سید هاشم میردامادی نجف‌آبادی

سیدهاشم میردامادی نجف‌آبادی؛ از مجتهدین شیعه و جد مادری سیدعلی خامنه‌ای رهبر دوم جمهوری اسلامی ایران.

سید هاشم میردامادی نجف‌آبادی (زاده ۱۳۰۳ ق / ۱۲۶۵ ش – درگذشته ۱۳۸۰ ق / ۱۳۳۹ ش) عالم، مفسر قرآن و روحانی مجتهد شیعه بود. وی از چهره‌های برجسته و فعال در قیام مسجد گوهرشاد مشهد در مبارزه با سیاست کشف حجاب پهلوی اول به شمار می‌رفت. میردامادی سالیان متمادی در مسجد گوهرشاد به اقامه نماز جماعت و تفسیر قرآن اشتغال داشت. وی پدربزرگ مادری سید علی خامنه‌ای، رهبر دوم جمهوری اسلامی ایران است.

ولادت و نوجوانی

سید هاشم میردامادی در سال ۱۳۰۳ قمری در خاندان علم و فضیلت در نجف دیده به جهان گشود. نسب او با سی واسطه به ابوالحسن محمد دیباج، فرزند امام صادق امام ششم شیعیان می‌رسد. همچنین نسب وی با هشت واسطه به میربرهان‌الدین محمدباقر استرآبادی، معروف به میرداماد، از فلاسفه بزرگ ایرانی می‌رسد. سید محمد باقر فرزند سید مرتضی به نجف‌آباد اصفهان مهاجرت کرده و به ترویج احکام دین پرداخت. سید هاشم، فرزند سید محمد و از نوه‌های سید محمد باقر در دوسالگی پدر خود را از دست داد و تحت سرپرستی مادرش بزرگ شد. به دلیل سختی معیشت، مادرش اصرار داشت که او کار کند، اما به واسطۀ هوش سرشار و علاقه فراوان به علم و با پادرمیانی یکی از اساتید، وی تحصیل علوم دینی را برگزید. او پیش از سن بلوغ، بیشتر وقت خود را در مجالس علمای بزرگ و مراجع تقلید می‌گذراند.

خانواده و فرزندان

سید هاشم میردامادی دوبار ازدواج کرده است. همسر دوم وی از خاندان معروف سادات «مقبره» از سادات جلیل‌القدر خوی در آذربایجان بوده است. میردامادی دارای چهار پسر و پنج دختر است. سید حسن، سید حسین، سید محمد و سید پسران و سیده خدیجه میردامادی دختر بزرگ وی و همسر سید جواد خامنه‌ای و مادر سید علی خامنه‌ای، رهبر دوم جمهوری اسلامی ایران است.

تحصیلات و اساتید

سید هاشم پس از گذراندن دروس مقدماتی در نجف‌آباد، وارد حوزۀ علمیه نجف شد. در فقه و اصول از محضر آخوند خراسانی، میرزا محمدتقی شیرازی معروف به میرزای کوچک، مبرزا محمدحسین نائینی و سید ابوالحسن اصفهانی بهره‌مند گردید. در زمینۀ اخلاق و عرفان نیز شاگرد اساتید نظیر سید احمد کربلایی، سید مرتضی کشمیری و میرزا جواد آقا تبریزی بود. ایشان در همان دوران جوانی به درجۀ اجتهاد رسید و پس از مدتی عازم مشهد شد.

سلوک اخلاقی و معنوی

منابع و شرح‌حال‌نویسان، میردامادی را به ساده‌زیستی، پرهیزگاری و حسن خلق توصیف کرده‌اند. وی از مصرف اموال شبهه‌ناک خودداری می‌کرد و در تعاملات اجتماعی، فردی متواضع و پیگیر رفع مشکلات مردم شناخته می‌شد. در گزارش‌های مربوط به زندگی وی آمده است که او زمان زیادی از شبانه‌روز را به عبادت می‌پرداخت و بر خواندن نمازهای مستحب (نافله) روزانه و شبانه مداومت داشت؛ تا جایی که گاه برخی از این نمازها را در مسیر رفت‌وآمد به مسجد می‌خواند. علامه طباطبایی در توصیف تقوای او، وی را عابدترین طلاب نجف خوانده است.

فعالیت‌های فرهنگی و سیاسی

شخصیتی میردامادی با مسجد گوهرشاد گره خورده بود و حدود چهل سال، بدون تعطیلی، امام جماعت و مفسر قرآن در شبستان این مسجد بود که بعدها شبستان به نام وی معروف شد.

در عرصۀ سیاسی، وی از رهبران مبارزه با قانون کشف حجاب رضاخان و مخالف حکومت پهلوی بود. در تیر ۱۳۱۴ش (۱۳۵۴ ق)، همگام با دیگر علمای خراسان به دلیل عدم همسویی این قانون با اسلام، به مخالفت پرداختند. پس از بازداشت حسین طباطبایی قمی، مردم در منازل علما از جمله منزل وی تجمع کردند و سپس واقعه مسجد گوهرشاد رخ داد. مأموران، رهبران این حرکت از جمله سید هاشم میردامادی، سید یونس اردبیلی، شاهرودی و نهاوندی را دستگیر و هر کدام را به محلی تبعید کردند. میردامادی به زندان تهران منتقل و سپس به همراه ۲۴ نفر دیگر محاکمه و به شهرری و سمنان تبعید شد. احمد مجتهد تهرانی دربارهٔ دوران اقامت وی در شهرری بیان داشته است که با حضور سید هاشم در شهرری و اقامه نماز جماعت در حرم عبدالعظیم حسنی، همۀ جماعات تحت‌الشعاع حضور ایشان قرار گرفت و بعد از اندک زمانی به عالم اول و شخصیت شهرری معروف شد.

وی پس از سرنگونی حکومت رضاخان در سال ۱۳۲۰ش به مشهد بازگشت و فعالیت‌های علمی و فرهنگی خود را از سر گرفت. خانوادۀ میردامادی با خانواده سید روح الله خمینی آشنایی و دوستی دیرینه داشت؛ در آبان ۱۳۴۳ش پس از تبعید امام خمینی به ترکیه خدیجه ثقفی به مشهد رفت و در خانهٔ میردامادی اقامت گزید. میردامادی که از حادثه، اندوهگین بود با گریه از ثقفی خواست تا با ختم صلوات و توسل به امام رضا برای آزادی امام خمینی دعا کند.

آثار

مهم‌ترین تألیفات بجامانده از سید هاشم میردامادی عبارت‌اند از:

• خلاصه البیان؛ تفسیر فارسی قرآن که حاصل سال‌ها تدریس است و دو جلد آن به طبع رسیده است؛
• رساله‌ای در رجعت؛
• ترجمه کتاب سیف الامة و برهان الملة اثر ملا احمد نراقی از فارسی به عربی؛
• شرح حال علمای بزرگی که به حضور امام زمان رسیده‌اند؛
• برخی از تقریرات دروس آخوند خراسانی و میرزای نائینی؛
• جزواتی در علم اخلاق.

درگذشت

سید هاشم میردامادی سرانجام در شب سه‌شنبه ۲۳ جمادی‌الثانی ۱۳۸۰ قمری به علت بیماری و در سن ۷۷ سالگی دار فانی را وداع گفت. پیکر وی در جوار حرم امام رضا در رواق دارالسعاده به خاک سپرده شد. در پی درگذشت وی، حسین بروجردی مجلس ترحیم با حضور گسترده علما در مدرسه فیضیه قم برگزار کرد.

بزرگداشت

در تاریخ ۲۷ فروردین ۱۳۹۴، مراسم بزرگداشتی با محوریت واکاوی تفسیر خلاصة البیان در تالار همایش‌های دفتر تبلیغات اسلامی خراسان رضوی برگزار شد که در آن پیام سید علی خامنه‌ای قرائت گردید. در این پیام، از وی به‌عنوان عالمی جامع، متقی و مفسری پارسا یاد شده است که تسلط کم‌نظیری بر احادیث اهل‌بیت داشت. به دنبال برگزاری این همایش، کتابی با عنوان «فقیه آزاده» حاصل دو سال پژوهش، به قلم سید باقر آیت میردامادی و مرتضی خواجوند سریوی در هفت فصل تدوین و روانه بازار نشر شد که به تفصیل به شرح حال، اجداد و فرزندان سید هاشم میردامادی پرداخته است.

منابع

• «آیت‌الله سید هاشم میردامادی نجف‌آبادی؛ عالمی ربانی و مجاهدی نستوه که از سردمداران مبارزه با استبداد رضاخانی بود»، وب‌سایت قدس آنلاین، تاریخ درج مطلب: 5 دی 1403ش.
• «بررسی نقش خانواده رهبر انقلاب در قیام مسجد گوهرشاد»، وب‌سایت کافه تاریخ، تاریخ درج مطلب: 5 مهر 1394ش.
• بهبودی، هدایت‌الله، شرح اسم، مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تهران، مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، ۱۳۹۱ش.
• خامنه‌ای، سید علی، «پیام به یادواره‌ی آیت‌الله سیّدهاشم میردامادی نجف‌آبادی»، پایگاه دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله العظمی سیدعلی خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: 25 فروردین 1394ش.
• «سید هاشم میردامادی نجف‌آبادی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 18 بهمن 1399ش.
• «فرزندان»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 18 بهمن 1399ش
• ««فقیه آزاده»؛ تصویری از زندگی «پدربزرگ رهبر معظم انقلاب»»، وب‌سایت عصر امروز، تاریخ درج مطلب: 21 آبان 1396ش.
• نوروزی، علیرضا، «آیةالله سیدهاشم میردامادی نجف آبادی که بود؟»، وب‌سایت تابناک، 5 خرداد 1391ش.
• «مروری بر کتاب «فقیه آزاده» آیت‌الله سید هاشم میردامادی نجف‌آبادی»، وب‌سایت مباحثات، تاریخ درج مطلب: 22 آبان 1396ش.