خویشاوندی رضاعی

خویشاوندی رضاعی: پیوند خویشاوندی که در اثر شیرخوردن نوزاد از زنی غیر از مادر خود، به وجود می‌آید.

در فرهنگ اسلامی، «رضاع» در صورتی که با شرایط خاصی همچون تعداد دفعات معین، پیوستگی شیرخوردن و نیز زمان خاص (پیش از دوسالگی) همراه باشد، رابطه‌ای همانند خویشاوندی نسبی ایجاد می‌کند. این رابطه موجب حرمت نکاح و محرمیت شرعی با خویشاوندان رضاعی می‌شود و بر روابط اجتماعی و خانوادگی آنها اثر می‌گذارد. امروزه گرفتن دایه، همچون گذشته رواج ندارد، اما احکام و آثار مربوط به آن در مسائل و پدیده‌های زندگی معاصر همچون فرزندخواندگی، اهدای جنین و استفاده از بانک شیر قابل استفاده است.

تعریف خویشاوندی رضاعی

«رضاع» در لغت به معنای مکیدن و نوشیدن شیر از پستان است. رضاع در فقه اسلامی، شیرخوردن نوزاد از زنی غیر از مادر نَسَبی تعریف شده که اگر با شرایط معیّن انجام شود، رابطه‌ای همانند خویشاوندی ایجاد می‌کند. در این نوع پیوند، زنی که به کودک شیر می‌دهد به‌عنوان«دایه» یا «مادر رضاعی» و همسر او به‌عنوان «پدر رضاعی» شناخته می‌شوند. کودک نیز در فقه، «مرتضع» نام دارد.

پیشینه تاریخی خویشاوندی رضاعی

شیردهی توسط دایه از دیرباز در فرهنگ‌های گوناگون رایج بوده است. در بسیاری از جوامع باستان، برای نوزادان خانواده‌های نامدار، گاهی دایه استخدام می‌شد.میان اعراب پیش از اسلام، دایه‌گرفتن برای نوزادان به‌ویژه فرزندان بزرگان مرسوم بود. حضرت محمد(ص) که نوادۀ عبدالمطلب، بزرگ قریش بود، نیز برای مدتی به دایه سپرده شد.

اعراب جاهلی قرابت رضاعی را به رسمیت می‌شناختند و آیین اسلام نیز بر اساس آیۀ ۲۳ سورۀ نساء، خویشاوندی رضاعی را به رسمیت شناخته و حدود و آثار آن را مشخص کرده است. در روایات نیز دامنۀ خویشاوندان رضاعی، همانند قرابت و خویشاوندی نسبی در نظر گرفته‌ شده است. در دورۀ معاصر، قرابت رضاعی همچنان تحت تأثیر فقه اسلامی در قوانین کشورهای اسلامی جایگاه خود را حفظ کرده است، ولی در نظام حقوقی کشورهای غربی اثری از آن نیست.

تاثیر خویشاوندی رضاعی بر روابط خانوادگی

بر اساس حدیث نبوی، آن‌چه از راه خویشاوندی نسبی حرام است، از طریق رضاع نیز حرام خواهد بود. این قاعده، اساس احکام فقهی رابطه خویشاوندی است که از یک‌سو سبب ایجاد ارتباط و خویشاوندی میان افراد بیگانه می‌شود و از سوی دیگر از طریق ایجاد محرمیت و حرمت ازدواج با محارم رضاعی، روابط خانوادگی را بازتعریف می‌کند؛ اما آثار حقوقی دیگری مانند ارث، نفقه، ولایت، حضانت، عاقله بودن و یا سقوط قصاص در صورت قتل فرزند توسط پدر، در رضاع مطرح نمی‌شود.

علاوه بر حرمت ازدواج، محرمیت نیز از آثار رضاع است و بین شیرخوار و افراد خاصی از خویشاوندان رضاعی او محرمیت ایجاد می‌شود؛ به گونه‌ای که احکام مربوط به نگاه، لمس و رعایت حجاب در روابط میان افراد بر اساس آن شکل می‌گیرد.

محارم رضاعی شیرخوار

محارم رضاعی کودک شیرخوار عبارت‌اند از:

1. زن شیردهنده (مادر رضاعی)؛
3. شوهر دایه (پدر رضاعی)؛
5. پدر و مادر دایه و پدربزرگ و مادربزرگ او؛
7. فرزندان دایه (برادر یا خواهر رضاعی)؛
9. فرزندان اولاد نَسبی دایه، مانند نوه و نبیره؛
11. خواهر و برادر دایه (خاله یا دایی رضاعی)؛
13. عمو، عمه، دایی و خالۀ دایه؛
15. پدر، مادر، پدربزرگ و مادربزرگ پدر رضاعی؛
17. فرزندان پدر رضاعی؛
19. نوه‌ها و نسل‌های بعدی پدر رضاعی؛
21. خواهر و برادر پدر رضاعی (عمو یا عمۀ رضاعی کودک)؛
23. عمو، عمه، دایی و خالۀ پدر رضاعی؛

شرایط تحقق خویشاوندی رضاعی

خویشاوندی رضاعی زمانی باعث حرمت نکاح و ایجاد محرمیت می‌شود که دارای شرایط زیر باشد:

• شیر، حاصل بارداری مشروع باشد؛
• کودک شیر را به‌طور مستقیم از پستان زن مکیده باشد؛
• مقدار شیر مصرفی، معادل یک شبانه‌روز یا پانزده بار متوالی باشد و در این میان، شیر زن دیگر یا غذای دیگری غیر از شیر نخورده باشد؛
• شیر خوردن، پیش از پایان دوسالگی کودک صورت گرفته باشد.

پیوندهای عاطفی و اخلاقی زیربنای خویشاوندی رضاعی

در فرهنگ اسلامی برای تحقق خویشاوندی رضاعی، تنها «تغذیه» ملاک نیست، بلکه شباهت کامل با نقش مادری است که اثر فقهی ایجاد می‌کند. در فرهنگ اسلامی، این مهر مادری و رفتار مادرانه است که به شیر چنین ارزش و جایگاه ویژه‌ای می‌دهد و حرمت ازدواج ناشی از رضاع نیز بیش از آن‌که ناشی از شیردهی باشد، به دلیل ایجاد پیوند عاطفی و اخلاقی ناشی از آن است که می‌تواند با احساس مادری، خواهری یا برادری همراه باشد. این احساسات، اساس روابط سالم انسانی را می‌سازند و از آمیخته‌شدن آن با شائبۀ جنسی منع شده است.

مسئولیت‌های تربیتی دایه در خویشاوندی رضاعی

در سبک زندگی اسلامی، تغذیۀ کودک از شیر دایه، تنها تأمین غذا نیست، بلکه عامل مؤثری در شکل‌گیری جسم و روان او است. روحیات و ویژگی‌های بدنی کودک، متناسب با حالات جسمی و اخلاقی زنی که به او شیر می‌دهد، شکل می‌گیرد و همین امر، سبب نزدیکی و پیوندی عمیق میان کودک و خانوادۀ دایه می‌شود. در روایات از سپردن کودک به شیر زنان غیرمسلمان، آلوده‌دامن، احمق، زشت‌رو و شرابخوار نهی شده است تا از تأثیر منفی شیر آن‌ها بر جسم و روان کودک، پیشگیری شود.

اصول توصیه‌شده در احادیث مربوط به دایه، از جمله سلامت جسمانی، پاکی اخلاقی و رابطۀ عاطفی، امروزه می‌تواند معیارهایی برای گزینش پرستار یا مراقب کودک به‌ویژه در مراکزی مانند مهدکودک‌ها و شیرخوارگاه‌ها باشد؛ رعایت این اصول، نه‌تنها به تأمین سلامت جسمی و روانی کودک کمک می‌کند، بلکه پیوند و اعتماد خانواده و مراقب را نیز مستحکم می‌سازد.

مسئولیت‌های اخلاقی در قبال خویشاوندان رضاعی

رابطه پیامبر اکرم با خویشان رضاعی‌اش آمیخته با مهر و پایبندی به اخلاق و احترام و مسئولیت‌پذیری بوده است. وقتی خواهر رضاعی او به دیدارش می‌آمد، با گستراندن زیرانداز با شوق از او پذیرایی می‌کرد و با گفت‌وگو و خنده‌های گرم رابطه و پیوندی را که میان‌شان بود، ارج می‌نهاد. پیامبر همین رفتار محترمانه را در حضور حارث پدر رضاعی و سپس حلیمه مادر رضاعی و برادر رضاعی خود نیز ابراز می‌کرد و اهمیت رابطۀ رضاعی در مناسبات اجتماعی را نشان می‌داد.

خویشاوندی رضاعی و فرزندخواندگی

یکی از راه‌های ایجاد محرمیت میان فرزندخوانده و خانواده‌، استفاده از احکام مربوط به خویشاوندی رضاعی است و با شیردهی به کودک توسط اعضای خانواده پذیرا، رابطه رضاعی و محرمیت شرعی به‌وجود می‌آید. برای فرزندخوانده دختر، مواردی مانند شیر خوردن از همسر پدرخوانده یا مادر پدرخوانده، موجب محرمیت شرعی با پدرخوانده یا دیگر اعضای خانواده می‌شود. در مورد فرزندخوانده پسر نیز شیر خوردن از مادرخوانده یا سایر اعضای خانوادۀ زن همچون خواهر یا خواهرزادۀ وی، موجب برقراری محرمیت شرعی با آن‌ها می‌شود.

چالش‌های خویشاوندی رضاعی در دوران معاصر

در عصر حاضر، تحولات پزشکی و اجتماعی، دامنۀ بحث خویشاوندی رضاعی را از شیردهی سنتی فراتر برده است؛ اما اصول و مبانی آن همچنان پابرجا است.

اهدای جنین (IVF)

در روش «لقاح آزمایشگاهی»(IVF) جنین از ترکیب اسپرم و تخمک مرد و زن، خواه بین آن‌ها رابطۀ زوجیت باشد و خواه نباشد، در آزمایشگاه به وجود می‌آید و پس از تقسیمات اولیه به رحم زنی که خواهان بارداری است، منتقل می‌شود. برخی فقها بر این باورند که صاحب رحم، به‌دلیل تغذیۀ جنین از وی، مادر رضاعی جنین محسوب می‌شود. طرفداران این دیدگاه معتقدند چنان‌که رضاع، در اثر رشد گوشت و استخوان از طریق پانزده‌بار شیردادن متوالی تحقق می‌یابد؛ پس پرورش نه‌ماهۀ جنین در رحم نیز به‌ طریق اولی محرمیت ایجاد می‌کند.

بانک شیر

«بانک شیر» به مراکزی گفته می‌شود که شیر داوطلبان را جمع‌آوری و به نیازمندانی مانند نوزادان نارس، کم‌وزن یا نوزاد مادران دارای کمبود شیر، می‌رساند. مهم‌ترین نگرانی فقهی، عدم شناخت دقیق هویت زنان دهنده و اختلاط شیرها است که می‌تواند به شک در محرمیت آینده منجر شود؛ از این‌رو مجمع فقه اسلامی، تشکیل این بانک‌ها را ممنوع اعلام کرده است؛ اما بر اساس فقه شیعه، استفاده از شیر بانک، صحیح است و در صورت اختلاط شیرها با یکدیگر در مراکز بانک شیر، شروط عدد، زمان و اثر شیردهی در بانک شیر تحقق‌پذیر نیست و علم به ازدواج احتمالی میان دریافت‌کنندگان نیز وجود ندارد و موجب خویشاوندی رضاعی نمی‌شود اصل بر عدم حرمت است و می‌داند.

منابع

• قرآن کریم
• ابن‌فارس، احمد بن فارس، معجم مقاییس اللغه، بیروت، دار ‌‌احیاء التراث العربی، ۱۴۲۹ق.
• ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۲۶ق.
• ابی‌داوود، سلیمان بن اشعث، سنن، دمشق، دار الرساله العالمیه، ۱۴۳۰ق.
• امامی، مسعود، «محرمات رضاع (تبیین احکام مقرر در آیه ۲۳ سورۀ نساء)»، مجله قرآن، فقه و حقوق اسلامی، شماره ۱۲، بهار و تابستان ۱۳۹۹ش.
• خویی، ابوالقاسم، احکام الرضاع فی فقه الشیعه، قم، المنیر، ۱۴۱۷ق.
• سلطانیه، محمد، «بررسی آثار وضعی اهدای جنین در فقه امامیه؛ بر مبنای انتساب جنین به صاحبان اسپرم و تخمک»، مجله پژوهش در دین و سلامت، شماره ۳۴، بهار ۱۴۰۲ش.
• شریعتی‌نسب، صادق، «محرمیت در فرزندخواندگی»، مجله تحقیقات حقوقی، شماره ۶۶، ۱۳۹۳ش.
• عالمی طامه، حسن، فرزندخواندگی در اسلام، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی، ۱۳۹۲ش.
• فلاح تفتی، فاطمه، «بررسی تطبیقی حکم تاسیس بانک شیر در مذاهب اسلامی»، مجله پژوهش‌های فقهی، دوره ۱۲، شماره ۱، بهار ۱۳۹۵ش.
• «قرابت و انواع آن در قانون مدنی»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۲ فروردین ۱۳۹۵ش.
• کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
• «محارم رضاعی»، پایگاه اطلاع‌رسانی آیت‌الله سید علی حسینی سیستانی، تاریخ بازدید: ۲۰ فروردین ۱۴۰۴ش.
• محقق داماد، مصطفی، بررسی فقهی حقوق خانواده؛ نکاح و انحلال آن، تهران، مرکز نشر اسلامی، ۱۳۸۴ش.
• محمدزاده، فرزانه و دیگران، «احادیث مربوط به دوران شیردهی و تطبیق آن با علوم تجربی»، مجله علوم حدیث، شماره ۵۰، پاییز و زمستان 1387ش.
• معرفت، محمد عدنان، پژوهشی فقهی درباره فرزند خواندگی در اسلام، پایان‌نامه سطح سه، حوزۀ علمیۀ قم، بی‌تا.
• موسوی خراسانی، محمود، «بررسی اشکالات وارد شده بر تاسیس و استفاده از بانک شیر مادر و پاسخ به آن‌ها ازنگاه فقه شیعه و عامه»، مجله فقه، شماره ۹۶، زمستان ۱۳۹۷ش.
• میرزاخان، حامد، «بررسی تحقق رضاع با شیردهی از بانک شیر»، مجله فقه و اجتهاد، شماره ۹، بهار و تابستان ۱۳۹۷ش.