عزای عمومی و یک هفته تعطیلی»، وبسایت عصر ایران. تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
- «پیام امام به مناسبت ترور نافرجام آیت الله خامنهای»، پایگاه اطلاع رسانی و خبری جماران. تاریخ درج مطلب: 7 تیر 1400ش.
- «تأیید خبر شهادت دختر و داماد و نوه رهبر انقلاب»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
- «ترور نافرجام آیتالله خامنهای توسط منافقین»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه. تاریخ درج مطلب: 9 اردیبهشت 1395ش.
- «چرا منافقین آیتالله خامنهای را ترور کردند؟»، وبسایت جوان آنلاین. تاریخ درج مطلب: 6 تیر 1401ش.
- «چه کسانی آیتالله خامنهای را ترور کردند؟»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای. تاریخ درج مطلب: 6 تیر 1394ش.
- «حادثهای که ۴۰ سال قبل دست خامنهای را برای همیشه از او گرفت؛ چه کسی قصد ترور او را داشت؟»، خبرگزاری العین فارسی. تاریخ درج مطلب: 6 ژوئن 2024.
- رضایی، مرتضی، «ترور آیتالله خامنهای و تقابل با سازمان مجاهدین خلق»، موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی. تاریخ درج مطلب: ۵ تیر ۱۴۰۰ ش.
- «غافلگیری خامنهای در «عملیات پیدایش»؛ جزئیات تازه از حمله برای کشتن رهبر جمهوی اسلامی»، وبسایت یورونیوز فارسی، تاریخ درج مطلب: ۴ مارس ۲۰۲۶.
- غفاری، مصطفی، «گزارشی از ماجرای ترور 6 تیر 1360»، پایگاه اطلاعرسانی حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای. تاریخ بازدید: 27 اسفند 1404ش.
- مدرسی، فرید، «مسجد ابوذر، 6 تیر 60»، در مجله شهروند، 1378ش.
- ویسی، مراد، «زندگینامه آيتالله خامنهای (بخش چهاردهم)- روزی که خامنهای ترور شد»، وبسایت رادیو فردا. تاریخ درج مطلب: 19 دی 1391ش.