دیه

دیه؛ مجازات مالی برای مرتکبین جنایت بر بدن و جان انسان‌ها.

در دین اسلام برای مجازات جانی در جنایات غیر عمدی بر نفس، عضو یا منفعت و یا جنایات عمدی، یعنی در مواردی که به هر جهتی قصاص ندارد، به منظور جبران خسارت وارده بر بدن انسان، مال معینی تحت عنوان دیه تعیین شده است. دین اسلام دیه‌ی قتل یک زن را نصف دیه‌ی مرد دانسته است؛ این حکم به معنای عدم تساوی زن و مرد و پایین‌تر بودن ارزش زن از مرد نیست؛ بلکه از نظر دین اسلام ارزش انسان‌ها به فضیلت‌ و کمالات معنوی است نه به جنسیت او می‌باشد. نظر فقهای اسلامی در این موضوع، آن است که چون اقتصاد هر خانواده در درجه اول در دست مرد است و مرد، سرپرست اعضای خانواده خود و مسئول پرداخت نفقه آنهاست و با مرگ او اقتصاد آن خانواده دچار آسیب می‌شود.

مفهوم‌شناسی

دیه مفرد دیات است و از ریشۀ «ودی» به معنای راندن و رد کردن است. در لغت به معنی پرداخت خونبها و عقل آمده چرا که با پرداخت آن نزاع و اختلاف بین طرفین کنار گذاشته می‌شود. اين اصطلاح فقهى است و عبارت از مالى است كه در مقابل جرح، قتل و نقص عضوى بايد جانى به مجنى عليه يا ورثه او بدهد. گفته شده است که دیه، واژه‌ای عربی است که در فارسی به آن، خون‌بها می‌گویند و در اصطلاح فقه اسلامی به مالي گفته می‌‌شود كه در صورت وقوع جنايت بر نفس و يا كمتر از آن بر اعضاي بدن يا ايراد جرح، بايد به فرد آسیب‌دیده پرداخت شود. پرداخت دیه، گاهی مجازات اصلی و گاهی جایگزین قصاص است. دیه زن همانند دیه جان، مالی است که بدل جان انسان محسوب می‌شود و از جانب جانی (کسی که جنایت را مرتکب شده) به مَجنی عَلیه (کسی که به او آسیبی وارد شده) پرداخت می‌شود.

ماهیت و حکمت

دیه در فقه و حقوق اسلامی، به‌صورت توأمان دارای ماهیت جزایى و جبرانى است؛ یعنی دیه، هم مجازاتى است که باعث می‌شود انسان مراقب رفتارش باشد تا مرتکب خطایی نگردد و هم جبران خسارت مالى است. بر اساس آموزه‌های اسلامی، خون‏بهاى واقعى انسان، قابل محاسبه نیست؛ قرآن نیز قتل یک نفر را همسان قتل همه انسان‏ها دانسته است. بر این اساس، در فقه اسلامی برای شرایط مختلف اجتماعی، دیه دارای احکام متفاوتی است؛ مانند تفاوت دیه زن و مرد، تساوی دیه اعضا با دیه انسان و برابری دیه جنین، طفل، جاهل و فاسق با انسان کامل. همچنین در صورتی که قتل در یکی از ماه‌های حرام (رجب، ذی‌القعده، ذی‌الحجه و محرم (یا در حرم مکه صورت بگیرد، دیه نسبت به مقدار اصلی افزایش می‌یابد (تغلیظ دیه).

تاریخچه

از دیرباز به دلیل توجه به ارزش انسان، در میان ملل و ادیان جبران خسارت مالی امری شایع بوده و در موارد بسیاری، انتقام‌گیری (قصاص) جای خود را به گرفتن غرامت مالی می‌داد. در این موارد معمولا طبقۀ افراد، میزان دیۀ افراد را مشخص می‌کرد. در تورات و انجیل نیز دربارۀ دیه سخن گفته شده است. آئین اسلام نیز نظام حقوقی قبایل جزیرة العرب را در حوزه دیه و قصاص، پالایش کرد.

در دوران کهن احکامی دربارۀ دیه و قصاص وجود داشته که در قانون‌نامۀ حمورابی و قوانین ایران باستان به آنها اشاره شده است. خونْ‌بَس یا خون‌بست؛ نوعی دیه و قانون عرفی برای رفع اختلاف و گذشت از قصاص و انتقام در میان جوامع سنتی و ایجاد صلح و آشتی میان دو طایفه بوده است. این رسم میان ایلات و عشایر بسیار کاربرد داشت. در فرآیند خون‌بس، معمولاً زنانی از طایفه قاتل به عقد مردانی از طایفه مقتول درمی‌آمدند. به زنی که در این فرآیند، وسیلۀ خون‌بس می‌شد و دو طایفه را با هم فامیل می‌کرد، «فصیله» می‌گفتند. امروزه این رسم منسوخ شده و آداب و رسوم دیگری جایگزین آن شده است.

انواع دیه

در جمهوری اسلامی ایران، دیه در شرایط مختلف و بر اساس قانون مجازات اسلامی به انواع مختلفی تقسیم شده است:

• دیه قتل: یک دیه کامل است و هر ساله توسط قوه قضاییه مبلغ آن، اعلام می‌شود.
• دیه منافع اعضا: در صورتی که مجرم اعمالی انجام دهد که باعث از بین رفتن حواس (بینایی، شنوایی، بویایی، بساوایی و گویایی) دیگری شود، دیه منافع آن عضو پرداخت می‌شود.
• دیه جراحت: در صورتی که جراحت وارده مانند کبودی یا تورم باشد تعیین مبلغ آن بر اساس میزان جراحت و به تشخیص پزشکی قانونی صورت می‌گیرد.
• دیه اعضای بدن: غرامت اعضایی که فقط یک عدد در بدن انسان وجود داشته باشد، یک دیه کامل است؛ اما دیه از بین رفتن عضوی که از آن دو عدد وجود داشته باشد، نصف یک دیه کامل است.

همچنین رفتاری که باعث ایجاد آسیب به طرف مقابل می‌شود در سه حال اتفاق می‌افتد:

• عمد: آسیبی که با قصد و اختیار وارد شود. بنا بر آموزه‌های اسلامی، فرد آسیب‌دیده به میزان آسیب‌دیدگی می‌تواند تلافی کند یا دیه دریافت نماید.
• شبه‌عمد: مجرم قصد آسیب‌رساندن را دارد ولی قصد او همان فعلی که مرتکب شده، نیست. مانند کسی که برای ادب‌کردن فردی را می‌زند و او در اثر این ضربه می‌میرد.
• خطای محض: از روی خطا و بدون قصدی، منجر به آسیب‌رساندن طرف مقابل می‌شود.

در حقوق

حقوق اسلامی

قرآن کریم در آیه 92 از سوره نساء به مواردی از ديه اشاره کرده است و در فرهنگ مسلمانان، مخالفت با آن، مخالفت با قانون صريح خداوند است. در اسلام در موارد مختلف ديه واجب است و در مواردى قصاص يا ديه هر يك روا باشد بسته بنظر ولى دم است. در قتل عمد صاحب دم مخير است بين قصاص يا ديه (جزاء نقدى) يا عفو. ديه زن نصف است در تمام مواردى كه ديه معين است يا مخير است.

به‌صورت کلی، در جنایات غیرعمدی وارد بر جسم و جان انسان، دیه تعلق می‌گیرد. در جنایات عمدی، اصل اولیه بر قصاص است ولی در مواردی که امکان قصاص وجود ندارد یا شخص آسیب‌دیده بر پرداخت دیه توافق نماید، با شرایطی دیه پرداخت می‌شود. همچنین اگر جنایت، خطایی محض باشد، مسئولیت پرداخت دیه بر عهدۀ خویشاوندان مرد نَسبی پدر و مادری یا پدری است. در فقه اسلامی به این گروه، «عاقله» می‌گویند. مقدار این غرامت‌ها در فقه اسلامی مشخص شده است، اما فرد آسیب‌دیده یا اولیای او می‌توانند از لحاظ مقدار با شخص خطاکار صلح کنند. غرامت جنایتی که در فقه اسلامی، مقداری برای ان تعیین نشده، در اصطلاح فقها، «أرش» نامیده می‌شود؛ مقدار این دیه، توسط قاضی و بر اساس نوع و کیفیت جنایت تعیین می‌شود.

بر اساس شریعت اسلام، دیه قتل خطایی 20 شتر بنت مخاض و 20 شتر ابن لبون و 30 شتر بنت لبون و 30 حقه است. دية قتل عمد يكى از 6 امر است. 1 صد شتر دو ساله ببالا 2 دويست گاو 3 دويست حله كه هر حله دو لباس باشد از برد يمانى 4 هزار گوسفند 5 هزار دينار كه هزار مثقال طلا باشد 6 هزار درهم. در قتل شبه عمد يكصد شتر كه 34 شتر 5 ساله به بالا و 33 شتر 2 ساله ببالا و 33 شتر سه ساله ببالا (يكى از امور پنجگانه در قتل عمد) در فقه، دیه زن به دو صورت مورد بررسی و فتوا قرار گرفته است. دیه نفس (بدن انسان) که مقدار دیه کامل زن و مرد است و دیه عضو (عضوی از بدن انسان).

اعضايى كه در بدن انسان يگانه‏‎‎‎‎‎‎‎اند، مانند زبان ديه كامل دارند، و اعضايى كه جفت‏‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎اند، مانند چشم، هر دو با هم يك ديه كامل و هركدام به تنهايى نصف ديه دارند، مگر لب پايين و بيضه سمت چپ كه برخى، ديه هريك از آن دو را دو سوم ديه كامل دانسته‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎‎اند. بر اساس دیدگاه فقهی برخی فقیهان شیعه، ديه آنچه در بدن چهارتايى است، مانند پلكها، ديه كامل و ديه هريك به تنهايى يك چهارم ديه كامل است. آنچه در بدن ده تايى است، مانند انگشتان در قطع همه، ديه كامل و به قول مشهور در هر يك، يك دهم ديه ثابت است. در شريعت براى بعضى اعضا ديه‏‎‎‎‎‎اى تعيين نشده و به جاى ديه، ارش (حكومت) ثابت است. در ارش، برده براى آزاد اصل قرار داده مى‎‎‎‎‏شود؛ بدين معنا كه براى تعيين ارش جنايت بر انسان آزاد، وى برده فرض مى‎‎‎‎‎شود؛ چنان كه در مواردى كه براى عضو در شرع ديه معيّن شده است، انسان آزاد براى برده اصل قرار داده مى‎‎‎‎‎‎‎‎شود. اعضاى داراى ديه معيّن بنابر قول مشهور عبارتند از: مو ، چشم، پلك ، بينى، گوش، لب، زبان، دندان، گردن، فكّ، دست، پا، انگشت، كمر، نخاع، پستان، آلت تناسلى مرد ، بيضه و ...

تفاوت دیه زن و مرد

فقهای شیعه، دیه جنایت بر زن مسلمان را نصف دیه مرد دانسته‌اند. به گفته شیخ مفید، اگر زنی به دست مردی کشته شود، در صورتی که موجب دیه بشود، قاتل باید نیمی از دیه را بپردازد. همچنین فقیهان معاصر نظیر امام خمینی و آیت‌الله خویی، نیز همین نظر را دارند. فقیهان دیگر مذاهب اسلامی در نصف بودن دیه زن مانند فقیهان شیعه فتوا داده‌اند. و به گفته شیخ طوسی همه فقها به غیر از ابن علیه و اصم بر این رأی اتفاق‌نظر دارند. همچنین گفته شده که پیش از اسلام نیز در میان قبایل عرب دیه زن نیمی از دیه مرد بوده است. البته تعداد اندکی از فقهای شیعه و سنی دیه‌ی زن و مرد را برابر دانسته‌اند. با این وجود برخی دیدگاه‌های متاخرین، بر این اساس شکل گرفته است که جنسیت انسان، نقشی در تعیین میزان دیه ندارد.

قوانین ایران

مادۀ 15 قانون مجازات اسلامی، ديه را مالي می‌داند كه از طرف شارع، براي جنايت تعيين شده است. امروزه یکی از مسائل مهم دادگاه‌های كيفري، دیه است. در سال 1371ش كتاب ديات كه در آن اقسام، مقادير و احكام ديه آمده، بازنویسی شد. فقیهان مسلمان تا کنون، كتاب‌هاي بسياري پيرامون ديه، نوشته و حکم جنایت بر هر جزء از بدن انسان را بیان کرده‌اند؛ از جمله این کتاب‌ها: شرايع از محقق حلي؛ لمعه و شرح آن از شهيد اول و شهيد ثاني؛ جواهر الكلام از محمدحسن نجفی و تحريرالوسيله از امام خميني است.

بازنگری قانون مجازات اسلامی در ایران راهکارهایی برای جبران تفاوت بین دیه زن و مرد در نظر گرفته شده است و در سال 1392ش مقرر شد مابه التفاوت میزان دیه مرد و زن از صندوق تأمین خسارت‌های بدنی پرداخت ‌شود.

منابع

• جواد، علی، المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام، بیروت- لبنان، دارالعلم للملایین، ۱۹۷۶ م- 1391ق.
• جوادی آملی، عبدالله، زن در آیینه جلال و جمال، قم، اسراء، 1400ش.
• خویی، سید ابوالقاسم، مبانی تکمله المنهاج، تهران، خرسندی، چاپ پنجم، ۱۴۲۸ ق.

• «دیه انسان»، ویکی شیعه، تاریخ بازدید: 15 بهمن 1401ش.
• «دیه (حقوق جزاء)»، ویکی فقه، تاریخ بازدید: 15 بهمن، 1401ش.
• سجادى، جعفر، فرهنگ معارف اسلامى، تهران،‏ كومش، 1373ش‏‏.
• شمس الأئمه سرخسی، محمد بن احمد، المبسوط، بیروت- لبنان، دار المعرفة، ۱۴۰۶ ق.
• شهید ثانی، زین الدین بن علی، الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، بیروت، دارالعالم اسلامی، بی‌تا.
• طوسی، محمد بن حسن، المبسوط فی فقه الإمامیه، تهران، مکتبة المرتضویة، ۱۳۸۷ ق.
• «لغت‌نامه دهخدا»، سایت واژه یاب، تاریخ بازدید: 15 بهمن 1401ش.
• مدنی کاشانی، رضا، کتاب الدیات، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1408ق.
• مزیجانی، حسین؛ عارفیان، غلامرضا، «بررسی قصاص زن و مرد از دیدگاه فقهی و مجازات قانون اساسی» مطالعات علوم سیاسی، حقوق وفقه، دورۀ سوم، شماره 1، بهار 1396ش.
• مفید، محمد بن محمد، المقنعه، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۰ ق.
• موسوی خمینی، روح الله، تحریر الوسیله، بی‌جا، بی‌نا، ۱۴۳۴ ق،
• هاشمى شاهرودى، محمود، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بيت عليهم السلام‏، موسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بيت عليهم‌السلام، مركز پژوهشهاى فارسى الغدير قم‏، ج۳، 1426ق.
• «ارش»، در سایت ویکی فقه، تاریخ بازدید: 17 تیر 1401ش.
• حاجی‌زاده، محبوبه، «خون‌بس»، در دایره المعارف فارسی، تاریخ درج مطلب: 3 آذر 1400ش.
• «خون‌بس»، در خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: 3 شهریور 1399ش.
• «دیه»، در سایت عدل ایرانیان، تاریخ بازدید: 17 تیر 1401ش.
• «دیه»، در سایت ویکی فقه، تاریخ بازدید: 17 تیر 1401ش.
• «دیه انسان»، در سایت ویکی شیعه، تاریخ بازدید: 19 تیر 1401ش.
• «دیه زن»، در پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: 17 تیر 1401ش.
• رئیس‌زاده، محمد، «دیه»، در دانشنامۀ جهان اسلام، تاریخ بازدید: 22 تیر 401ش.
• کریمی، حمید، «بررسی حکمت تفاوت دیه نفس و اعضای زن و مرد در فقه شیعه»، مجله مطالعات زنان، شماره 15، 1386ش.
• «ماهیت دیه»، ویکی فقه، تاریخ بازدید: 18 تیر 1401ش.
• معظمی گودرزی، اسدالله، «دیه»، در دانشنامه ایران زمین، تاریخ بازدید: 17 تیر 1401ش.
• میرمدرس، سیدموسی، «مفهوم و ماهیت دیه از منظر فقه و حقوق اسلامی»، مجلۀ فقه، شماره 77، مهر 1392ش.
• نامیان، فاطمه و دیگران «خون‌بس در فرهنگ سنتی ایران: تحلیل کارکردگرایانه از منظر دورکیم»، فصلنامۀ فرهنگ مردم ایران، شمارۀ 60، بهار 1399ش.