مدگرایی

مدگرایی افراطی؛ نوگرایی، تغییر و تحول بیش از حد در ظاهر و نحوۀ پوشش افراد.

مدگرایی

پادکست مقاله | 🡇 noicon

مدگرایی از زمان‌های گذشته وجود داشته است. افراد با تبعیت از مد می‌خواهند خود را متمایز از دیگران نشان دهند و وقت و هزینۀ زیادی را صرف این کار می‌کنند. مدگرایی در صورت افراط می‌تواند موجب خودباختگی، وسواس و عدم اعتماد‌به‌نفس شود. تلفیق مد با فرهنگ اصیل ایرانی می‌تواند آثار مثبتی در پی داشته باشد.

مفهوم‌شناسی

مُد در فرهنگ فارسی به‌معنی روش موقتی است که طبق ذوق و سلیقۀ اهل زمان طرز زندگی و لباس پوشیدن افراد را تنظیم کند. مدگرایی نیز به‌معنی مدپرستی و پیروی از مد است.

تاریخچه

مدگرایی ریشه در تاریخ گذشته دارد. در زمانی که اغلب زنان و مردان لباس‌های بلند می‌پوشیدند، کسانی که قشر پایین جامعه بودند رداهایی به رنگ نارنجی می‌پوشیدند؛ ولی قشر مرفه رداهای‌شان به رنگ ارغوانی بود و با پوشش طلایی و نقره‌ای زینت داده می‌شد؛ پیشینۀ مد در ایران نیز به دوران قاجار برمی‌گردد. تحول در صنعت پوشاک مربوط به سفر درباریان و افراد عام به اروپا است. نقطۀ عطف مدگرایی در این دوره از تاریخ، سفر همسر فتحعلی‌شاه و توجه به لباس خاص الیزابت مک‌نیل گفته شده است که پس از آن لباس‌های زنان دربار شکلی جدید یافت. در دوران پهلوی نیز با دستور کشف حجاب از سوی رضا پهلوی مدپرستی با گرایش به انواع آرایش‌ها و لباس‌ها به اوج خود رسید. امروزه نیز با گسترش وسایل ارتباط‌جمعی از جمله اینترنت و ماهواره، هنجارها و ارزش‌ها به‌ویژه در میان برخی زنان و دختران جوان تغییر یافته و موجب تمایل آنان به مدگرایی افراطی شده است.

عوامل مدگرایی

برخی از عوامل مدگرایی عبارت‌اند از:

1. تنوع‌طلبی؛ در عصر جدید تنوع‌جویی در بین قشر جوان بیشتر به چشم می‌خورد و این تنوع‌گرایی از کشش‌هایی است که انسان را به مدگرایی ترغیب می‌کند.
2. چشم‌وهم‌چشمی؛ این خصیصه را بارزترین عامل مدگرایی و رایج در میان زنان دانسته‌اند.
3. رسانه‌ها؛ از جمله رسانه‌هایی که انواع مدها را تبلیغ می‌کنند، می‌توان به مجلات و سایت‌های فعال اینترنتی اشاره کرد. از سوی دیگر با ساخت انواع فیلم و سریال‌، چه در شبکه‌های داخلی با ترویج اشرافی‌گری و چه از طریق ماهواره، به بازنمایی سبک‌ها و مدهای خاص و رایج می‌پردازند.
4. تولیدکنندگان داخلی و خارجی؛ طراحان لباس با توجه به روحیۀ روان‌شناختی افراد جامعه به‌خصوص جوانان و روحیۀ نوگرایی آنها دست به تبلیغ و ایجاد مدهای مختلفی می‌زنند. تولیدکنندگان خارجی با به‌کارگیری و آشنایی با مبناهای روان‌شناختی و تأثیرگذاری، این مدها را طراحی و تولیدکنندگان داخلی از آنها تقلید می‌کنند.
5. مدگرایی قشر مرفه؛ روحیۀ برتری‌جویی و تشخص‌طلبی افراد مرفه آنها را وا می‌دارد که از لباس‌های گران‌قیمت و مد روز استفاده کنند و افراد دیگر نیز می‌خواهند خود را شبیه آنها نمایند و در ظاهر و لباس‌پوشیدن از آنها تبعیت می‌کنند.

آسیب‌های مدگرایی افراطی

توجه بیش از حد به مد به‌ویژه در نوجوانان و جوانان موجب اضطراب در آنان می‌شود؛ به‌گونه‌ای که آنها قادر نخواهند بود با علاقۀ خود چیزی بپوشند و سرمایۀ عمر و انرژی خود را صرف تبعیت از مد می‌کنند. مدگرایی افراطی موجب آشفتگی هویت، بی‌ثباتی و تحول قوانین و هنجارها می‌شود و هزینه‌های بسیاری را به چرخۀ اقتصادی خانواده تحمیل می‌کند.

جایگزین مدگرایی غربی

متناسب با زیست‌بوم ایران، پوشش‌های ایرانی - اسلامی زیادی وجود دارد و این پوشش ها با توجه به طرح‌ها و الگوهای متنوع و زیبا می‌تواند، جایگزین مد غربی شود و حس غرور و افتخار را در جوانان ایجاد کند.

راه‌های کاهش مدگرایی

با ایجاد سرگرمی‌های جدید، کشف استعدادها و راه‌هایی دیگر برای دیده شدن جوانان در جامعه، می‌توان مدگرایی را کاهش داد. پوشش ایرانی - اسلامی با نوآوری و طرح‌های سنتی و چشم‌نواز می‌تواند از روند رایج شدن لباس‌های غربی بکاهد. رسانه‌ها نیز می‌توانند با ایجاد برنامه‌های جذاب و مناسب، به مقابله با مدپرستی بپردازند.

منابع

• «پدیده مدگرایی و آسیب‌های اجتماعی آن (بخش اول)»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: 8 بهمن 1397ش.
• «تاریخچه مد و پوشاک در ایران» وب‌سایت طراح لباس، تاریخ درج مطلب 30خرداد 1401ش.
• «تاریخچۀ مد و فشن در ایران»، وب‌سایت طراح لباس، تاریخ بازدید: 26 آذر 1401ش.
• «دلایل مدگرایی افراطی جوانان چیست؟»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: 4 اسفند 1400ش.
• کوهستان بحر آسمان، فاطمه و دیگران، «بررسی ارتباط بین مدگرایی و هویت اجتماعی در بین دختران جوان 15 تا 29 سال شهر کرمان»، فصلنامه علمی پژوهشی زن و جامعه، شماره سوم، پاییز 1398ش.
• «مدگرایی چیست؛ بهره‌مندی از تمدن جدید یا خودباختگی؟»، مشرق‌نیوز، تاریخ درج مطلب: 26 دی 1395ش.
• «مدگرایی منفی و مدگرایی مثبت»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 15 دی 1391ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 26 آذر 1401ش.
• مشایخی، مصطفی، «پوشش اسلامی – ایرانی، جایگزین مدگرایی غربی»، بارانی‌نیوز، تاریخ درج مطلب: 6 اسفند 1396ش.
• هاشم‌نژاد، حسین، «همه چیز درباره پدیدۀ مد و مدگرایی»، مشرق‌نیوز، تاریخ درج مطلب: 6 دی 1389ش.

ویکی رز

پرونده:مدگرایی.jpg

مدگرایی؛ پیروی از الگوهای رایج و گذرا در سبک زندگی.

در مدگرایی به‌معنای رایج امروزی، فرد سبک زندگی خود را طبق آخرین الگوها تنظیم می‌کند و به محض آن که الگوی جدیدی در جامعه رواج یافت، از آن پیروی می‌کند. این پدیده ریشه در زیبایی‌جویی و تنوع‌طلبی انسان دارد که اگر در چهارچوپ موازین فرهنگی و شرعی و مورد تأیید عقل باشد، مثبت ارزیابی می‌شود؛ اما اگر ناشی از تقلید کورکورانه باشد، نامطلوب است.

مفهوم‌شناسی

واژۀ فرانسوی «مد» (mode) به‌معنای سلیقه، روش، عادت، رسم و شیوه، در اصطلاح عبارت است از ذوق و سلیقۀ موقت افراد در سبک زندگی از جمله شکل لباس‌پوشیدن، نوع آداب پذیرایی و معاشرت و تزیین و معماری خانه. در ماهیت مد، تغییر سلیقۀ ناگهانی و مکرر همه یا بعضی افراد یک جامعه دخالت دارد که منجر به انجام رفتار خاص یا مصرف کالای به‌خصوص یا در پیش‌گرفتن سبک ویژه در زندگی می‌شود. از این منظر، «مدگرایی» رویکردی است که در آن فرد، سبک لباس‌پوشیدن و طرز زندگی و رفتار خود را طبق آخرین الگوهای رایج تنظیم کند و به محض آن که مد جدیدی در جامعه رواج یافت، از آن پیروی کند.

تاریخچه

پرونده:مدگرایی3.jpg

به گواهی منابع تاریخی سابقۀ رواج مدگرایی در ایران به دوران فتح‌علی شاه قاجار برمی‌گردد. قبل از آن به‌دلیل غنای فرهنگ ایرانی تقلید از بیگانگان و مدگرایی، منفی تلقی می‌شد و حتی در دوران صفویه، مقامات حکومتی و مردم نوع پوشش و چگونگی  لباس‌پوشیدن ایرانی را برتر از اروپایی‌ها می‌دانستند. پس از انعقاد قرارداد «فین‌کن‌اشتاین» بین ایران و فرانسه در 1807م کارشناسان نظامی فرانسه به ایران آمدند تا به تجدید سازمان ارتش ایران بپردازند.

فرانسوی‌ها چهارهزار سرباز پیاده‌نظام را با لباس متحدالشکل و به طرز اروپایی تربیت کردند. در این زمان، افرادی از طبقات دیگر نیز در پوشیدن لباس از این سبک تقلید کردند و اولین مد غربی به‌نام «رخت نظامی» میان ایرانیان رایج شد. با تأسیس مدارس جدید در عصر ناصرالدین شاه، پوشاک دانش‌آموزان این مدارس نیز که بیش‌تر از طبقۀ فرادست بودند، متحول شد. در نخستین سال‌های حکومت رضاخان، اولین حرکت منسجم برای تغییر در لباس ایرانیان، از سوی مجلس شورای ملی آغاز شد و نمایندگان مجلس در 29 بهمن 1301ش تصویب کردند که همه کارکنان شهری، اعضای کابینه و نمایندگان مجلس، در طول ساعات کاری، باید کت‌وشلوار آبی‌رنگ بر تن و کلاه لبه‌دار «پهلوی» را بر سر کنند.

در این دوره با شکل‌گیری طبقۀ متوسط ایرانی، «هیپی‌گری» توسط جوانان ایرانی از غرب اقتباس شد. پس از پیروزی انقلاب اسلامی و تحولات بنیادین فرهنگی در طبقات مختلف جامعه، بسیاری از مدهای غربی به فراموشی سپرده شد و جای خود را به مدهای بومی برخاسته از ارزش‌های اسلامی داد؛ این امر به‌ویژه در دوران جنگ تحمیلی نمود بیش‌تری پیدا کرد. در این دوره پوشش بسیجی‌های زمان جنگ و بعد از جنگ در قالب افراد حزب‌اللهی از نوع آرایش موها، نوع محاسن و هم چنین نوع لباسی که می‌پوشیدند، در قالب یک مد در جامعه رایج شد. پس از جنگ، تهاجم فرهنگ غربی به جامعه ایرانی بار دیگر آغاز شد که از سوی آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر انقلاب اسلامی ایران، شبیخون فرهنگی نام‌ گرفت.

گسترۀ مدگرایی

‏مدگرایی، گستره‌ای به وسعت زندگی انسان دارد و تمامی شئونات آن را در بر می‌گیرد، از جمله: پوشش، آرایش، محیط‌آرایی، مدل ماشین، مدل کیف، لوازم منزل، حتی ادبیات سیاسی، شیوۀ احوال‌پرسی و جنبه‌های زیباشناختی زندگی. در این میان، پوشاک و شیوۀ آرایش، شاخص‌ترین کالای مد‌شونده محسوب می‌شود. امروزه استفاده از لباس‌های تنگ و چسبان، استفاده از لوازم آرایشی، جراحی بینی، تاتو (خالکوبی)، سوراخ‌کردن پوست و نصب اشیای تزیینی روی آن، برنزه‌کردن پوست، تزریق ژل بوتاکس و ایمپلنت سینه در خانم‌ها، کاشت ناخن و نگین چشم از مصادیق مدگرایی است.

زمینه‌های فرهنگی و اجتماعی

پژوهشگران، مدگرایی رایج را پدیدۀ غربی و مولود «مدرنیسم» می‌دانند؛ زیرا ماهیت مدرنیسم، نگاه نو به جهان و انسان و شناختی برخاسته از زیستن در «اکنون» و گسستن از «گذشته» بوده و آشکارا با مفهوم سنّت در تقابل است. مدرنیته همواره خود را در ستیز با پیروی از هنجارهای پایدار قرار می‌دهد و کشش آن به‌سوی نوآوری در فرهنگ و ارزش‌های اجتماعی است. از این جهت، مدگرایی، نماد مدرنیسم قلمداد می‌شود. از آنجا که جوامع غربی خاستگاه اصلی فرهنگ مدرنیسم بوده است، فرایند مدرن‌سازی و اشاعۀ طرح‌ها و مدهای نو، با غربی‌سازی و غرب‌گرایی به‌صورت کامل هم‌افق و معادل بوده و رابطۀ مدگرایی و غرب‌گرایی را نشان می‌دهد.

عوامل مدگرایی

1. نوگرایی و تنوع‌طلبی

بر اساس منابع دینی، نوگرایی از نیازهای طبیعی انسان است که هم موجب نشاط روانی انسان می‌شود و هم از یکنواختی زندگی انسان جلوگیری می‌کند، اما انسان عاقل این حس فطری را بهانه‌ای برای مدگرایی افراطی و تقلید کورکورانه قرار نمی‌دهد؛ در همین چارچوب، امام علی رنگارنگ‌شدن (تلون و مدگرایی) را از نشانه‌های حماقت دانسته است.

2. میل به خودآرایی و زیبایی

پرونده:مدگرایی۱.jpg

از دیگر عوامل مهم مدگرایی، میل به خودآرایی و زیبایی است که در آموزه‌های دینی نیز مورد تأکید قرار گرفته است. برای مثال امام علی خودآرایی را از ویژگی‌های خاص انسان‌های مؤمن دانسته است. اما در سبک زندگی اسلامی برای خودآرایی چارچوب خاصی تعیین شده تا به اسراف در سرمایه‌ها و استعدادها، تجمل‌پرستی، خودنمایی‌، تحریک هواهای نفسانی و امیال جنسی دیگران و تقلید کورکورانه منجر نشود.

3. تقلید و همانندسازی خود با دیگران

شبیه‌سازی و تقلید جوانان امروزی به فرایندی اطلاق می‌شود که فرد ویژگی‌ها، نگرش‌ها و الگو‌های رفتاری فرد دیگری را برای خود سرمشق قرار می‌دهد و به‌ویژه در شیوۀ لباس‌پوشیدن و طرز رفتار با آنها همانند می‌شود. پژوهشگران بیشتر مدهای رایج بین جوانان و نوجوانان امروزی را برگرفته از الگوهای غربی می‌دانند که نوعی تقلید منفی و مذموم محسوب می‌شود.

4. رقابت‌جویی با دیگران

رقابت و چشم‌وهم‌چشمی در جامعه امروزی از عوامل مهم مدگرایی منفی به‌ویژه بین زنان، جوانان و نوجوانان محسوب می‌شود. از این جهت بسیاری از مردم تلاش می‌کنند که از لحاظ ظاهری به‌ویژه در سبک لباس‌پوشیدن از دیگران عقب نماند.

5. برتری‌جویی و تشخص‌طلبی

افرادی که خود را مربوط به قشر مرفه جامعه می‌دانند سعی می‌کنند برتری خود را در گویش، لباس‌پوشیدن و سبک آرایش و زیورآلات نشان دهند. آنها همواره در پی مدهای جدید هستند و حس می‌کنند مدهای قدیمی نمی‌تواند آنها را از بقیه افراد جامعه متمایز کند.

6. جلوه‌گری و جلب توجه دیگران

پرونده:مدگرایی4.jpg

بسیاری از افراد با تغییر لباس و آرایش خود و خریدن لباس‌های گران‌قیمت و مد روز، در صدد جلب توجه دیگران بر می‌آیند. استفاده از لباس‌های چسبناک و براق و رنگارنگ، کفش‌های پاشنه‌بلند، آرایش‌های غلیظ و غیرطبیعی که بیش از همه بین جوانان و به‌خصوص در دختران رواج دارد، از مواردی است که برخی برای جلب توجه در اجتماع از آن استفاده می‌کنند.

مدگرایی در سبک زندگی اسلامی

در آموزه‌های اسلامی بر حفظ کرامت انسانی تأکید فراوان شده است. بدین منظور در طراحی الگوهای پوشش و آرایش به متقضیات زمانی، موقعیت خاص فردی، اجتماعی و اقتصادی افراد، موقعیت زناشویی، سلایق شخصی، مقتضیات سنی افراد، پاکیزگی و نظافت، آراستگی و مرتب‌بودن، مطابقت با عرف جامعه و مطابقت با جنسیت افراد، رعایت عفاف و حیا، پرهیز از خودنمایی و فخرفروشی، پرهیز از تشبّه به کفار، اصل میانه‌روی و دوری از اسراف به‌عنوان شاخص‌های مهم و اصلی اشاره شده است.

پیامدهای مدگرایی

1. پیامدهای اعتقادی

گاهی با استفاده از ابزار مد، باورهای انحرافی در قالب پوشش و آرایش منتشر می‌شود و اگر جوانان جامعه آگاه نباشند به‌راحتی در دام این گروه‌ها گرفتار می‌شوند و به پیروی از تفکرات آنها می‌پردازند.

2. پیامدهای اخلاقی

مدگرایی افراطی و منفی باعث فخرفروشی، زیاده‌خواهی، خودنمایی، اسراف و تجمل‌گرایی می‌شود. همچنین اگر افراد توانایی مالی نداشته باشند که خود را به مد روز برسانند ممکن است سراغ دزدی و تجاوز به حقوق دیگران بروند.

3. پیامدهای روانی

روانشناسان بحران هویت، نارسایی عاطفی و روانی، احساس شکست و ناکامی، اختلال در حس زیبایی‌شناختی و جمع‌گریزی را از مهم‌ترین پیامدهای روان‌شناختی مدگرایی می‌دانند. انسان مدگرا خود را متمایز از بقیه می‌داند و با کسانی رابطه برقرار می‌کند که از نظر ظاهری شبیه او هستند. این ویژگی روحی سبب می‌شود بسیاری از روابط اجتماعی خود را کنار گذارد.

4. پیامدهای اجتماعی

ایجاد نابرابری‌های اجتماعی و فاصلۀ طبقاتی از پیامدهای اجتماعی مدگرایی دانسته شده است. ابتدا قشر مرفه جامعه با انتخاب یک مد تازه نظر دیگران را به‌سوی خود جلب می‌کنند؛ سپس مردم عادی برای شبیه‌کردن خود به اشراف به همان مد روی می‌آورند و دوباره اشراف برای تمایز خود به دنبال مد تازه می‌روند و این چرخه همچنان ادامه پیدا می‌کند.

5. پیامدهای فرهنگی

با ورود انواع مد به یک کشور و قبول آن از سوی مردم، هویت فرهنگی آن کشور تهدید شده و مدگرایی زمینه‌ساز پذیرش فرهنگ بیگانه می‌شود. در چنین شرایطی پای‌بندی به ارزش‌ها و هنجارهای اجتماعی نماد انحطاط و جمود فکری تلقی شده و پذیرش فرهنگ بیگانه نشانۀ پیشرفت و تمدن به حساب می‌آید.

6. پیامدهای اقتصادی

کارشناسان مدگرایی رایج را از مصادیق اصلی اسراف و تبذیر می‌دانند؛ در این پدیده، منابع و سرمایه‌های مالی افراد، خانواده‌ها و جامعه برای تأمین نیازهای کاذب هدر می‌رود؛ برای مثال در سبک زندگی اصیل ایرانی لباس و لوازم خانگی زمانی دور انداخته می‌شود که پاره یا کهنه شود اما در پدیدۀ مدگرایی، بسیاری از کالاها از جمله لباس و لوازم خانگی به‌دلیل از مد افتادن از چرخۀ مصرف حذف می‌شود.

آسیب‌های جنسی مدگرایی

جلوه‌گری دختران و پسران در جامعه به‌طور طبیعی جاذبۀ جنسی ایجاد می‌کند و زمینۀ تحریک، انحراف و فساد جنسی را فراهم می‌کند. امروزه پوشاکی که از راه مد به جوانان ارائه می‌شود چسبان، تنگ، کوتاه و دارای رنگ‌های جذاب است که در تحریک امیال غریزی و تقویت و افزایش هوس در نوجوان و جوان دختر و پسر نقش دارد.

مقابله با مدگرایی افراطی

پرونده:مدگرایی2.jpg

ارتقای شخصیت، از روش‌های کنترل مدگرایی افراطی است؛ برخی افراد می‌خواهند کمبودهای خود را با ظواهر و زینت‌های ظاهری پر کنند در حالیکه روش‌های بهتری برای بالابردن منزلت وجود دارد که در آموزه‌های دینی معرفی شده است. توجه به پیامبران، صلحا و اولیای الهی که قرآن آنها را به‌عنوان الگو معرفی کرده، افراد را از فرو رفتن در مدگرایی افراطی باز می‌دارد. قرآن کریم آشکارا پیامبر اسلام را به‌عنوان الگو (اسوه حسنه) معرفی کرده است.

افزایش آگاهی جوانان و نوجوانان در مورد علل و پیامدهای مدگرایی، تلاش رسانه‌های داخلی برای فرهنگ‌سازی در استفاده از الگوهای ملی و فرهنگ غنی قرآنی و دینی می‌تواند موجب پیشگیری از آسیب‌های ناشی از گرایش افراطی به مدگرایی شود. رفتار صحیح پدر و مادر نیز برای الگودهی مناسب به فرزندان در درجه اول اهمیت قرار دارد.

منابع

• قرآن کریم.
• آقایی، سیدعلی، «جایگاه مد در سبک زندگی اسلامی»، مجلۀ پایش سبک زندگی، سال چهارم، شماره ۱۸، فروردین ۱۳۹۶ش.
• آمدی، عبدالواحد بن محمد، غررالحکم و دررالکلم، قم، سازمان چاپ و نشر، 1383ش.
• بافکار، حسین، «نگاهی به پدیده مدگرایی»، مجلۀ طوبی، شمارۀ 4، 1386ش.
• «بحثی دربارۀ مدگرایی و تأملی بر نگاه اسلام به شکل ظاهر و پوشش»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 4 دی 1399ش.
• دهخدا، فرهنگ دهخدا، تهران، دانشگاه تهران، 1352ش.
• رفعت‌جاه، مریم، «هویت انسانی زن در پالایش و آرایش و مد»، فصلنامۀ کتاب زنان،  شمار،3، سال 1386ش.
• شفیعی، حسین، جنون مدگرایی، تهران، مجلۀ کیهان، 1391ش.
• غروی‌زاد، احمدرضا، درآمدی بر تئوری‌ها و مدل‌های تغییرات اجتماعی، تهران، جهاد دانشگاهی، 1373ش.
• «مدگرایی در ایران»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 17 دی 1396ش. 
• محمدزاده حقیقی، عرفانه، «بررسی مسئله مدگرایی بر مبنای آموزه‌های قرآنی و روایات ائمه اطهار»، مجلۀ روانشناسی و علوم رفتاری ایران، شمارۀ 13، بهار 1397ش.
• معین، محمد، فرهنگ معین، تهران، دانشگاه تهران، 1376ش.
• «مقاله‌ای کامل در مورد مد و مدگرایی»، هنر آنلاین، تاریخ درج مطلب: 30 خرداد 1392ش.
• وفاجو، مهدی، «مشاوره و تربیت؛ مدگرایی»، نشریۀ صباح، شمارۀ 17-18، پاییز و زمستان 1384ش.
• «همه چیز درباره پدیده مد و مدگرایی»، وب‌سایت روزنامۀ مشرق، ۶ دی ۱۳۸۹ش.

ویکی زندگی

مدگرایی؛ پیروی از شیوه‌های موقت و جدید در شئون مختلف زندگی.

مد به روش‌های جدید و متداول در جامعه گفته می‌شود که سبک زندگی مردم را تحت تأثیر قرار می‌دهد. پیروی از مد بدون آگاهی از ماهیت آن، فرد را با چالش‌هایی مانند اسراف، اضطراب، تزلزل در اعتقادات دینی و نارضایتی از زندگی روبرو می‌کند. عواملی مانند میل به خودنمایی و تشخص‌طلبی و نیز تبلیغات رسانه‌های جمعی و گسترش فرهنگ غربی، به مدگرایی دامن می‌زند.

مفهوم‌شناسی

مُد به‌معنی سلیقه، باب روز، آیین و امر متداول، در اصطلاح به شیوه‌های موقت رایج در جامعه گفته می‌شود که عده‌ای یا عموم جامعه در پوشاک، رفتار، گفتار، خانه، افکار و ارزش‌ها از آن پیروی می‌کنند. مد، به سرعت فراگیر شده و سپس افول می‌کند و جای خود را به الگوی جدیدتری می‌دهد. مد و مدگرایی در همه‌ی جوامع و فرهنگ‌ها وجود دارد و باعث تغییرات مثبت یا منفی فردی و اجتماعی می‌شود.

مدگرایی در اسلام

در آموزه‌های اسلامی بر حفظ آراستگی ظاهری تأکید شده و قرآن، مومنان را به استفاده از زینت‌های الهی دعوت می‌کند. در روایات اسلامی، خودآرایی از راه حلال، نشانۀ مؤمن معرفی شده است. استفاده از عطر و لباس‌های رنگ روشن از مصادیق خودآرایی در روایات است. برخی شاخص‌های شیک‌پوشی و آراستگی در آموزه‌های اسلام عبارت است از:

1. توجه به اقتضائات فرهنگی و اقتصادی جامعه؛

2. محدودیت آراستگی زن به کانون خانواده و جمع‌های زنانه؛

3. آشکار کردن نعمت‌های الهی و دوری از فقرنمایی؛

4. رعایت نظافت و پاکیزگی؛

5. پرهیز از تشبه به کفار؛

6. رعایت حیا و عفت در پوشش و رفتار؛

7. پرهیز از فخرفروشی و خودنمایی.

عوامل مؤثر بر مدگرایی

تشخص‌طلبی: یکی از علت‌های مدگرایی در زنان و مردان میل به برتر و متمایز بودن از دیگران است. فرد مدگرا تلاش می‌کند شخصیت ویژه‌ای از خود به نمایش بگذارد. با توجه به ویژگی‌های روحی و عاطفی زنان، تمایل به جلوه‌گری و نوگرایی به‌وسیلۀ مد در آنان بیش‌تر است.

چشم و هم‌چشمی: حس رقابت در زنان باعث به‌وجود آمدن چشم و هم‌چشمی در میان آنان می‌شود. البته رقابت در مردان نیز وجود دارد اما نمود بیرونی آن در زنان بیش‌تر است.

رفاه اقتصادی: طبقات مرفه جامعه برای کسب منزلت اجتماعی و بازتولید جایگاه خود همواره مدهای جدید را به نمایش می‌گذارند. امروزه به‌دلیل گسترش رسانه‌ها مدگرایی در میان طبقات ضعیف و متوسط هم رواج پیدا کرده است.

کم‌رنگ‌شدن دین‌داری: اعتقادات دینی قدرت خویشتن‌داری فرد را افزایش می‌دهد. به‌همین دلیل مدگرایی در افراد دین‌دار کمرنگ‌تر است.

رسانه‌های جمعی: بر اساس بررسی‌ها و پژوهش‌های صورت‌گرفته، رسانه‌های جمعی مثل تلویزیون، ماهواره، مجلات و شبکه‌های اجتماعی احساس نیاز کاذب در مخاطبان خود ایجاد کرده و آن‌ها را به مصرف کالاهای غیرضروری ترغیب می‌کنند. تغییر ذائقۀ فرهنگی گاهی تا مرز خودباختگی فرهنگی پیش می‌رود و مادی‌گرایی و لذت‌جویی، جایگزین ارزش‌های فرهنگی می‌شود. در فرهنگ غربی، زن مهم‌ترین وسیله برای نمایش کالاهای مصرفی و انواع مد پوشاک، آرایش و حتی نحوۀ ژست گرفتن و صحبت کردن است.

پیامدهای مدگرایی افراطی

از بین رفتن ارزش‌های انسانی: گرایش افراطی به مد و تنوع‌طلبی، فرد را از توجه به روح و ارزش‌های انسانی مانند قناعت و عفت بازمی‌دارد. زیاده‌روی در مدگرایی به‌ویژه در زمینۀ پوشش و خودآرایی، ارزش‌های انسانی را تباه می‌کند.

اضطراب: از آن‌جا که مد هر روز در حال تغییر است و درصد کمی از افراد جامعه تمکن مالی لازم برای همراه شدن با آن را دارند، طبقات ضعیف و متوسط برای تأمین مالی مد، دچار اضطراب و نگرانی هستند. به علاوه اموری مانند زیبایی و جوانی قابل بازگرداندن نیست. از همه مهم‌تر اینکه فرد مدگرا به‌جای تکیه بر اعتقاد و ارزش‌های خود همیشه نگران است که آیا توانسته است توجه و خوشنودی دیگران را کسب کند یا خیر؟ و به‌همین جهت همواره دچار تشویش و اضطراب است.

اسراف: افرادی که دچار مدگرایی افراطی شده‌اند بدون توجه به نیازهای واقعی خود در زندگی به دنبال خرید لوازم جدیدتر هستند و به اقتصاد خانواده و جامعه لطمه وارد می‌کنند. تزلزل در اعتقادات: گرایش به مد، اصول و ارزش‌های دینی را کم‌رنگ کرده و میل به مادیگری را در انسان افزابش می‌دهد.

بلوغ زودرس جنسی: رواج مدهای غلط و مغایر با فرهنگ ملی و دینی در جامعه باعث ایجاد فساد در پوشش و رفتارهای جنسی شده و منجر به اختلالات جنسی مثل بلوغ زودرس در نوجوانان می‌شود. دوری از سعادت: مدگرایی افراطی نوعی تقلید مذموم است که مانع معرفت شده و در نهایت انسان را از سعادت بازمی‌دارد.

نارضایتی از زندگی: فرد مدگرا همواره در حال مقایسۀ خود با دیگران است و تلاش می‌کند در پیروی از مد از اطرافیان سبقت بگیرد و در این مبارزه‌ همیشه احساس ناخشنودی و عقب‌ماندگی دارد.

مقابله با مدگرایی افراطی

انسان ذاتاً تنوع و زیبایی را دوست دارد از این رو مدگرایی امری گریزناپذیر است. از منظر سیاست‌گزار فرهنگی، مهم آن است که مد در چهارچوب سازگار با فرهنگ دینی و ملی، جهت‌دهی شود تا هم نیاز زیبایی‌دوستی و تمایلات نوگرایانۀ بشر را تأمین کند و هم به فرهنگ جامعه لطمه وارد نکند. این هدف نیازمند اقدامات زیر دانسته شده است:

• ارائۀ تعریف درست از زیبایی؛
• ارائه و آموزش صحیح شاخص‌ها و اصول آراستگی از منظر دین؛
• تقویت فرهنگ حیا و غیرت در جامعه دینی؛
• معرفی الگوهای مناسب برای نوجوانان و جوانان به‌ویژه در زمینۀ پوشش و آرایش؛
• ارائۀ بینش صحیح از فلسفۀ زندگی و جهان هستی و کمک به درک ارزش‌های حقیقی؛
• افزایش عزت نفس و خویشتن‌داری در فرزندان توسط خانواده؛
• تبیین آثار مثبت پرهیز از مدگرایی؛
• تبیین آثار منفی مدگرایی؛
• شناخت ظرفیت‌های فرهنگی دینی و ملی جامعه و بهره‌برداری از آن برای ارائۀ مدهای بومی؛
• وضع و اجرای قوانین لازم برای مقابله با ترویج فرهنگ بیگانه

منابع

1. آقایی، علی، «جایگاه مد و آراستگی در اسلام»، دوماهنامه پایش سبک زندگی، شماره ۱۸، فروردین ۱۳۹۶ش.
2. آقایی، علی، «راه‌کارها»، دوماهنامه پایش سبک زندگی، شماره ۱۸، فروردین ۱۳۹۶ش.
3. حزباوی، سعیده و دیگران، «واکاوی پیامدهای منفی مدگرایی از منظر گزاره‌های دینی»، پژوهش‌های معاصر در علوم و تحقیقات، سال سوم، شماره ۲۵، ۱۴۰۰ش.
4. رحیمی نراقی، حسین و دیگران، «مدگرایی به‌عنوان یکی از پیامدهای سبک زندگی غربی و آنتولوژی آن با اندیشۀ توریستین وبلن»، الهیات و معارف اسلامی، سال دوم، شماره اول، بهار و تابستان ۱۳۹۹ش.
5. رفعت‌جاه، مریم، «هویت انسانی زن در چالش مد و آرایش»، فصلنامۀ شورای فرهنگی-اجتماعی زنان، سال دهم، شماره ۳۸، زمستان ۱۳۸۶ش. مداحی، جواد و قبادی، علیرضا، «مدگرایی و جوانان: مسئله اجتماعی در حال ظهور»، پژوهش مسائل اجتماعی ایران، شماره یکم، پاییز ۱۴۰۰ش.
6. دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وبسایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.

ویکی جنسیت