پیش‌نویس:مهاجرت

مهاجرت؛ فرایند جابه‌جایی جمعیت بین مبدأ و مقصد با پیامدهای اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی متعدد.

مهاجرت، با علل و انواع گوناگونی چون خودخواسته و اجباری، خارجی و داخلی و پیامدهای مثبت و منفی فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی برای مبدأ و مقصد است. در اسلام، هجرت به‌ویژه با انگیزه دینی، تکلیفی برای حفظ ایمان و مقابله با ظلم بوده و به دو نوع هجرت از گناهان و هجرت مکانی تقسیم می‌شود. مهاجرت به خارج از کشور، به‌خصوص در خانواده‌های ایرانی، می‌تواند منجر به فروپاشی ساختار سنتی خانواده، بحران هویتی فرزندان و تضاد فرهنگی شود

مفهوم‌شناسی

مهاجرت در لغت به‌معنای کوچ‌کردن از سرزمین خود، ترک دوستان و خویشاوندان و اقامت در محلی است که شخص بومی آن‌جا محسوب نمی‌شود. در جامعه‌شناسی، مهاجرت به جابه‌جایی جمعیت از یک مکان جغرافیایی به مکانی دیگر اطلاق می‌شود. اصطلاح مهاجرت دربارهٔ انسان‌ها زمانی کاربرد دارد که موقتی و فصلی نباشد. از نظر جامعه‌شناسان، مهاجرت، یکی از عوامل اثرگذار در تحول جمعیت است. امروزه حدود ۳درصد از جمعیت کرهٔ زمین، دور از زادگاه‌شان زندگی می‌کنند. مهاجرت که به‌طور معمول با هدف دستیابی به شرایطی مطلوب‌تر برای آینده رخ می‌دهد، علل و انواع گوناگونی دارد و پیامدهای آن نیز متفاوت است.

تاریخچه

بر اساس متن، مهاجرت از دیرباز بخشی از تاریخ بشر بوده و انسان‌ها برای دستیابی به زندگی بهتر، امنیت، رفاه یا آزادی، سرزمین خود را ترک کرده‌اند. در گذشته، عوامل طبیعی مانند قحطی، خشکسالی یا جنگ‌های محلی دلایل اصلی مهاجرت بودند، اما در جهان امروز، عوامل پیچیده‌تری از جمله مسائل اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی در تصمیم افراد برای مهاجرت نقش دارند. مهاجرت در عصر نوین به یکی از مهم‌ترین موضوعات اجتماعی تبدیل شده است.

اهمیت

مهاجرت در کنار باروری و مرگ‌ومیر، یکی از سه مؤلفه اصلی اثرگذار بر تغییرات جمعیت است. در یک قرن گذشته، با بهبود شرایط بهداشتی و کاهش مرگ‌ومیر و سپس کاهش باروری به سطح جانشینی، نقش مهاجرت در تحولات اجتماعی و جمعیتی برجسته‌تر شده است. افزایش ارتباطات و وسایل حمل‌ونقل، سرعت جابه‌جایی افراد را افزایش داده و مهاجرت را به عامل اول تغییرات جمعیتی در بسیاری از مناطق تبدیل کرده است. ایران نیز طی پنجاه سال اخیر تغییرات قابل توجهی در اندازه و شکل مهاجرت‌های داخلی تجربه کرده که تحت تأثیر شرایط اقتصادی، اجتماعی و نوسازی بوده است. این تحولات پیامدهایی مانند عدم تناسب جمعیت شهرهای بزرگ با امکانات زیرساختی، تمرکز جمعیت در مناطق خاص، رکود توسعه در استان‌های مهاجرفرست و سالخوردگی جمعیت روستایی را به همراه داشته است.

نظریه‌های مهاجرت

ردیف	نظریه‌پرداز/ مکتب	مبانی نظری و درونمایه
1	امیل دورکیم	از منظر دورکیم، مهاجرت‌ها پس از رنسانس و در نتیجه میل انسان به جابجایی آغاز می‌شوند. به اعتقاد وی، تقسیم کار اجتماعی ریشه در دو عامل حجم جمعیت و تراکم مادی و اخلاقی جامعه دارد. حجم جمعیت می‌تواند از طریق افزایش موالید یا مهاجرت افراد افزایش یابد. دورکیم بر نیازهای ارتباطی-انسانی به عنوان نیروی محرکه مهاجرت تأکید دارد.
2	کارکردگرایانه	از دیدگاه کارکردگرایی، مهاجرت پدیده‌ای طبیعی و داوطلبانه با کارکرد مثبت برای جامعه است. این دیدگاه مهاجرت را عاملی برای کاهش بیکاری، افزایش درآمد، کاهش نارضایتی‌های اجتماعی و توسعه اقتصادی کشورها می‌داند. به باور کارکردگرایان، صنعتی شدن و نوسازی بدون مهاجرت امکان‌پذیر نیست. آنان همچنین بر این نکته تأکید دارند که کودکان و نوجوانان در مقایسه با بزرگسالان، سازگاری آسان‌تری با محیط جدید دارند.
3	قشربندی کارکردی (کینگزلی دیویس و ویلبرت مور)	بر اساس این نظریه، قشربندی اجتماعی در همه جوامع وجود دارد و ضرورت کارکردی دارد. از این منظر، نظام قشربندی متشکل از سمت‌هایی است که درجات متفاوتی از حیثیت دارند. در جوامع جهان سوم به دلیل عدم تخصیص موقعیت‌ها بر اساس شایستگی و لیاقت، افراد تحصیل‌کرده برای دستیابی به جایگاه متناسب با توانایی‌های خود، مهاجرت را به عنوان راهکاری ضروری انتخاب می‌کنند.
4	سیستمی	بر اساس این نظریه‌ها، نظام جهانی به گونه‌ای سازمان یافته که توسعه ناموزون میان کشورهای مرکز و پیرامون را تنظیم می‌کند. ماهیت این نظام باعث می‌شود مهاجرت از کشورهای پیرامون (توسعه نیافته) به سوی کشورهای مرکز (توسعه یافته) صورت گیرد. در این دیدگاه، مهاجرت پدیده‌ای چندمتغیره است و نمی‌توان آن را تنها بر اساس یک عامل تبیین کرد.
5	شبکه مهاجرت (مسی)	شبکه‌های مهاجرتی مجموعه‌ای از روابط مبتنی بر خویشاوندی، دوستی و اشتراکات فرهنگی هستند که مهاجران پیشین و کنونی را به هم پیوند می‌دهند. این شبکه‌ها با ارائه اطلاعات درباره مسیرهای ایمن و ارزان، کاهش هزینه‌های عاطفی، کمک به یافتن شغل و کاهش احساس طردشدگی، فرآیند مهاجرت را تسهیل می‌کنند.
6	کشش و رانش (دروتی توماس)	بر اساس این نظریه، مهاجرت نتیجه عدم تعادل اقتصادی-اجتماعی میان مبدأ و مقصد است. عوامل دافعه در مبدأ (مانند شرایط نامطلوب اقتصادی و اجتماعی) افراد را به ترک وطن سوق می‌دهند و عوامل جاذبه در مقصد (مانند فرصت‌های شغلی و رفاه بیشتر) آنان را جذب می‌کنند. به گفته راونشتاین، افراد در سنین ۲۰ تا ۳۰ سالگی نسبت به سایر گروه‌های سنی تمایل بیشتری به مهاجرت دارند.
7	فمینیستی	رویکرد فمینیستی بر مهاجرت زنان و فرصت‌های ناشی از آن برای بهبود زندگی و تغییر روابط جنسیتی تأکید دارد. از این منظر، مهاجرت می‌تواند منبع استقلال، اعتماد به نفس و ارتقای پایگاه اجتماعی زنان باشد. طرفداران این دیدگاه بر ضرورت فراهم آوردن زمینه تحرک داوطلبانه و تصمیم‌گیری آزادانه زنان برای ماندن یا رفتن تأکید می‌کنند و به نابرابری‌های موجود در بازار کار علیه زنان مهاجر نیز توجه دارند.
8	راونشتاین	راونشتاین نخستین نظریه‌پردازی است که برای مهاجرت قانونمندی‌هایی را مطرح کرد. از نظر وی، شدت مهاجرت با فاصله رابطه معکوس دارد و مهاجرت اغلب به صورت مرحله‌ای (از روستا به شهرهای کوچک و سپس به شهرهای بزرگ) انجام می‌شود. انگیزه اقتصادی را مهم‌ترین عامل مهاجرت می‌داند. در مسافت‌های کوتاه، مهاجرت زنان بیشتر است و اهالی شهرها کمتر از روستاییان مهاجرت می‌کنند. همچنین به اعتقاد وی، توسعۀ ارتباطات و فناوری با افزایش مهاجرت رابطه مستقیم دارد.
9	امید	بر اساس این نظریه، امید که ترکیبی از انتظار رسیدن به هدف و احتمال تحقق آن است، تأثیر مستقیمی بر تصمیم به مهاجرت دارد. هرچه هدف برای فرد اهمیت بیشتری داشته باشد و احتمال دستیابی به آن بیشتر باشد، تأثیر مثبت آن بر انگیزۀ مهاجرت افزایش می‌یابد.
10	سرمایه‌داری	از منظر این نظریه، خروج نیروهای متخصص عمدتاً ناشی از مسائل داخلی کشورهای توسعه نیافته است. نظام‌های آموزشی کهنه و ناکارآمد، نبود برنامه‌ریزی کافی برای آموزش دانشجویان، و عدم بهره‌برداری مناسب از مهارت دانش‌آموختگان، از جمله عواملی هستند که زمینه‌های عینی و ذهنی خروج نیروهای متخصص را در کشورهای مبدأ فراهم می‌سازند.

انواع مهاجرت

مهاجرت بین‌المللی

این نوع جابه‌جایی شامل عبور از مرزهای سیاسی و استقرار در کشوری با حاکمیت متفاوت است و تحت تأثیر شکاف‌های ساختاری میان مناطق جهان قرار دارد. مهاجرت بین‌المللی به دو دسته تقسیم می‌شود: مهاجرت داوطلبانه که برآمده از انتخاب فرد یا خانوار برای دستیابی به موقعیت‌های بهتر اقتصادی، اجتماعی یا آموزشی در مقصد است؛ و مهاجرت ناگزیر یا پناهندگی که نتیجۀ فشارهای شدیدی مانند جنگ، آزار سیاسی یا بلایای طبیعی بوده و فرد ناچار به ترک خانه می‌شود و حفظ امنیت جانی اولویت اصلی اوست.

مهاجرت درون‌مرزی

این نوع حرکت در محدوده قلمرو سیاسی یک کشور رخ می‌دهد و بازتابی از نابرابری‌های منطقه‌ای و تغییرات ساختاری درون جامعه است. مهاجرت درون‌مرزی شامل دو دسته است: مهاجرت روزمره که حرکت روزانه جمعیت از حومه به مراکز شهری برای دسترسی به فرصت‌های شغلی و خدمات را نشان می‌دهد؛ و مهاجرت دوره‌ای که با ریتم‌های تولیدی و طبیعی هماهنگ است، مانند کوچ عشایر یا حرکت کارگران فصلی به مناطق کشاورزی.

مدل‌های ادغام و سازگاری مهاجرت

برای توصیف فرآیند تعامل مهاجران با جامعه میزبان، سه الگوی کلان مطرح شده است:

• همانندسازی که در آن مهاجران ویژگی‌های فرهنگی خود را کنار گذاشته و در جامعه غالب حل می‌شوند؛
• آمیزش یا کوره ذوب که در آن تعامل فرهنگ‌ها به شکل‌گیری ترکیبات فرهنگی تازه می‌انجامد؛
• کثرت‌گرایی یا چندفرهنگی که بر حفظ هویت‌های متمایز در کنار یکدیگر با حقوق برابر تأکید دارد.

در سطح فردی، مهاجران چهار راهبرد را پیش می‌گیرند:

• تلفیق که حفظ هویت پیشین همراه با ارتباط فعال با جامعه جدید است؛
• همانندسازی که جذب کامل در فرهنگ میزبان محسوب می‌شود؛
• جدایی که حفظ هویت در انزوا است؛
• حاشیه‌نشینی که تعلق نداشتن به هیچ یک از دو جامعه را نشان می‌دهد.

به گفته نظریه‌پردازان، سازگاری فرآیندی خطی نیست و تحت تأثیر عواملی مانند دسترسی به آموزش، اشتغال مناسب، تبعیض و سرمایه‌های اولیه خانواده قرار دارد که مسیرهای متفاوتی را برای نسل دوم مهاجران رقم می‌زند.

پیامدهای مهاجرت

به گفته جامعه‌شناسان، مهاجرت پیامدهای گسترده‌ای در ابعاد مختلف دارد. در سطح خانواده، مهاجرت اغلب موجب گسست عاطفی، دوری اعضا و افزایش بار مسئولیت بر دوش خانواده باقی‌مانده در مبدأ می‌شود، هرچند در برخی موارد فرصت‌های اقتصادی تازه‌ای نیز ایجاد می‌کند. از منظر اقتصادی، خروج نیروهای متخصص (فرار مغزها) ظرفیت علمی و فنی کشور مبدأ را کاهش می‌دهد، اما در مقابل، ارسال وجوه توسط مهاجران می‌تواند به معیشت خانواده‌ها کمک کند. در کشور مقصد، مهاجران معمولاً مشاغلی را بر عهده می‌گیرند که کمترین تمایل محلی را دارد، اما اغلب با تبعیض شغلی و دستمزد نابرابر مواجه هستند. در بعد فرهنگی، مهاجرت به تلاقی و تبادل فرهنگ‌ها می‌انجامد و می‌تواند غنای فرهنگی ایجاد کند، اما در عین حال برخورد فرهنگ‌های متفاوت گاهی به بحران هویت برای مهاجران و مقاومت در جامعه میزبان منجر می‌شود. در سطح سیاسی، دولت‌ها برای کنترل جریان مهاجرت سیاست‌هایی وضع می‌کنند تا از فشار بر خدمات عمومی و زیرساخت‌ها بکاهند. در بعد فردی، مهاجرت تجربه‌ای دوگانه است؛ از یک سو فرصت‌های تازه برای پیشرفت و از سوی دیگر احساس غربت، تبعیض و بحران هویت را به همراه دارد. در مجموع، مهاجرت نه کاملاً مثبت و نه کاملاً منفی است و نتیجه آن به نحوه مدیریت و سیاست‌گذاری این پدیده بستگی دارد.

مهاجرت در ایران

مطالعات و آمار مهاجرت

به گزارش پژوهشگران، حوزه مطالعات مهاجرت در ایران نوپا است و طی سال‌های گذشته ظرفیت‌سازی و تربیت نیروی متخصص در این زمینه صورت نگرفته است. عدم جمع‌آوری داده‌های مهاجرتی توسط نهادهای ذی‌ربط و خودداری از انتشار رسمی آمار موجود، فضای مبهمی در این حوزه ایجاد کرده و زمینه را برای بحرانسازی به‌ویژه در موضوع مهاجرت نخبگان فراهم ساخته است. برای مثال ادعای بدون منبع معتبر مبنی بر رتبۀ اول ایران در فرار مغزها بر اساس گزارشی از صندوق بین‌المللی پول است که مشخص شد آن گزارش اصلاً وجود خارجی ندارد. از دیگر آسیب‌های این حوزه، تمایل جناح‌های سیاسی به بزرگنمایی آمار مهاجرت برای اهداف سیاسی و نیز انتخاب تیترهای گزنده توسط رسانه‌ها برای تحریک افکار عمومی است. در بسیاری موارد، آمار منتشرشده فاقد مشخصات جامعۀ آماری، بازۀ زمانی و روش جمع‌آوری اطلاعات است. به گفته ناظران، تکذیبیه‌ها و اصلاحیه‌های بعدی به‌طور معمول به اندازه اخبار اولیۀ نادرست، دیده نمی‌شوند که این امر بر ضرورت دقت و مسئولیت‌پذیری در انتشار آمار مهاجرت می‌افزاید.

میل به مهاجرت

به گزارش پژوهشگران، چالش‌هایی مانند فقر، تورم، بیکاری، خشکسالی و آلودگی هوا طی یک دهه گذشته موجب تشدید نارضایتی‌های اقتصادی و اجتماعی و افزایش میل به مهاجرت در میان اقشار مختلف شده است. چشم‌انداز و جاذبه سرزمینی که تحت تأثیر عواملی مانند امکان ایفای نقش در توسعه کشور، احساس مفید بودن و تصور نسبت به آینده شکل می‌گیرد، نقش مهمی در تصمیم به مهاجرت دارد. تشدید میل به مهاجرت در میان گروه‌هایی مانند کارگران، پزشکان، اساتید دانشگاه و استارتاپ‌ها نشانۀ مشکلات جدی کشور در حفظ و به‌کارگیری سرمایه‌های انسانی ارزیابی شده است.

مهاجرت بیرون‌مرزی ایرانیان

برآوردهای جمعیتی و روند تغییرات

بر اساس تازه‌ترین گزارش‌های رسمی از جمله داده‌های ثبت احوال و وزارت امور خارجه، تعداد ایرانیان مهاجر نسل اول که در ایران متولد شده و به کشورهای دیگر کوچ کرده‌اند، حدود ۴ تا ۴.۷ میلیون نفر برآورد شده است. برخی برآوردهای اجتماعی با احتساب نسل‌های دوم و سوم ایرانیان خارج از کشور، جمعیت ایرانیان پراکنده در جهان را بین ۵ تا ۱۰ میلیون نفر تخمین می‌زنند. به نظر پژوهشگران منابع بین‌المللی به‌طور معمول محافظه‌کارانه‌تر عمل کرده و تنها نسل اول مهاجران را ثبت می‌کنند که در این صورت آمار در بازه ۱.۷ تا ۲ میلیون نفر قرار می‌گیرد. به‌گفتۀ ناظران، هر سه دسته داده بر این واقعیت تأکید دارند که ایرانیان مهاجر امروز جمعیتی قابل توجه در پویایی اجتماعی، اقتصادی و علمی جهان محسوب می‌شوند.

مقاصد اصلی مهاجران ایرانی

• ایالات متحده آمریکا: این کشور همچنان به عنوان یکی از مقاصد نخست مهاجران ایرانی شناخته می‌شود. بر پایه معیار «محل تولد»، جمعیت ایرانیان ساکن آمریکا در ۲۰۱۷م حدود ۳۹۵ هزار نفر بوده و با احتساب معیار «اصالت ایرانی»، این رقم به ۴۷۷ هزار نفر می‌رسد. سطح تحصیلات در این جامعه بالا است؛ به گونه‌ای که حدود ۷۴ درصد دارای تحصیلات فراتر از دیپلم و ۲۹درصد از افراد بالای ۲۵ سال، دارای مدارک تحصیلات تکمیلی هستند. از نظر شغلی، بیش از نیمی از شاغلان ایرانی در حوزه‌های مدیریتی، کسب‌وکار و هنر فعالیت می‌کنند. روند دریافت اقامت دائم یا ویزاهای موقت برای ایرانیان از سال ۲۰۱۵ کاهشی بوده است.
• کانادا: این کشور نیز همواره در زمره سه مقصد اصلی مهاجرت ایرانیان قرار داشته است. شمار مهاجران ایرانی در کانادا از سال ۱۹۹۰م تا ۲۰۱۹م رشدی پیوسته داشته است. بیشترین نوع ویزای موقت اعطاشده به ایرانیان، ویزای تحصیلی بوده و در سال‌های اخیر، مجوزهای کار با رویکرد بشردوستانه افزایش یافته است.
• اروپا: قاره اروپا میزبان شمار قابل توجهی از ایرانیان مهاجر است. بر پایۀ آمار سازمان ملل، کشورهای آلمان، انگلیس، سوئد، هلند و فرانسه مقاصد اصلی در این قاره هستند. برای مثال در آلمان بیش از ۷۳ هزار ایرانی زندگی می‌کنند و ایران در میان ده کشور غیراروپایی اول از نظر دریافت اقامت دائم شغلی در این کشور قرار دارد. تعداد ایرانیان دارنده اقامت بلندمدت در اروپا از ۲۰۰۴م تا ۲۰۱۸م حدود 20 برابر شده است.
• ترکیه: این کشور در سال‌های اخیر به یکی از مقاصد مهم مهاجرتی ایرانیان تبدیل شده است. آمارها نشان از افزایش ناگهانی ورود ایرانیان به ترکیه در سال ۲۰۱۸ دارد. این روند در تمایل به خرید مسکن نیز مشهود است؛ به طوری که ایرانیان در سال‌های ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹ به دومین خریداران خارجی مسکن در ترکیه تبدیل شدند و در سه ماهۀ نخست سال ۲۰۲۰م در رتبه اول قرار گرفتند.
• سایر مقاصد: در قارۀ آسیا، کشورهای امارات متحده عربی، کویت، قطر و عراق بیشترین جمعیت ایرانی را در خود جای داده‌اند. استرالیا نیز با رشد بیش از ۱۰۰درصدی شمار ایرانیان از ۲۰۱۰م مقصدی روبه‌صعود محسوب می‌شود.

مهاجرت دانشجویی

به گزارش منابع، طی سال‌های اخیر سهم دانشجویان در جمع مهاجران ایرانی رشد قابل توجهی داشته و امروز بخش قابل توجهی از متقاضیان ویزاهای تحصیلی از میان رتبه‌های برتر علمی انتخاب می‌شوند. مقاصد مهاجرت تحصیلی نیز از کشورهای سنتی مانند آمریکا و کانادا فراتر رفته و اروپا، شرق آسیا و کشورهای همسایه را در برگرفته است. بر اساس آخرین داده‌های موجود در ۲۰۲۴م تعداد دانشجویان ایرانی در ده مقصد اصلی به ۱۱۰ هزار نفر رسیده که نسبت به رقم ۶۰ هزار نفر در سال ۲۰۲۰م رشد ۸۲درصدی را نشان می‌دهد. ترکیه با پذیرش نزدیک به ۳۰ هزار دانشجوی ایرانی، رشد ۱۵۸درصدی داشته و به مقصد اصلی تبدیل شده است. به گفته تحلیلگران، حرکت به‌سوی فرصت‌های گسترش‌یافتهٔ علم، نبود شبکه‌های جهانی تعامل علمی و محدودیت در مشارکت در پروژه‌های بین‌المللی از دلایل این روند است، هرچند بخش قابل توجهی از دانشجویان خارج از کشور همچنان ارتباط پژوهشی خود را با ایران حفظ می‌کنند.

مهاجرت درون‌مرزی ایرانیان

مهاجرت داخلی در ایران به جابجایی جمعیت، عمدتاً از مناطق کمترتوسعه‌یافته به سوی کانون‌های شهری و استان‌های توسعه‌یافته اطلاق می‌شود. این پدیده که شکل غالب آن امروزه «شهر به شهر» است، با محوریت جوانان و به انگیزه‌های اقتصادی، تحصیلی و بهبود کیفیت زندگی صورت می‌پذیرد.

ویژگی‌های کلان مهاجرت درون‌مرزی

1. حجم و روند: به‌طور میانگین سالانه حدود یک میلیون نفر در دهه‌های اخیر در داخل کشور جابه‌جایی داشته‌اند. با این حال، شدت مهاجرت در سال‌های اخیر رو به کاهش نهاده است.
2. الگوی مسلط: شکل غالب مهاجرت در کشور، از نوع شهری و به‌طور عمده از شهر به شهر است. همچنین اگرچه مهاجرت‌های درون‌استانی همواره سهم بیشتری داشته‌اند، اما بر وزن مهاجرت‌های بین‌استانی به‌طور محسوسی افزوده شده که نشان از کمرنگ‌شدن نقش عامل فاصله در تصمیم به مهاجرت دارد.
3. جهت‌گیری فضایی: جریان اصلی مهاجرت، از استان‌های کمترتوسعه‌یافته به سمت استان‌های توسعه‌یافته‌تر است. استان‌هایی مانند تهران، البرز، اصفهان و یزد به‌طور پیوسته تراز مهاجرتی مثبت داشته‌اند، درحالی‌که استان‌هایی نظیر کرمانشاه، خوزستان و ایلام با تراز مهاجرتی منفی بالا مواجه بوده‌اند. این روند به تشدید نابرابری‌های منطقه‌ای می‌انجامد.

جمعیت‌شناسی مهاجران درون‌مرزی

ساختار سنی: مهاجرت پدیده‌ای عمدتاً جوان‌محور است که در گروه سنی ۳۴-۱۵ سال به اوج خود می‌رسد و با افزایش سن کاهش می‌یابد. تمرکز مهاجرت در سنین فعالیت اقتصادی و باروری، تأثیرات مستقیم و غیرمستقیم عمیقی بر حجم و ساختار جمعیت مبدأ و مقصد برجای می‌گذارد.

ساختار جنسی: اگرچه نسبت مردان در میان مهاجران همواره بالاتر از جامعه مبدأ و مقصد بوده است، روند افزایش مشارکت زنان در مهاجرت به‌گونه‌ای است که از عبارت «زنانه شدن مهاجرت» در ادبیات تخصصی یاد می‌شود. عواملی مانند ارتقای سطح تحصیلات و مشارکت اقتصادی زنان در این تغییر نقش دارد.

پیامدهای گزینش‌گری: گزینش‌گری مهاجرت بر پایه سن و جنس، پیامدهای دوگانه‌ای ایجاد می‌کند. خروج نیروی کار جوان از مبدأ، به پیری جمعیت و تشدید «مضیقه ازدواج» به‌ویژه برای زنان منجر می‌شود. از طرف دیگر، تراکم نیروی کار در مقصد می‌تواند باعث افزایش نرخ بیکاری و گسترش مشاغل غیررسمی گردد.

تحول الگوهای مهاجرت درون‌مرزی و پیامدهای آن

بررسی سه دهه اخیر حاکی از تحولات معنادار در الگوهای مهاجرت داخلی است:

تغییر کانون جابجایی: الگوی مسلط از «روستا به شهر» به «شهر به شهر» تبدیل شده و جابه‌جایی بین نقاط شهری افزایش یافته است. این جریان به‌طور عمده متوجه شهرهای بزرگ و کلان‌شهرها است.

پیامدهای کلان‌شهری: این الگوی مهاجرتی، پیامدهایی چون رشد بی‌رویه جمعیت کلان‌شهرها، افزایش آلودگی‌های محیطی، گسترش حاشیه‌نشینی و افزایش قیمت مسکن و زمین را به دنبال داشته است.

تأثیر بر باروری کلان: با توجه به پایین‌تر بودن سطح باروری در استان‌های توسعه‌یافته‌تر (مقاصد مهاجرت)، مهاجران با انطباق با الگوی باروری ساکنان مقصد، ممکن است نرخ باروری خود را کاهش دهند که در درازمدت می‌تواند بر نرخ موالید کل کشور تأثیر گذارد.

مهاجرت از شهر به روستا

مهاجرت از شهر به روستا در ایران، پدیده‌ای با حجم کمتر در مقایسه با جریان معکوس است که بر پایه داده‌های آمارگیری نیروی کار مورد تحلیل قرار می‌گیرد. این جریان تا ۱۳۹۸ش روندی افزایشی ملایم داشت، اما با شیوع همه‌گیری کووید-۱۹ و کاهش کلی تحرکات جمعیتی، با کاهش ملموسی مواجه شد. عمده‌ترین دلایل این نوع مهاجرت در دوره مورد بررسی، «پیروی از خانوار» و «پایان خدمت وظیفه» بوده است. از حیث ویژگی‌های جمعیتی، سهم مردان مهاجر بیشتر است و این گروه عمدتاً در سنین جوانی و میانی و با انگیزه‌های شغلی یا پایان خدمت سربازی حرکت می‌کنند، در حالی که زنان بیشتر به دلیل پیروی از خانوار مهاجرت می‌نمایند. همچنین، افراد دارای تحصیلات متوسطه و شاغلین، سهم قابل‌توجهی از این مهاجران را تشکیل می‌دهند. این الگوها نشان می‌دهد مهاجرت شهر به روستا لزوماً بازتاب توسعه روستایی نبوده، بلکه بیش‌تر تابع تصمیمات خانوادگی، الزامات اداری-نظامی و جست‌وجوی فرصت‌های شغلی خاص است.

چالش‌های سیاست‌گذاری مهاجرت در ایران

• کهنگی قوانین: به گزارش پژوهشگران، برخی از قوانین مرتبط با مهاجرپذیری در ایران از جمله قانون تابعیت و حقوق مدنی مهاجران (مصوب ۱۳۰۸) و قوانین اشتغال، تردد و بانکی اتباع خارجی، با شرایط کنونی کشور هماهنگ نیست. این قوانین به‌روزرسانی نشده و ناتوانی در پاسخگویی به نیازهای روز، زمینه‌ساز تلقی مهاجران به‌عنوان تهدید و کاهش جذابیت ایران برای متخصصان و سرمایه‌گذاران خارجی شده است.
• فقدان راهبرد بازدارنده از مهاجرت: بر اساس گزارش رصدخانه مهاجرت ایران، شمار مهاجران بین‌المللی، به‌ویژه نخبگان، روند افزایشی داشته است. به گفته پژوهشگران، علی‌رغم ابراز نگرانی‌های گاه‌به‌گاه مقامات، هیچ راهبرد عملی و برنامه مشخصی برای جلوگیری از خروج نخبگان و جوانان وجود ندارد و بررسی قوانین از جمله قانون برنامه ششم توسعه نیز نشان‌دهنده نبود بند مرتبط با این موضوع است.
• سالمندی جمعیت و مهاجرت: به گزارش پژوهشگران، جمعیت ایران رو به سالخوردگی است. مهاجرت پس از باروری و مرگ‌ومیر، سومین عامل مؤثر بر این پدیده محسوب می‌شود. از آنجا که جوانان و مردان عمده‌ترین گروه‌های مهاجر را تشکیل می‌دهند، خروج آنان ساختار سنی جمعیت را تغییر داده و روند سالمندی را تسریع می‌کند.
• بحران هویت در فرزندان مهاجران: به گفته پژوهشگران، تعلیق مواد قانون مدنی در بخش تابعیت به بحران هویت در نسل‌های دوم، سوم و چهارم مهاجران خارجی مقیم ایران انجامیده است. این گروه نه با جامعه مبدأ ارتباط دارند و نه در جامعه میزبان از هویت پایدار برخوردارند که این وضعیت می‌تواند زمینه‌ساز آسیب‌های اجتماعی باشد.
• سکوت قوانین در برابر مهاجرت نخبگان: به گفته تحلیلگران، قوانین و آیین‌نامه‌های موجود فاقد چشم‌انداز روشن و راهبرد عملی برای جذب و پذیرش نخبگان و تحصیل‌کردگان از سایر کشورها هستند. در حالی که یکی از رویه‌های جهانی برای جبران فرار مغزها، ایجاد فرصت‌های کاری، اقامتی و سرمایه‌گذاری برای جذب نخبگان خارجی است، ایران فاقد چنین سیاستی است.
• نبود سیاست ادغام برای مهاجران مقیم: به گزارش پژوهشگران، علی‌رغم گذشت بیش از چهار دهه از حضور مهاجران خارجی در ایران، هیچ برنامه مشخصی برای ادغام اجتماعی و فرهنگی آنان تعریف نشده است. عدم ادغام می‌تواند به افزایش تعارضات میان بومیان و مهاجران، بی‌هویتی و گسترش آسیب‌های اجتماعی بیانجامد.
• موانع قانونی برای سرمایه‌گذاری مهاجران: به گفته پژوهشگران، مهاجران در ایران با موانعی از جمله فقدان حق مالکیت، محدودیت در اشتغال و سخت‌گیری‌های قوانین بانکی مواجه هستند. این محدودیت‌ها موجب انتقال سرمایه‌های مهاجران به کشورهایی مانند ترکیه و کشورهای حاشیه خلیج فارس شده یا به راکد ماندن نقدینگی و افزایش تورم انجامیده است.

منابع

• «آمار جدید از مهاجران ایرانی/ مقصد مهاجران کدام کشورهاست؟»، وب‌سایت اقتصاد نیوز، تاریخ درج مطلب: 5 دی 1400ش.
• امیدی، زینب، «رؤیا در بلیت یک‌طرفه؛ بازخوانی واقعیت مهاجرت دانشگاهی ایران»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 25 آبان 1404ش.
• «بررسی دلیل مهاجرت ایرانیان به خارج از کشور»، در سایت اقتصاد آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۳۰ شهریور ۱۳۹۹ش.
• «بررسی روند مهاجرت ایرانیان در چند دهه گذشته/ ایرانیان در غربت موفق و خوشبخت هستند؟»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: 14 فروردین 1401ش.
• «بررسی مهاجرت خانواده‌های ایرانی به غرب»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 10 دی 1396ش.
• برومندزاده، محمدرضا و نوبخت، رضا، «مروری بر نظریات جدید مطرحشده در حوزه مهاجرت»، فصلنامۀ جمعیت، شمارۀ 9، 1390ش.
• «پیامدهای مهاجرت»، در مجلهٔ خبری ویستا، تاریخ بازدید: ۳ تیر ۱۴۰۱ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش.
• مریم راهشخو، مریم و دیگران، «بررسی نقش عوامل اجتماعی و فرهنگی بر مهاجرت دانشجویان ایرانی به خارج از کشور (نمونه موردي: دانشگاه علوم پزشکی پته، شهر پچ کشور مجارستان»، فصلنامۀ پژوهش اجتماعی، شماره 16، 1391ش،
• سجادپور، سیدمحمدکاظم، «پدیده فراگیر مهاجرت بین المللی»، وب‌سایت دیپلماسی ایرانی، تاریخ درج مطلب: 2 خرداد 1402ش.
• شلیله، محمد، «تصمیم‌گیری دربارهٔ مهاجرت و فرایند سازگاری با جامعهٔ میزبان»، مجلهٔ رفاه اجتماعی، شمارهٔ ۳، ۱۳۸۱ش.
• علمداری، محسن، «مهاجرت و پیامدهای اجتماعی در عصر نوین»، وب‌سایت سیلیویکا، تاریخ درج مطلب: 28 شهریور 1404ش.
• عیسی‌زاده، سعید، مهران‌فر، جهانبخش، «مهاجرت ببن اللمللی و اثرات اقتصادی آن در بازار کار»، فصلنامۀ جمعیت، شمارۀ 89-90، 1393ش.
• کلهری ندرآبادی، لیدا و دیگران، «جریان مهاجرت شهر به روستا در ایران طی سال‌های ۱۳۹۶ تا ۱۴۰۰: تحلیل دادگان آمارگیری نیروی‌کار»، مجلۀ نامۀ انجمن جمعیت‌شناسی ایران، دوره 18، شماره 36، 1402ش.
• کوئن، بروس، مبانی جامعه‌شناسی، ترجمه غلام‌عباس توسلی و رضا فاضل، تهران، سمت، 1382ش.
• «فقط ۱۶ درصد ایرانی‌ها به مهاجرت فکر نمی‌کنند!»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: 30 آذر 1393ش.
• فیروزی، سیدمحمد و عثمانی، ذبیح‌الله، «حکمرانی مهاجرت در ایران: خلاهای سیاست‌‌گذاری و چالش‌‌های مدیریتی»، مجلۀ نسیم کوثر، شمارۀ 18، 1404ش،
• محبی میمندی، مهیار، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، ماهنامه گزارش‌های کارشناسی مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، شمارۀ 3، 1402ش، 1402ش.
• محرابی شاتوری، محمدرضا، «مهاجرت و پیامدهای آن»، در سایت احیا سپاهان، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش.
• مطهری، مرتضی، آزادی معنوی، در مجموعه آثار شهید مطهری، تهران، صدرا، ۱۳۷۸ش.
• «معرفی کامل عشایر (شغل، محل سکونت، علت کوچ، جمعیت و صنایع دستی)»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: 11 آذر 1404ش.
• معین، محمد، فرهنگ فارسی، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش.
• «مهاجرت»، در سایت مگ ایرانز، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش.
• طباطبایی، سيد مهدی، «مهاجرت»، وب‌سایت پژوهه، تاریخ درج مطلب: 24 آبان 1393ش.
• «مهاجرت معکوس: بازگشت به وطن با دست خالی»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۲۷ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
• «مهاجرت یا کوچ»، در سایت دانشیاری، تاریخ بازدید: ۲ تیر ۱۴۰۱ش.
• میرزاد، «مهاجرت؛ علل و انواع آن»، در سایت مور، تاریخ بازدید: ۵ تیر ۱۴۰۱ش.
• محبی میمندی، مهیار، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»، مجلۀ مطالعات اجتماعی، شمارۀ 3 (دوره 31)، 1402ش.
• «نگاهی به مهاجرت و تأثیرات آن در بین خانواده‌ها و زنان ایرانی»، در مجلهٔ ویستا، تاریخ بازدید: ۳ تیر ۱۴۰۱ش.
• «هجرت»، در سایت ویکی فقه، تاریخ بازدید: ۵ تیر ۱۴۰۱ش.
• «هجرت»، در دانشنامه اسلامی، تاریخ بازدید: ۵ تیر ۱۴۰۱ش.
• «۵ میلیون ایرانی مهاجرت کرده‌اند/ با طوفان مهاجرت از کشور مواجهیم»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۲ دی ۱۴۰۳ش.