شهادت کشته شدن در راه خدا و بهترین راه ملاقات با او است که در احادیث از آن بهعنوان بالاترین نیکی و گرامیترین مرگ یاد شده است. بر اساس آموزههای اسلام، شهیدان بعد از پیامبران، امامان و عالمان حق شفاعت دارند. شهید در گفتمان انقلاب اسلامی، به کسی گفته میشود که در راه دفاع از دستاوردهای انقلاب، استقلال کشور و مقابله با تهدیدهای دشمن، جان خود را فدا کند. در جمهوری اسلامی ایران، روز ۲۲ اسفند روز شهید نامیده شده است.
واژۀ «شهادت» بهمعنای حضور همراه با مشاهده است[۱] و در فرهنگ مسلمانان، بهمعنای کشته شدن در راه خدا است.[۲] از این منظر، هر کس که هنگام انجام وظیفۀ الهی و انسانی خود از دنیا برود، شهید است؛ اما در معنای خاص به مسلمانی که در میدان جنگ با کافران کشته شود، شهید میگویند.[۳] در احادیث آمده است که اگر کسی در مسیر طلب علم از دنیا برود،[۴] یا با معرفت به خدا، پیامبر و ائمه در بستر بیماری از دنیا برود[۵] یا برای دفاع از مال و ناموس خود، ایستادگی کند و کشته شود، در زمرهٔ شهید است و اجر شهید را میبرد.[۶]
وجه نامگذاری شهادت
با توجه به معنای لغوی شهادت، در مورد نامگذاری شهید به وجوه زیر، توجه شده است:
در آیات قرآن و روایات، آثاری برای شهادت ذکر شده است:
زنده بودن: با توجه به آیات قرآن، شهیدان زندهاند و نزد پروردگارشان، روزی داده میشوند.[۱۲]
ورود به بهشت: مجاهدان در راه خدا، اولین کسانیاند که وارد بهشت میشوند.[۱۳]
آمرزش گناهان و رحمت خدا: هنگامی که اولین قطرۀ خون شهید ریخته میشود، تمام گناهان او بهجز حقالناس بخشیده میشود.[۱۴]
حق شفاعت: شهیدان بعد از پیامبران، ائمه و عالمان، حق شفاعت دارند.[۱۵]
مقام ویژه: شهدا در صحنۀ محشر، مورد تکریم و احترام پیامبران هستند.[۱۶]
شهادت در قرآن و روایات
آیات زیادی در قرآن به جایگاه شهادت اشاره کردهاند.[۱۷] این آیات از ویژگیهای شهدا پردهبرداری کرده و با تعبیر «قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ» و «عِندَ رَبِّهِم یُرزَقُون» به مقام متعالی و زندگی جاودانه آنان در نزد پروردگارشان اشاره میکنند. بر اساس این آیات شهدا کسانی هستند که مجاهدانه برای گسترش و برتری آرمانهای الهی مبارزه کرده و با ارزشترین سرمایه؛ یعنی جان خود را خالصانه و باافتخار فدا میکنند. شهید در این آیات، انسانی معرفی شده که پیروز واقعی این دنیا و جهان آخرت، روزیخور در پیشگاه خدا و شاهد بر امتهای دیگر است.[۱۸]
شهادت در روایات، گرامیترین مرگ[۱۹] و بالاترین نیکی دانسته شده[۲۰] و اجر و پاداش برخی از مرگها هم به آن تشبیه شده است.[۲۱] از این منظر، هیچ قطرهای نزد خدا محبوبتر از قطرۀ خونی که در راه خدا ریخته شود و هیچ گامی بهتر از گامی که در جنگ در راه خدا برداشته شود، نیست.[۲۲] همچنین در دعاهای رسیده از امامان، کشته شدن به دست بدترین انسانها، از خدا طلب شده است.[۲۳]
شهادت در سیرهٔ امامان شیعه
شهادت، همواره مقبول و محبوب امامان شیعه بوده است. امام علی، هنگام شهادتش ابراز رستگاری میکند[۲۴] و از لقبهای مشهور امام حسین، «سیّدالشّهداء» است.[۲۵] شیعیان با تکیه بر روایات، معتقدند که همۀ امامان شیعه با شهادت از دنیا رفتهاند.[۲۶]
در نظر علامه طباطبایی، حقایق اعمال و معانی نفسانیه، خیر و شر، شقاوت و سعادت، کفر و ایمان و مانند اینها، با حواس عادی قابل درک نیست و تنها با قلوب درک میشوند؛ اما شهیدان به ادراکی میرسند که بر آنها اشراف یافته و در کنارشان حضور دارند. از نظر شهید مطهری، منطق شهید با منطق افراد معمولی قابل سنجش نیست. منطق او والا و آمیخته با عشق است.[۲۷]
امام خمینی، شهادت در راه خدا را تضمینکنندۀ پیروزی اسلام و رسوایی دشمنان دانسته است. او معتقد است که برنامهٔ اسلام از زمان نزول قرآن تاکنون بر شهادت استوار بوده است و هر قطره خونِ شهید که بر زمین ریخته میشود، انسانهای مصممتر و مبارزی به وجود میآیند. راه شهادت از بین رفتنی نیست و تمام ملتها و آیندگان از راه این شهیدان پیروی خواهند کرد.[۲۸]
امام خمینی در بیانی، شهادت را هنر مردان خدا میداند؛ هنری که در آن انسان، بدون هیاهوهای سیاسی و خودنمایی، تنها برای رضای خدا به جهاد برمیخیزد و جان خود را در راه هدف الهی فدا میکند. از دید وی، شهید در پیشگاه الهی با آبرو میرود و به بالاترین مقام انسانی دست مییابد. وی تأکید میکند که دستیابی به چنین مرتبهای تنها با یاری خدا و رهایی از جهالت و نفسانیت ممکن است.[۲۹]
آیتالله خامنهای، عزت، عظمت و اقتدار معنوی نظام اسلامی و ملت مسلمانایران در مقابل ابرقدرتهای جهان را ثمرۀ خون شهیدان دانسته و این سنت الهی را افتخاری میداند که بهوسیلۀ آن، نظام اسلامی احیا میشود.[۳۰]
شهادت در گفتمان انقلاب اسلامی
در جمهوری اسلامی ایران، شهید به کسی گفته میشود که در راه دفاع از دستاوردهای انقلاب، بنیان نظام اسلامی، استقلال کشور و مقابله با تهدیدهای دشمن، جان خود را فدا کند.[۳۱] از سال ۱۳۵۷ش تا ابتدای سال ۱۴۰۰ش، تقریباً ۲۲۰ هزار نفر شهید شدهاند.[۳۲] برای رسیدگی به مسائل خانوادههای شهداء، سازمان بنیاد شهید در ایران تأسیس شده[۳۳] و ۲۲ اسفند را روز شهید نامیدهاند.[۳۴]
اصطلاحاتی که در جمهوری اسلامی ایران در مورد شهیدان به کار برده میشود، عبارتاند از:
شهید محراب: امام جمعهای که هنگام برپایی نماز، توسط دشمنان نظام جمهوری اسلامی ترور شود.[۳۵]
شهدای دفاع مقدس: شهدای ایرانی که در جنگ تحمیلی عراق علیه ایران به شهادت رسیدند.[۳۶]
شهدای گمنام: شهدای جنگ ایران و عراق که هویتشان مشخص نیست.[۳۸] در ایران، بر مزار این شهدا بنایی میسازند و مردم در مناسبتهای مذهبی، مراسمهایی در آن مکانها برگزار میکنند.[۳۹]
شهدای مدافع حرم: نیروهایی که جمهوری اسلامی ایران، لبنان، عراق و افغانستان در حمایت از دولت سوریه برای جنگ با داعش اعزام کردند و در آنجا کشته شدند.[۴۰]
شهدای امنیت: افرادی که برای مبارزه با قاچاقچیان و اغتشاشگران و ایجاد امنیت و نظم عمومی جامعه کشته میشوند.[۴۱]
شهدای سلامت: افرادی که برای حفظ سلامتی مردم ایران، بهویژه در دوران شیوع ویروس کرونا، جانشان را از دست دادهاند.[۴۲]
شهدای خدمت: پس از سقوط هلیکوپتر سیدابراهیم رئیسی سیزدهمین رئیسجمهور ایران و همراهان اصطلاح شهدای خدمت نیز رایج شده است.[۴۳]
