جزایر سه‌گانه خلیج فارس

جزایر سه‌گانه خلیج فارس؛

معرفی

جزایر تنب کوچک، تنب بزرگ و ابوموسی، از دیرباز بخشی از سرزمین ایران بوده‌اند. جزیره ابوموسی تقریباً در میانه آب‌های خلیج فارس، بین بندر لنگه در ایران و شارجه واقع شده است. فاصله آن تا بندر لنگه ۶۷ کیلومتر و تا کرانه‌های شارجه ۶۴ کیلومتر است. پستی و بلندی چندانی ندارد، اما در بخش شمالی آن، ناهمواری‌ها افزایش می‌یابد و به بلندترین نقطه جزیره، یعنی کوه حلوا می‌رسد که با شکل مخروطی و رنگ تیره خود تنها ۱۱۰ متر ارتفاع دارد. مساحت ابوموسی حدود ۱۲٫۸ کیلومتر مربع، تنب بزرگ ۱۱ کیلومتر مربع و تنب کوچک ۲ کیلومتر مربع است.

اهمیت

جزایر سه‌گانه از جمله جزایر استراتژیک ایران محسوب می‌شوند که در مسیر تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز واقع شده‌اند. این جزایر به‌عنوان تکیه‌گاه دفاعی برای تنگه هرمز عمل کرده و نقاط کنترلی مؤثری برای سواحل جنوبی خلیج فارس فراهم می‌کنند. حاکمیت بر این جزایر، قدرت و کنترل ایران بر منطقه را در ابعاد نظامی، سیاسی و تجاری تقویت می‌کند. تمامی کشتی‌هایی که در مسیر خلیج فارس و تنگه هرمز تردد می‌کنند، ناگزیر از عبور از مجاورت این جزایر هستند.

حاکمیت

اسناد تاریخی؛ جزایر سه‌گانه از دیرباز در قلمرو ایران قرار داشته‌اند. در سده‌های هجدهم و نوزدهم میلادی، این جزیره‌ها به‌طور مستقیم تحت صلاحیت و ادارهٔ والی‌نشین لنگه بودند که خود بخشی اداری از استان فارس محسوب می‌شد. شواهد تاریخی حاکمیت ایران بر این جزایر در اسناد رسمی، مدارک تاریخی، راهنمای‌های دریانوردی، سالنامه‌ها، گزارش‌های روزانه، نقشه‌های سیاسی و گزارش‌های اداری و یادداشت‌های رسمی وزارت خارجه انگلیس و ادارهٔ امور هندوستان در بریتانیا، طی سده‌های هفدهم و هجدهم و به‌ویژه در قرن نوزدهم میلادی نیز این امر مشهود است. این جزایر در نقشهٔ لرد کرزن از ایران (سال ۱۸۹۲م)، نقشهٔ ادارهٔ مساحی هندوستان (سال ۱۸۹۷م)، کتابچه‌های راهنمای دریانوردی خلیج‌فارس (چاپ ۱۸۶۴م) و گزارش‌های اداری دولت انگلیس در سال‌های ۱۸۷۵ و ۱۸۷۶م، به‌عنوان قلمرو ایران ثبت شده‌اند.

نقش انگلیس در ادعای حاکمیت امارات بر جزایر؛ در نیمه اول قرن نوزدهم، قواسم شارجه روابط خود با مسقط را حفظ کردند که خود تحت نفوذ ایران بود. در ۱۸۶۴، آنها با امضای پیمانی با بریتانیا، تحت‌الحمایه آن کشور شدند و شارجه به عنوان امارتی مستقل به رسمیت شناخته شد. بریتانیا با مخالفت با تعیین مرزهای دقیق، معتقد بود مفاهیم غربی حاکمیت سرزمینی در آن منطقه قبیله‌ای کاربرد ندارد.

با افزایش نفوذ روسیه و برای حفظ منافع خود در هند، بریتانیا به تدریج بر خلیج‌فارس مسلط شد. با سوءاستفاده از ضعف دولت مرکزی ایران در دوره قاجار، با شیوخ محلی پیمان بست. در آستانه قرن بیستم، برای مقابله با تهدید روسیه، بریتانیا مصمم به اشغال جزایر استراتژیک و تنگه هرمز شد.

در سال ۱۹۰۳، حکومت بریتانیا اشغال جزایر تنب و ابوموسی را به نام شیخ شارجه تصویب و عملی کرد. ایران، که در آن زمان درگیر بحران داخلی و حکومتی ضعیف بود، سال‌ها بعد از این اشغال مطلع و توانست اعتراض کند.

وضعیت حقوقی جزایر تنب و ابوموسی در دوره اشغال (۱۹۰۴-۱۹۷۱):

ادعای امارات متحده عربی مبنی بر حاکمیت بلامانع و بلامنازع بر این جزایر در آن دوره، با واقعیت‌های تاریخی سازگار نیست. ایران بلافاصله پس از آگاهی از اشغال در سال ۱۹۰۴ اعتراض رسمی خود را آغاز کرد و این اعتراضات به‌طور مستمر در سال‌های بعد تکرار شد. اقدامات عملی ایران شامل پایین کشیدن پرچم شارجه، برافراشتن پرچم ایران، اخذ عوارض گمرکی و تلاش برای بازپس‌گیری جزایر (از جمله یک بازپس‌گیری موقت در ۱۹۳۴) بود. اسناد داخلی بریتانیا تصدیق می‌کنند که ایران نه تنها به اعتراضات کتبی بسنده نکرد، بلکه با اقدامات عملی وضع موجود را تغییر داده است. همین ناآرامی و مناقشه‌آمیز بودن وضعیت، سبب شد بریتانیا خود در اسناد رسمی از عنوان جزایر مورد مناقشه برای این سرزمین‌ها استفاده کند که این موضوع توسط نماینده بریتانیا در شورای امنیت در ۱۹۷۱ نیز تأیید شد.

دلایل رد ادعای حاکمیت امارات:

۱. عدم موجودیت دولت: در زمان شکل‌گیری ادعاهای اولیه، شیخ‌نشین‌های شارجه و رأس‌الخیمه به‌عنوان دولت شناخته شده نبودند.

۲. تناقض نقشه‌های تاریخی: نقشه‌های رسمی غربی، به ویژه بریتانیا، تا پایان قرن نوزدهم این جزایر را جزئی از قلمرو ایران نشان می‌دادند.

۳.  ضعف استدلال مجاورت: مجاورت جغرافیایی نمی‌تواند مبنای حقوقی حاکمیت باشد، ضمن اینکه این جزایر به سواحل ایران بسیار نزدیک‌تر هستند.

۴.  اشغال غیرقانونی: صرف اشغال فیزیکی توسط یک شیخ‌نشین تحت‌الحمایه که خود توسط نیروی دریایی بریتانیا پشتیبانی می‌شد، نمی‌تواند ایجادکننده حق حاکمیت مشروع باشد.

منابع

• امیری‌پری، فاطمه، «بررسی مسئله جزایر سه‌گانه در دورۀ پهلوی با نگاهی به عملکرد دولت و مجلس»، نشریه اسناد بهارستان، پیاپی ۲، تابستان ۱۳۹۲ش.
• * امیری، علی و نادری، حجت، «نقش جزایر سه‌گانه در سیادت دریایی ایران در خلیج فارس»، تحقیقات کاربردی علوم جغرافیایی، شمارهٔ ۵۶، بهار ۱۳۹۹ش.
• جالینوسی، احمد و رستمی، طیبه، «بررسی دلایل سیاسی و تاریخی ادعاهای امارات متحده عربی و استدلال ایران در مورد مالکیت ایران بر جزایر سه‌گانة تنب بزرگ، تنب کوچک و ابوموسی»، فصلنامهٔ تخصصی مطالعات خلیج‌فارس، سال دوم، شمارهٔ سوم، پاییز ۱۳۹۵ش.
• رضایی‌سرچقا، مجتبی، «دلایل متقن و محکم در مورد حقانيت حاکميت ايران بر جزاير سه‌گانۀ خليج‌ فارس»، مطالعات خلیج فارس، سال دوم، شمارۀ ۴، زمستان ۱۳۹۵ش و بهار ۱۳۹۶ش.