امنیت اجتماعی

امنیت اجتماعی؛ ایمنی جان، مال، آبرو، هویت، موقعیت و آرامش افراد در برابر تهدیدهای درون‌جامعه‌ای.

امنیت اجتماعی مفهومی است که در آن، زیست جمعی بدون دلهره از تعرض به جان، مال، اعتبار، باورها و فرصت‌های مشروع شهروندان معنا پیدا می‌کند. این مفهوم برخلاف تصور رایج که آن را تنها به نبود جرم و جنایت تقلیل می‌دهد، دامنه‌ای فراتر از نظم انتظامی داشته و به کیفیت رابطۀ افراد با یکدیگر، احساس تعلق به هویت جمعی، میزان اعتماد به نهادهای عمومی و امکان حفظ حریم‌های شخصی در برابر فشارهای هنجاری و اقتصادی نیز گسترش می‌یابد. امنیت اجتماعی در جامعه زمانی برقرار است که هم «خطر عینی» آسیب کاهش یافته و هم «احساس ذهنی» تهدید در میان افراد جامعه جای خود را به آرامش و اطمینان داده باشد. چنین تعریفی، دولت، نهادهای مدنی و شهروندان را به‌طور همزمان مسئول تأمین و نگهداری این امنیت می‌داند زیرا هرگونه خلأ در حمایت‌های رسمی یا غیررسمی می‌تواند زنجیرۀ اعتماد اجتماعی را گسسته و امنیت جمعی را دچار فرسایش کند.

مفهوم‌شناسی

امنیت اجتماعی (به لاتین: Secures، به‌معنای فقدان دلهره) ضعیتی است که در آن اعضای یک جامعه نسبت به حفظ حقوق بنیادین خود نظیر جان، مال، اعتبار، موقعیت و آزادی‌های اجتماعی، در برابر سایر افراد، گروه‌ها یا نهادها احساس ایمنی کنند. این مفهوم، برخلاف «امنیت ملی» که بر تمامیت ارضی و حاکمیت متمرکز است، ناظر بر تعاملات درون‌جامعه‌ای و روابط شهروندان با یکدیگر و با دولت است. از نگاه مکتب کپنهاگ، امنیت اجتماعی به‌معنای توانایی جامعه برای حفظ هویت خود در برابر تهدیدها است؛ درحالی‌که در دیدگاه اسلامی، این مفهوم فراتر از نبود تهدید فیزیکی بوده و در گرو استقرار عدالت، اخلاق و ایمان است. همچنین، امنیت اجتماعی دو وجه دارد: وجه عینی، شامل شاخص‌های قابل اندازه‌گیری مانند نرخ جرم، آمار بزهکاری و میزان خشونت؛ و وجه ذهنی، یعنی ارزیابی افراد از ایمنی محیط زندگی خود، از جمله فضاهای عمومی و روابط اجتماعی. امنیت اجتماعی زمانی به‌صورت کامل برقرار است که هم خطر عینی آسیب به حداقل رسیده باشد و هم احساس ذهنی تهدید جای خود را به آرامش دهد.

پیشینه

اصطلاح «امنیت اجتماعی» را نخستین‌بار باری بوزان در سال ۱۹۹۱م به‌کار برد و آن را در برابر تهدیدهای هویتی گروه‌های صنفی، قومی و جنسی تعریف کرد. از نگاه مکتب کپنهاگ، امنیت مطلق قابل تصور نبوده و وجود درصدی از ناامنی و بحران، عامل بالندگی و پویایی حیات بشری است.

امنیت اجتماعی در دوره پهلوی

در دورۀ پادشاهی محمدرضا پهلوی، سیاست امنیتی‌سازی فضا با تشکیل ساواک، گارد شاهنشاهی و سرکوب مخالفان، نه‌تنها امنیت اجتماعی را کاهش داد بلکه بی‌اعتمادی گسترده به حاکمیت ایجاد کرد. ترویج بی‌بندوباری به‌نام آزادی و وابستگی به آمریکا، بحران ناامنی را در این دوران تشدید کرد.

امنیت اجتماعی پس از انقلاب اسلامی

پس از انقلاب، رویکرد مبتنی بر آیات و روایات، با تکیه بر عبادات، اجرای حدود، مبارزه با مواد مخدر، امربه‌معروف و وحدت ملی دنبال شد. ادغام نیروهای انتظامی در سال ۱۳۷۰ش و ارتقای آن به فرماندهی کل انتظامی در ۱۴۰۰ش، گام‌های عملی در این مسیر بود. امام خمینی حفظ آبرو و مال مردم را از شاخصه‌های نظم اجتماعی دانست و رهبر شهید نیز بر امنیت اخلاقی همواره تأکید داشت.

اهمیت و کارکردهای امنیت اجتماعی

1. پیش‌شرط توسعه و مشروعیت سیاسی: بستر بنیادین برای تحقق توسعه، عدالت و آزادی است. تأمین آن، نخستین وظیفۀ دولت‌ها و شاخص اصلی سنجش توانمندی و مشروعیت نظام‌های سیاسی به‌شمار می‌رود.
2. زیربنای امنیت ملی: پایه و مبنای شکل‌گیری امنیت ملی در هر کشور است.
3. آثار اجتماعی: استقرار آن موجب کاهش چشمگیر جرائم، رهایی شهروندان از ترس و حاکمیت آرامش و اطمینان عمومی در جامعه می‌شود.

مراتب سه‌گانه تأمین امنیت اجتماعی

سطح امنیت	رویکرد / زمان اقدام	تمرکز و اقدامات اصلی	نهادهای مسئول اصلی
منفعل (واکنشی)	پس از وقوع ناامنی و جرم	کشف جرم، دستگیری مجرمان و اعمال مجازات	دستگاه‌های انتظامی و قوه قضائیه
پیشگیرانه (فعال)	پیش از بروز ناامنی	جلوگیری از وقوع جرم، گشت‌زنی، نظارت و ایجاد بازدارندگی	دستگاه‌های انتظامی و قوه قضائیه
فرافعال (ایجابی)	رویکرد ساختاری و مستمر	ارتقای کیفیت زندگی، رفع ریشه‌های جرم، سیاست‌گذاری اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی	نهادهای سیاست‌گذار، دولت و دستگاه‌های برنامه‌ریز.

ابعاد و مصادیق امنیت اجتماعی

1. بعد عینی: ناظر بر نرخ‌های جرم و بزهکاری؛
2. بعد ذهنی: ناظر بر پنداشت از امنیت؛ یعنی افراد تا چه میزان محیط و جامعه را برای خود امن ارزیابی می‌کنند.

از سوی دیگر، برخی پژوهش‌ها ابعاد و شاخصه‌هاای امنیت اجتماعی را به شرح زیر معرفی کرده اند:

1. بعد جانی: تردد به تنهایی در شب، راه رفتن به تنهایی در یک مسیر خلوت، رفتن و نشستن در پارک‌های حاشیه‌ای به تنهایی، کمک به سرنشینان اتومبیلی که در خیابان خراب شده، پذیرفتن خوراکی از فرد ناشناسی، رانندگی در خیابان‌های خلوت.
2. بعد شغلی: ایجاد جایگاه شغلی مناسب برای زنان، نداشتن نگرانی افراد برای تأمین آیندۀ کاری خود، نداشتن نگرانی افراد برای تأمین آیندۀ کاری فرزندان خود، اطمینان از ارتقاء شغلی، اطمینان از ثبات شغلی، آرامش خاطر در محیط کار.
3. بعد مالی: پارک کردن اتومبیل در خیابان به مدت طولانی، نداشتن نگرانی افراد برای از دست دادن جای زندگی، همراه داشتن پول نقد به مقدار زیاد، انجام معاملات مهم به تنهایی، نداشتن نگرانی افراد برای از دست دادن مال، خالی گذاشتن منزل به مدت چند روز.
4. بعد سیاسی: عضویت در احزاب و گروه های سیاسی، تشکیل تشکلها و گروه های اجتماعی- سیاسی، شرکت در جلسات سخنرانی فعالان سیاسی، پخش و توزیع نشریۀ منتقد دولت، هواداری از یک گروه سیاسی، ابراز عقاید و انتقاد نسبت به عملکرد دولت، استفاده از سایتها و منابع اینترنتی برای کسب اطلاعات اجتماعی- سیاسی.
5. بعد جمعی: امنیت داشتن افراد در رفت و آمدهای اجتماعی، سهولت در تعاملات با دیگر گروه ها و افراد (به ویژه مهاجران دائمی و فصلی)، احترام داشتن افراد در بین اقوام غیر همشهری.
6. بعد اعتقادی: میزان پیروی کردن از دستورات مذهبی، میزان باور به نیکوکاری، اجرای اعمال دینی مانند نماز، روزه، دعا و قرائت قرآن، شرکت در اعیاد و عزاداریهای مذهبی.
7. بعد حقوقی: برخورد با فساد در بین مسئولان ارشد دولتی، مبارزه با جرایم سازمان یافته، رعایت قانون و مقررات.
8. بعد قضایی: قاطعیت نیروی انتظامی و قوۀ قضائیه در برخورد با مجرمان، افزایش حضور فیزیکی پلیس در طول شبانه روز، حضور به موقع و سریع فوریتهای پلیسی 110، برخورد با نزاعهای خیابانی و اراذل و اوباش، برخورد مناسب با بی هنجاری های اجتماعی، تعامل و مشارکت مردم با پلیس برای حل مشکل.
9. بعد اخلاقی: کاهش میزان رشوه در میان کارکنان، کاهش میزان پارتی بازی در بین کارکنان، احترام به نظر مردم، میزان پایبندی کارکنان سازمان به صداقت، احترام متقابل در محل کار.
10. بعد نوامیس: آسایش بصری و محیطی از دید زنان، رضایت زنان از نوع صحبت کردن با آنها، رضایت زنان از چگونگی صحبت کردن با آنها.
11. بعد عاطفی: اطمینان از اینکه دیگران ما را دوست دارند، اطمینان از اینکه بودن و نبودن ما برای دیگران اهمیت دارد، سهیم بودن اطرافیان در شادیها، کمک به رفع مشکلات در گرفتاریها.
12. بعد فکری: داشتن آرامش روحی و فکری نسبت به مسائل روزمره، نداشتن نگرانی فکری، اعتماد و اطمینان به آینده.
13. بعد فرهنگی: حضور افراد در تشکلها و انجمنهای مذهبی، ادبی و هنری، تقویت فرهنگ عمومی، تبلیغات نسبت به وجود امنیت شهر.
14. بعد اقتصادی: کاهش نرخ بیکاری، افزایش رشد اقتصادی، رضایت اقتصادی، توزیع عادلانۀ ثروت و درآمد، کاهش فقر، کاهش نرخ تورم و گرانی.

عوامل مؤثر بر امنیت اجتماعی

مهم‌ترین عوامل تأثیرگذار بر امنیت اجتماعی عبارتند از:

1. امنیت فیزیکی: محافظت از جان، سلامت و اموال در برابر جرم، خشونت، بلایای طبیعی و تهدیدات فناوری.
2. امنیت اقتصادی: شامل اشتغال پایدار، کاهش فقر، توزیع عادلانۀ ثروت و عدالت اقتصادی است. عوامل مؤثر بر آن عبارتند از ایجاد فرصت‌های شغلی و درآمد مناسب (اشتغال و درآمد)، توسعۀ اقتصادی پایدار و استقرار زیرساخت‌های قوی (رشد اقتصادی)، فراهم کردن محیط مناسب برای رشد کسب‌وکارها و کارآفرینی (حمایت از کسب‌وکارها)، کاهش تفاوت‌های اقتصادی و توزیع عادلانۀ ثروت (کاهش فقر) و همچنین حفظ استقرار اقتصادی و مقابله با شوک‌های داخلی و خارجی (پایداری اقتصادی).
3. امنیت سیاسی: شامل حاکمیت قانون، حقوق شهروندی، دسترسی به عدالت، ثبات سیاسی است. از جمله عوامل مؤثر بر آن عبارتند از اجرای عادلانۀ قوانین برای همه افراد و نهادها (پایبندی به قانون)، اطمینان از حقوق سیاسی، مدنی و اجتماعی شهروندان (حقوق شهروندی)، دسترسی عادلانه و مساوی به سیستم قضایی (دسترسی به عدالت)، ایجاد فرصت‌های مشارکت سیاسی و حفظ آزادی بیان (حمایت از نظام سیاسی دموکراتیک) و همچنین حفظ استقرار نظام سیاسی در برابر تهدیدات داخلی و خارجی (پایداری سیاسی).
4. نظم اجتماعی و نبود جرم.
5. حمایت‌های متقابل اجتماعی.
6. اعتماد مردم به یکدیگر و به دولت.
7. مشارکت مردمی در امور جمعی.
8. رسیدگی به نیازمندان: خداوند مومنان را به رسیدگی به نیازمندان امر کرده است. از جمله راه‌های کمک به نیازمندان انفاق، قرض‌الحسنه و مهلت به بدهکار است.
9. تشکیل گروه‌های جهادی: برای خدمت به محرومان. رهبر شهید انقلاب این حرکت را مایۀ خدمت‌رسانی مستقیم به میلیون‌ها نفر و بهره‌مندی مادی و معنوی آنها دانسته‌اند.
10. صلح‌محوری: شامل اصلاح میان افراد، فروخوردن خشم و پرهیز از خونریزی.
11. وظایف حکومتی: اجرای حکم قصاص، حدود شرعی، مبارزه با مواد روانگردان، برخورد با مفسدان، کنترل رسانه (شامل پرهیز از سخنانی که دشمن سوءاستفاده کند، پرهیز از دامن زدن به شیطنت‌های رسانه‌ای، رصد و کنترل رسانه‌ها، عدم انتشار تمام اخبار، بررسی صحت اخبار، پرهیز از دنبال کردن رسانه‌های دروغگو، پرهیز از پخش شایعه و اخبار بدون سند )، تحقق عدالت، توسعۀ علم و جلوگیری از گرانی.
12. افزایش ایمان و دینداری: شامل برقراری محبت و مودت در جامعه، اصلاح امور و آرامش در جامعه.
13. امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر.
14. وحدت جامعه: وقتی همۀ جامعه خود را برادر و خواهر دینی بدانند، بسیاری از مشکلات حل و امنیت اجتماعی محقق می‌شود.
15. اخلاق‌مداری: با افزایش ایمان در جامعه، افعال پسندیدۀ شرعی و عقلی افزایش یافته و امنیت اجتماعی محقق می‌شود. از جمله مصادیق اخلاق‌مداری در جامعه عبارتند از وفای به عهد، عدم آزار پیروان ادیان دیگر، خوش‌رفتاری با همسر، پرهیز از سوءظن، تکبر، دروغ، تجسس، غیبت، حسادت، و حفظ حقوق همسایه.

تهدیدهای امنیت اجتماعی

تهدید، آن دسته از عواملی هستند که می‌توانند منافع حیاتی یا ارزش‌های مطلوب یک ملت را با چالش جدی مواجه کند. هرگاه تهدیدها علیه امنیت عمومی با انگیزۀ لطمه به هویت گروه اجتماعی انجام شود، تهدید علیه امنیت اجتماعی تلقی می‌شود.

انواع تهدیدها

1. یأس و ناامیدی اجتماعی
2. ناراضی از وضع خود، جامعه و نهادهای اجتماعی–سیاسی
3. اضطراب و نگرانی‌های اجتماعی و فردی
4. احساس بی‌عدالتی، نابرابری، تبعیض
5. فردگرایی، کاهش تعهدات جمعی، کاهش عواطف متقابل
6. ضعف اعتماد اجتماعی
7. بحران هویت به ویژه در نسل جوان
8. رشد تضادهای اجتماعی ناشی از گسست‌های متعدد اجتماعی
9. تأمین اجتماعی و ضعف در احساس امنیت در حوزه‌های مختلف
10. تعارض بین اخلاق نظری و عملی
11. ضعف همبستگی و انسجام جمعی
12. جنبش‌های اجتماعی دانشجویی، قومی، زنان، کارگران
13. گروه‌ها و جریان‌های مخل امنیت و تجزیه‌طلب
14. گروه‌ها و جریان‌های مخل امنیت غیرمسلح
15. گسترش نابسامانی‌های اجتماعی از قبیل اعتیاد، جرائم اجتماعی، قتل، سرقت
16. تضعیف جایگاه و نقش ولایت فقیه
17. بی‌اعتمادی مردم به کارآمدی نظام
18. تضعیف روحیۀ دینی و انقلابی در برخی کارگزاران نظام
19. شکاف بین اقلیت‌های قومی، مذهبی و فرقه‌ای با نظام
20. تضعیف دستگاه‌های اطلاعاتی، امنیتی، دفاعی و قضائی
21. گرایش‌های بالقوه تجزیه‌طلبانه اقوام.
22. از دیدگاه قرآن: ظلم و بی‌عدالتی، استبداد، تبعیض، بی‌تفاوتی به امور جامعه و بی‌کفایتی مسئولان.

پانویس

منابع

• قرآن کریم.
• ابن‌ابی‌حدید، عبدالحمید بن هبه‌الله، شرح نهج‌البلاغه لابن ابی‌الحدید، به‌تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، قم، مکتبه آیه‌الله المرعشی النجفی، 1404ق.
• اسمعیلی حسین‌آبادی، مهدی و دیگران، «تأثیر ایمان در تحقق امنیت اجتماعی از منظر قرآن کریم و روایات اهل‌بیت علیهم‌السلام»، مطالعات قرآن و حدیث، دورۀ 18، شمارۀ 2، پیاپی 36، 1404ش.
• «امنیت اجتماعی چیست؟»، وب‌سایت دژبان، تاریخ درج مطلب: 4 تیر 1402ش.
• «امنیت اجتماعی در غرب، جهان سوم و ایران»، خبرگزاری تجارت فردا، تاریخ درج مطلب: 4 اردیبهشت 1401ش.
• بوزان، باری، مردم، دولت‌ها و هراس، تهران، پژوهشکدۀ مطالعات راهبردی، ۱۳۷۸ش.
• تمیمی آمدی، ناصح‌الدین، غررالحکم و درر الکلم، به‌ترجمۀ محمدعلی انصاری، تهران، امام عصر، 1385ش.
• دیلمی، حسن بن محمد، ارشاد القلوب، قم، الشریف الرضی، 1412ق.
• رفیعیان، مجتبی و دیگران، «ارزیابی و تحلیل شاخص‌های امنیت اجتماعی استان‌های کشور»، برنامه‌ریزی منطقه‌ای، دورۀ 11، شمارۀ 44، 1400ش.
• شایگان، فریبا، «تهدیدهای امنیت اجتماعی از دیدگاه مقام معظم رهبری»، دانشگاه تهران، دورۀ 3، شمارۀ 2، پیاپی5، 1392ش.
• صالحی امیری، سیدرضا، امنیت اجتماعی، تهران، مرکز تحقیقات استراتژیک، 1391ش.
• طوسی، محمد بن الحسن، الامالی، به‌تحقیق مؤسسه البعثه، قم، دار الثقافه، 1414ق.
• عبدی، مهدی و دیگران، «شناسایی ابعاد و شاخص‌های امنیت اجتماعی»، سبک زندگی اسلامی با محوریت سلامت، دورۀ 7، 1402ش.
• عدل، محسن، «نقش زنان و امنیت اجتماعی»، دانشگاه علوم انتظامی، همایش پلیس زن و امنیت عمومی، 1386ش.
• کلینی، محمدبن‌یعقوب، الکافی، به‌تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دارالکتب‌الاسلامیه، 1407ق.
• ماندل، رابرت، چهرۀ متغیر امنیت ملی، تهران، پژوهشکدۀ مطالعات راهبردی، 1379ش.
• «نگاهی به امنیت اجتماعی قبل و بعد از انقلاب اسلامی»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: 25 بهمن 1400ش.