محبت در خانواده

محبت در خانواده؛ مهرورزی اعضای خانواده به یکدیگر.

عروس و داماد در مراسم ازدواج دانشجویی

عروس و داماد در مراسم ازدواج دانشجویی

محبت به‌عنوان اصلی مهم در خانواده، از جمله نیازهای روانی انسان است که همواره مورد تأکید آموزه‌های دینی و روان‌شناسی بوده است. محبت میان همسران از جمله عناصر تحکیم روابط خانوادگی است. ایثار، صفا، گذشت، صمیمیت و اخلاص، در زندگی توأم با محبت، وجود دارد و تأمین نشدن این نیاز پیامدهای ناگواری را برای اعضای خانواده و جامعه دارد.

مفهوم‌شناسی

محبت در لغت به‌معنای دوست داشتن است و در اصطلاح به‌معنای میل، کشش و رابطهٔ دو سویه میان محب و محبوب است که مطابق و ملایم با طبیعت دو طرف است که با رسیدن به آن به ابتهاج و سرور دست خواهند یافت. به حسب قوای ادراکی، محبت دارای اقسامی است: محبت حسی یا طبیعی؛ محبت حسی، حالتی است که بر اثر ملایمت با یکی از قوای حسی در انسان پدید می‌آید؛ مانند دیدن صورت زیبا، درک آواز خوش، احساس بوی خوش، لذت حاصل از غذای لذیذ، لذت درک نرمی و نازکی حاصل با لمس کردن. و محبت خیالی؛ این نوع محبت بر اثر جذب خاصِ شعوری، میان انسان و قوهٔ خیال او پدید می‌آید؛ مانند حب ریاست و شهرت. و محبت عقلی؛ این محبت از عقل آدمی سرچشمه می‌گیرد؛ مانند محبت انسان به معلم به جهت اینکه به او علم آموخته است.

مترادف محبت، مهرورزی به کسب مهر و محبت و مهربانی معنا شده است. علامه طباطبائی در تفسیر قرآن، انسان را تشنهٔ محبت دانسته و خانواده را چشمهٔ سیراب‌کنندهٔ این میل معرفی کرده است؛ از این منظر، خداوند، مهر و محبت را بین افراد خانه ایجاد کرد و به‌وسیلهٔ آن خانواده را حفظ و نیازهای انسان را برآورده کرد.

همهٔ انسان‌ها در داشتن محبت مشترک‌اند؛ اما در شدت و ضعف آن با هم متفاوت‌اند. رکن اصلی و علت قوام محبت، معرفت و شناخت است. هر چه معرفت و شناخت انسان به اشیا و اشخاص بیشتر باشد، محبت او نیز به همان نسبت، رشدِ مطلوب‌تر و رضایت بخش‌تری خواهد داشت.

انواع محبت در خانواده

محبت به همسر

روان‌شناسان رابطه‌ای را موفق می‌دانند که با وجود تمام مشکلات و روزمرگی‌های زندگی، پابرجا باشد. اگر زن و شوهر به این مهم دست یابند که دوست داشتن امری درونی است و همسر او شایستهٔ دوست داشتن است، به‌راحتی به راه‌های محبت‌ورزی دست پیدا خواهند کرد. برخی از این راه‌کارها بنا بر نظر روان‌شناسان عبارت‌اند از:

1. اطمینان به اینکه شخص بهترین همراه برای همسر خود به‌شمار می‌رود و او را بیشتر از هر کسی دوست دارد؛
2. محبت کردن بدون توجه به انجام خواسته‌ها و منتظر پاداش نبودن و موکول نکردن ابراز محبت به زمان‌های خاص؛
3. ثَبات یک رابطهٔ عاشقانه با در اولویت قرار دادن عشق همسر با توجه به مشغله‌های شغلی؛
4. مشورت با همسر؛
5. مراقبت از همسر؛
6. برقراری رابطهٔ جنسی؛
7. داشتن گوش شنوا؛
8. در اولویت قرار دادن همسر؛
9. افتخار کردن به همسر؛
10. بهترین دوست همسر بودن؛
11. ایجاد لحظات شاد با همسر؛
12. همراه بودن با همسر در سختی‌ها.

محبت به پدر و مادر

با توجه به اینکه پدر و مادر سمبل نیکی به فرزندان هستند و از جان خود برای پرورش آنها مایه می‌گذارند، سزاوار قدردانی و احترام هستند. احسان و محبت بدون منّت به والدین به‌خاطر سپاسگزاری از زحمات طاقت‌فرسای آنهاست، نه اینکه فرزند این محبت را تفضلی از خود بداند. برخی از شیوه‌های محبت به والدین که در آموزه‌های دینی به آنها سفارش شده است؛ عبارت‌اند از خوش‌زبانی، خوش‌رویی، قدردانی و سپاسگزاری، اطاعت، احترام، هدیه دادن، دیدار.

محبت به فرزند

نیازهای اساسیِ روانی، به‌ویژه نیاز به محبت، از مباحث مهم روان‌شناسی تربیتی و حتی روان‌کاوی است. اگر کودک در نخستین سال‌های زندگی خود از محبت والدین محروم بماند، هستهٔ اصلی و اساسی عصبیت و بیماری‌های روانی در وی رشد می‌یابد که بعدها و در بزرگسالی منشأ بسیاری از درگیری‌های عاطفی و اضطراب عمیق می‌شود.

اهمیت

خداحافظی با کودک قبل از رفتن به مدرسه

زینب قبل از رفتن به مدرسه با برادر کوچک خود بازی و خداحافظی می‌کند. خانواده قنبریان - عکاس بهاره غلامی

از نظر روان‌شناسان، نیازهای روانی به اندازهٔ نیازهای بدنی ضروری هستند. از جمله نیازهای روانی که همواره مورد تأکید روان‌شناسان و آموزه‌های دینی بوده، محبت است. بشر در هر دوره از زندگی به محبت نیاز دارد. منابع تأمین کنندهٔ محبت پدر و مادر، خواهر و برادر، همسر و فرزندان، خویشان و بستگان، هم‌سالان و دوستان هستند. کمبود و فقدان محبت عوارض دردناکی در روح افراد به وجود می‌آورد و روابط آنها را تحت تأثیر قرار می‌دهد. فردی که مورد بی‌مهری قرار گرفته، با دچار شدن به خود کم‌بینی، در او عقدهٔ حقارت ایجاد می‌شود، حسود و کینه‌توز بار می‌آید یا به تنهایی و انزوا متمایل می‌شود. همچنین اگر نوجوان و جوانی، در کانون خانواده از محبت سیراب نشود، آن را در خارج از خانواده جست‌و‍جو می‌کنند که زمینهٔ بسیاری از فریب‌ها و انحرافات از همین‌جا فراهم می‌شود.

کانون خانواده شبیه جامعهٔ انسانی کوچکی است که از افرادی تشکیل شده است؛ اگر این افرادِ پراکنده با هم ارتباط و پیوند برقرار نکنند، جامعه‌ای وجود نخواهد داشت. این پیوند و ارتباط، در سایهٔ محبت و مودتی ایجاد می‌شود که خداوند آن را در انسان‌ها خصوصاً در میان همسران قرار داده است. تداوم زندگی در گرو محبت است؛ از این رو محبت به همسر در زندگی ضروری است. بر اساس نظر روان‌شناسان، ابراز محبت در خانواده دارای سه شاخهٔ ابراز عشق و علاقه بین زن و شوهر، عشق و علاقه بین والدین و فرزندان و روابط عاطفی و دوستانه بین فرزندان است.

اسباب محبت در خانواده

عالمان اخلاق برای محبت اسبابی را ذکر کرده‌اند:

1. حب ذات؛ مانند محبت انسان به خودش؛
2. احسان؛ مانند محبت انسان به پزشک خود به سبب درمان شدن؛
3. حُسن و جمال؛ مانند علاقه به زیبایی؛
4. تناسب ظاهری؛ مانند محبت دو کودک و پیرمرد یا تاجر به یکدیگر به‌دلیل داشتن شباهت‌های ظاهری؛
5. الفت؛ مانند محبت ایجاد شده بین دو نفر در سفر مشترک؛
6. محبت معلول به علتِ خود؛ مانند محبت فرزند به مادر و پدر؛
7. محبت طرفینیِ دو معلول که علت واحد دارند؛ مانند محبت خویشاوندان به یکدیگر.

وجود رابطهٔ عاطفی بین والدین، فرزندان و همسران امری ثابت شده است، ولی گاهی اموری مانع مهرورزی و ابراز علاقه در خانه می‌شود که عبارت‌اند از: صفات ناپسند اخلاقی: خودپسندی، حسادت، زودرنجی، جدال، خجالت‌زده‌کردن، بی‌عدالتی، کینه‌توزی، عیب‌جویی و خرده‌گیری از جمله صفاتی هستند که مهربانی و دوستی را در خانه کم‌رنگ می‌کنند. اندیشه‌های نادرست: بعضی از والدین فکر می‌کنند که ابراز علاقه به فرزند او را لوس می‌کند و همین فکر مانع از محبت آن‌ها می‌شود.

محبت‌کردن و محبت‌دیدن، از نیازهای اساسی هر انسانی به‌شمار می‌آید و ابراز محبت، کلید رفع این نیاز است. راه‌های فراوانی برای اظهار محبت وجود دارد که عبارت‌اند از: اظهار محبت در کلام، مهم‌ترین جلوهٔ محبت در خانواده، جلوهٔ زبانی است؛ جملهٔ «دوستت دارم» را به زبان آوردن، بیان احساسات، استفاده از واژه‌های دلگرم‌کننده و کلمات تأییدآمیز، صدا کردن یکدیگر با القاب دوست‌داشتنی، تشکرکردن و شوخی‌کردن از انواع اظهار محبت‌های زبانی به‌شمار می‌آیند. اظهار محبت از طریق لمس، بغل‌کردن و بوسیدن از راه‌های ابراز محبت است. اظهار محبت از طریق وقت گذاشتن، گوش‌کردن به صحبت‌های یکدیگر، هم‌غذا شدن و تفریح کردن با هم، خدمت به یکدیگر، هدیه دادن و مشورت کردن با هم از مصداق‌های وقت گذاشتن هستند.

در اسلام

مهرورزی در اسلام نیمی از عقل و از عالی‌ترین ارزش‌های انسانی شمرده شده است. بنابراین خانواده که محبوب‌ترین بنای اجتماعی شناخته شده، بر پایهٔ مهربانی استوار شده است. رفتار محبت‌آمیز با فرزندان و همسر در سیرهٔ پیامبر خدا کاملاً مورد توجه بوده و در آموزه‌های اسلامی موجب جلب رحمت الهی معرفی شده است. قرآن کریم محبت بین همسران را از آیات الهی می‌شمارد و جایگاه مهربانی با والدین را بعد از پرستش خداوند بیان می‌کند. از آنجا که قرآن به نیازهای اساسی و فطری انسان توجه کرده، به محبت به‌عنوان یکی از نیازهای اساسی روانی، عنایت خاص کرده است. تصریح به نقش محبت در گرمی خانواده و تأکید خاص بر محبت به پدر و مادر از جمله مواردی است که توجه قرآن را به نیازهای اساسی نشان می‌دهد. ابعاد محبت در قرآن کریم عبارت‌اند از:

• خداوند الهام‌کنندهٔ دوستی و محبت است.
• مهم‌ترین محور فضایل اخلاقی، محبت است.
• محبت باید برای خدا باشد.

پیامبر خدا محبت و دوستی را نیمی از خردمندی ذکر می‌کند. به نقل از امام صادق، خداوند به بنده، به‌خاطر محبت به فرزندش رحم می‌کند.

اهدا گل به مادربزرگ در روز مادر خانواده

اهدا گل به مادربزرگ در روز مادر خانواده زرگریان -عکاس مصطفی قربان موحد

پیامدها

بی‌توجهی به محبت در خانواده

عواقب بی‌توجهی مرد نسبت به همسر را چنین ذکر کرده‌اند:

1. احساس تنهایی زن، افسردگی و اندوه او؛
2. کشش به مرد دیگر؛
3. فکر به جدایی.

همچنین عواقب بی‌توجهی زن به همسر، مسائل ذیل را در پی دارد:

1. فاصله گرفتن مرد از زن؛
2. گذراندن بیشتر وقت خود در بیرون از خانه و محیط کار؛
3. کشش به زن دیگر. عوارض طرد کردن بچه‌ها و محبت نکردن به فرزندان توسط والدین، ممکن است به‌صورت‌های مختلفی در آنها ظاهر شود:
4. مبتلا شدن به بیماری‌های روان‌تنی (پسیکوسوماتیک)، تب یونجه، ناراحتی‌های پوستی، آسم؛
5. سرکش و پرخاشگر شدن؛
6. تسلیم شدن در برابر رفتار زنندهٔ والدین برای جلب محبت آنها؛
7. تسلیم تخیلات شدن و پدیدار شدن حالت در خود فرورفتن؛
8. در مواردی که کودک نسبتاً باهوش باشد خود را به نادانی می‌زند؛
9. منحرف و بزهکار شدن (سرقت و آزار و اذیت دیگران).

اعتدال در مهرورزی

تعادل در مهرورزی سبب رشد و تعالی خانواده است و افراط و تفریط در آن به خانواده آسیب می‌رساند. کانون خانواده، نشاط و صمیمیت خود را مدیون مهربانی‌های افراد خانه است؛ اما محبتی که افراد خانه را از یاد خدا غافل کند یا زشتی‌ها را زیبایی جلوه دهد، سلامت خانواده را به خطر می‌اندازد. توجه به همسر و فرزندان، ارزشمند است و نور امید را در دل آن‌ها روشن می‌کند؛ اما کسی که تسلیم محض خواسته‌های خوب و بد اعضای خانواده شود، از نظر روحی و روانی به آن‌ها ضربه می‌زند. محبت بیش از حد، نازپروردگی، زودرنجی، خودپسندی و سرکشی را به‌دنبال دارد.

آثار محبت در خانواده

مهربانی و محبت، افراد خانه را به‌سمت رفع نیازهای یک‌دیگر می‌کشاند و پیوند افراد خانه را محکم‌تر و صمیمیت را در بین آن‌ها افزایش می‌دهد. هر چه محبت در خانه عمیق‌تر باشد؛ آرامش، لذت، توانایی، تلاش و رشد در خانواده بیشتر است. کمبود محبت در خانه، سبب بروز بیماری‌های روحی، زشتی‌های اخلاقی و رفتاری می‌شود و در نهایت به فروپاشی نظام خانواده می‌انجامد.

آثار مهرورزی با همسر

زن و مردی که پیوند همسری می‌بندند با دو شخصیت و تربیت متفاوت در کنار هم زندگی می‌کنند؛ این دوگانگی، ممکن است سختی‌هایی را برای آن‌ها ایجاد کند که زن و شوهر با عشق و محبت می‌توانند بار این سختی‌ها را کم کنند. همچنین مهربانی و محبت، ادای حقوق همسری و کار تربیت فرزند را برای همسران آسان‌تر می‌کند.

آثار مهرورزی با فرزندان

یکی از کارکردهای مهم خانواده، تربیت فرزندان و حفظ آن‌ها از گناه دانسته شده است. مهرورزی قوی‌ترین عنصر تربیت و اساس پرورش عواطف به‌شمار می‌آید. فرزندی که در خانهٔ پر از مهر تربیت می‌شود، اهل همکاری و تفاهم است و به‌سمت انجام کارهای شایسته حرکت می‌کند؛ او عزت نفس دارد و در ارتباطات اجتماعی مهربان و اهل احترام است. چنین کودکی، از انحرافات فردی و اجتماعی در امان می‌ماند و در مسیر سعادت حرکت می‌کند. در مقابل، کودکی که مهر و محبت کافی در خانواده ندیده است؛ اعتماد به نفس او ضعیف است و در جامعه به‌راحتی به‌سمت ناهنجاری‌ها جذب می‌شود.

منابع

• قرآن کریم
• «ابراز عشق و محبت در خانواده»، وب‌سایت ذهن‌نو، تاریخ بازدید: ۳ آذر ۱۴۰۲ش.
• «عواقب بی‌توجهی مرد به زن»، وب‌سایت روان‌آگاه، تاریخ بازدید: ۵ آذر ۱۴۰۱ش.
• «محبت به همسر: چگونه به همسرم محبت کنم»، وب‌سایت آویژه، تاریخ بازدید: ۴ آذر۱۴۰۱ش.
• «مفهوم‌شناسی محبت»، وب‌سایت محمد رسول‌الله، تاریخ بازدید: ۱ آذر ۱۴۰۱ش.
• حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، موسسة آل‌البیت، ۱۴۰۹ق.
• دهخدا، علی‌اکبر، فرهنگ دهخدا، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱ آذر ۱۴۰۱ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۳ دی ۱۴۰۱ش.
• شرفی، محمدرضا، مراحل رشد و تحول در انسان، [بی‌جا]، وزارت ارشاد اسلامی، ۱۳۶۴ش.
• شریعتمداری، علی، روان‌شناسی تربیتی، تهران، امیر کبیر، چاپ پنجم، ۱۳۷۰ش.
• طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی، چاپ دوم، ۱۹۷۳م.
• طباطبایی، محمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، موسسة الاعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۲ق.
• عیسی‌زاده، عیسی، خانواده قرآنی: ویژگی‌ها و وظایف اعضای آن، قم، بوستان کتاب، ۱۳۹۰ش.
• غزالی، ابو حامد محمد بن محمد، احیاء علوم الدین، اشراف: شیخ عبد العزیز سیروان، [بی‌جا]، دارالقلم، [بی‌تا].
• کاشفی، محمدرضا، آیین مهرورزی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه، چاپ هشتم، ۱۳۹۱ش.
• کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، بیروت، دار صعب و دارالتعارف، چاپ چهارم، ۱۴۰۱ق.
• کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
• مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
• محدثی، جواد، اخلاق معاشرت، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۴ش.
• منصوری، خلیل، «موانع دوستی و محبت»، وب‌سایت آثار و مقالات آیت‌الله خلیل منصوری، تاریخ درج مطلب: ۱۲ اسفند ۱۳۹۷ش.
• نوری، حسین بن محمدتقی، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، قم، موسسة آل‌البیت، ۱۴۰۸ق.
• نهج‌البلاغه، ترجمه محمد دشتی، قم، امیرالمؤمنین، ۱۳۹۳ش.