مثنوی معنوی

مثنوی معنوی؛ معروف‌ترین مجموعه از سروده‌های عرفانی جلال‌الدین محمد بلخی

مثنوی، معروف به مثنوی معنوی (یا مثنوی مولوی)، منظومه‌ای عرفانی و سرودهٔ جلال‌الدین محمد بلخی رومی، مشهور به مولانا است. مثنوی معنوی از حدود ۲۶۰۰۰ بیت از سروده‌های مولانا و در ۶ دفتر گرد آمده است. مولانا سرودن اشعار مثنوی را به درخواست شاگردش، حسام‌الدین چلبی، در سال ۶۵۸ق آغاز کرد و تا سال ۶۷۲ق به پایان رسانید. برخی معتقدند که اگر شاهنامه، بازنمایی حماسهٔ ایران باستان است، مثنوی معنوی نیز روایت‌گر حماسهٔ ایران اسلامی است. بسیاری از بزرگان ادبیات پارسی، مثنوی معنوی را از برترین آثار ادبیات عرفانی و حکمت ایرانی ـ اسلامی دانسته‌اند. این کتاب، به‌عنوان یکی از ۱۰۰ کتاب برتر در طول تاریخ بشر انتخاب شده است.

ساختار و محتوای مثنوی معنوی

مولانا، اشعار این کتاب را در قالب مثنوی و در ترازی برتر از سنائی و عطار سرود. محتوای برخی از اشعار مثنوی از «مقالات شمس» گرفته شده و برخی متأثر از «کلیله و دمنه»، «هزار و یک شب» و «منطق الطیر» است.

در مثنوی معنوی، ۴۲۴ حکایت به شیوهٔ تمثیل سروده شده و دربارهٔ سختی‌های رسیدن انسان به خدا است. هدف این حکایات که چینش آن‌ها از نظم خاصی پیروی نمی‌کند، بیان آموزه‌ها و باورهای دینی است. شخصیت اصلی این قصه‌ها را پیامبران، پادشاهان، چوپانان، بردگان و گاهی حیوانات تشکیل می‌دهند.

۱۸ بیت آغازین در دفتر نخست که به «نی‌نامه» معروف است، چکیده‌ای از مفاهیم بیان‌شده در ۶ دفتر این کتاب است. آخرین داستان مثنوی با نام «شاهزادگان و دژ باهوش» با فوت مولوی ناتمام ماند که فرزند مولانا در مثنوی زیبای خود به این ماجرای نیمه‌تمام ماندن اشاره کرده است.

مولوی در این اثر، از مضامین سیاسی و اجتماعی نیز غافل نبوده و با زبان تمثیل یا حکایت و در قالب داستان، بارها به رفتار عاملان حکومت و شهروندان و أثرپذیری آن‌ها از یکدیگر اشاره کرده است. داستان «عرب بادیه‌نشین» و ساده‌دل که به دربار پادشاه می‌رود، از این جمله است.

سبک گفتاری مثنوی معنوی

سبک گفتار مثنوی به سه گروه دسته‌بندی می‌شود:

دستهٔ عام یا «محکمات»

در این دسته، روی سخن مولوی با عامه مردم است و هر کسی به‌قدر فهم و سواد ادبی خویش می‌تواند این ابیات را درک کند. بیشتر حکایات، نصایح و پندهای مثنوی در این بخش قرار می‌گیرد.

چونک بد کردی بترس ایمن نباش

زانک تخم است و برویاند خداش

دستهٔ خاص یا «حد فاصل»

شامل اشعاری است که مولانا در خلوت خویش با یاران نزدیکش بیان کرده است.

دستهٔ اخص یا «متشابهات»

سخنانی دشوار و مبهم از مولانا است که متشابهات قرآنی را به یاد می‌آورد.

حیرت اندر حیرت آمد این قصص

بیهشی خاصگان اندر اخص

عرفان در مثنوی معنوی

جهان‌بینی مولانا، رویکرد عرفانی دارد و اولین پایهٔ آن را وحدت وجود و وحدت تجلّی تشکیل داده است. مولانا، تمام هستی را به‌عنوان جلوه‌ای از ذات الهی دانسته و راز این تجلّی را در عشق می‌جوید. دومین بنای این جهان‌بینی عرفانی، بازگشت همه به حق است. این باور در جای جای اشعار مولانا آشکار است.

آنچ از دریا به دریا می‌رود

از همان‌جا کامد، آنجا می‌رود

بیان باورهای دینی، مفاهیم قرآنی و سخنان پیشوایان دین، از دیگر سویه‌های رویکرد عرفانی مولانا در مثنوی معنوی است. بدیع‌الزمان فروزانفر، بیش از ۷۰۰ بیت از ابیات مثنوی را در کتابی تحت عنوان «احادیث و قصص مثنوی» جمع‌آوری کرده است.

جایگاه مثنوی معنوی

برخی از مثنوی‌پژوهان چنان شیفته این منظومه عرفانی شده‌اند که گاهی راه اغراق پیموده‌اند؛ عبدالرحمن جامی، مثنوی را «قرآن در زبان فارسی» خوانده است. جلال‌الدین همایی، سروده‌های مولانا را هم‌تراز گاتا، اوستای زرتشت و عهد جدید مسیحیان دانسته و برخی از ابیات مثنوی را پرمایه‌تر و عمیق‌تر یافته است. چنین باورهایی از این انگاره برمی‌خیزد که وحی، ویژهٔ پیامبران نیست؛ پس اگر بر زنبور عسل، وحی نازل می‌شود، الهام به افرادی مانند مولانا نیز پذیرفتنی است.

گیرم این وحی نبی گنجور نیست		هم کم از وحی دل زنبور نیست
چونکه اوحی الرب الی النحل آمده است		خانهٔ وحیش پر از حلوا شده است

ترجمه، تفسیر و شرح مثنوی معنوی

مثنوی معنوی به بسیاری از زبان‌های زندهٔ دنیا ترجمه شده است که از جمله می‌توان به ترجمه کامل مثنوی به زبان انگلیسی در سال ۱۹۲۵م و ترجمه به زبان کردی و گویش سورانی با حفظ وزن و شیوه شعر مثنوی و ترجمه به زبان کردی کرمانجی اشاره کرد. همچنین پژوهشگران، شروح متعددی بر مثنوی معنوی نوشته‌اند که از آن جمله می‌توان به تفسیر و نقد و تحلیل مثنوی از محمدتقی جعفری اشاره کرد که در ۱۵ جلد منتشر شده است.

منابع

• اسلامی ندوشن، محمدعلی، باغ سبز عشق: گزیدة مثنوی، تهران، یزدان، ۱۳۷۷ش.
• بصیر مژدهی، سامیه، «مثنوی»، دانشنامهٔ ادب فارسی: ادب فارسی در افغانستان، به‌سرپرستی حسن انوشه، تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۸ش.
• «ترجمه مثنوی مولانا به زبان کردی کرمانجی»، وبسایت کُردنور، تاریخ بارگذاری: ۲۲ مرداد ۱۳۹۳ش.
• جمال‌زاده، محمدعلی، بانگ نای (داستان‌های مثنوی مولوی)، با مقدمة بدیع‌الزمان فروزانفر، تهران، انجمن کتاب، ۱۳۳۵ش.
• «روز مولاناست، ولی انگار نه انگار»، وب‌سایت آفتاب نیوز، تاریخ بارگذاری: ۷ مهر ۱۳۹۲ش.
• زرین‌کوب، عبدالحسین، پله پله تا ملاقات خدا، تهران، علمی، چ۲، ۱۳۷۰ش.
• فروزانفر، بدیع‌الزمان، رساله در تحقیق احوال و زندگانی مولانا جلال‌الدین محمد، تهران، زوار، ۱۳۵۴ش.
• مولوی، مثنوی معنوی، با مقدمه بدیع‌الزمان فروزانفر، تهران، امیر مستعان، ۱۳۷۸ش.
• مولانا، مثنوی معنوی، وبسایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۱ آبان ۱۴۰۰ش.
• Norman Calder, Jawid Ahmad Mojaddedi, Andrew Rippin, Classical Islam, Routledge, 2003.
• “the top 100 books of all time”, The Guardian, 8 May 2002.