روضه‌ خانگی زنانه

روضه‌ خانگی زنانه؛ محافل دوره‌ای و مذهبی زنانه مخصوص عزاداری برای اهل بیت.

روضه‌های خانگی در فرهنگ ایرانی از آیین‌های مهم عزاداری برای اهل بیت است. بانوان یک محله یا یک منطقه با مشارکت در این مجالس، علاوه بر دعا‌خوانی و مرثیه‌سرایی، با یکدیگر نیز آشنا می‌شوند. این محافل فضای مناسبی را برای گردهمایی بانوان در سطح کوچک و بزرگ فراهم‌ کرده و موجب ترویج فرهنگ مذهبی در میان خانواده‌ها و به تبع آن جامعه می‌شود.

مفهوم‌شناسی

روضه در لغت؛ به‌معنای نوحه‌سرایی بر مصائب اهل بیت است. روضه‌های خانگی، تشکل‌های مذهبی و نهاد‌های مردمی هستند که به‌صورت تجمعات ادواری یا ثابت برگزار شده و به عزاداری اهل‌بیت می‌پردازند. امروزه بیشتر این محافل به‌صورت هیئات مذهبی زنانه و روضه‌های خانگی برگزار می‌شوند.

تاریخچه

روضه‌های خانگی در ایران قدمت طولانی دارد؛ اما در طول زمان تحت تأثیر عوامل اجتماعی دچار تحولاتی شده است. در دوران قاجاریه با گسترش تعزیه‌خوانی، مجالس روضه‌خوانی با رکود نسبی روبرو شدند. در دورۀ رضاخان، سخت‌گیری‌های حکومت پهلوی دربارۀ مجلس‌های عزاداری در مساجد و تکیه‌ها، سبب شد مردم برای عزاداری امام حسین به روضه‌های خانگی روی آورند. از آن پس، بسیاری از افراد در مناسبت‌های زمانی خاص به برگزاری روضه‌های خانگی هفتگی، ماهانه و یا روزانه می‌پرداختند.

با پیروزی انقلاب اسلامی روضه‌های خانگی علاوه بر عزاداری امام حسین به دلیل جمع دوستانه و صمیمی حاکم بر این محافل به محیط مناسبی برای تبلیغ و ترویج مفاهیم دینی – مذهبی در میان خانواده‌ها تبدیل شد و اهمیتی فزاینده یافت. بسیاری، معنویت و آرامش برگرفته از روضه‌های خانگی را راز ماندگاری این آیین دانسته‌اند. کارشناسان معتقدند برگزاری روضه‌های خانگی زنانه، نقش مؤثری در سبک زندگی دینی و تقویت باورهای مذهبی داشته است.

ویژگی‌ها

1. نظم خاص در برگزاری مراسم: به‌عقیدۀ محققان روضه‌های سبک سنتی و خانگی، در مقایسه با دیگر گونه‌ها از نظم و ثبات بیشتری به‌لحاظ محتوای مجالس، آداب، قوانین، تقسیم کار و سازمان‌دهی صحیح برخوردار هستند.
2. تعدد مراسم در طول سال: اغلب روضه‌های خانگی زنانه، برخلاف مراسم هیئت‌های سنتی عمومی مردانه که دائمی و مستمر نبوده و منحصر به مقاطع مشخص و محدودی از سال هستند؛ با برنامه زمان‌بندی مشخص در تمام طول سال قابل برگزاری هستند.
3. اختصاص زمان بیشتر به سخنرانی: این مجالس مانند بسیاری از محافل مذهبی، دارای سخنران و مداح بوده؛ اما دعاخوانی و سخنرانی بخش اعظم این مراسم را تشکیل می‌دهد. در بخش دعاخوانی معمولاً بسته به مناسبت زمانی دعاهایی مانند دعای توسل، سوره انعام، زیارت عاشورا و حدیث کساء‌ خوانده می‌شود. همچنین سخنرانی‌های صورت‌گرفته در روضه‌های خانگی اغلب حول محور احکام، مسائل فقهی، مباحث تاریخی و اخلاقی است.
4. اهمیت به مسائل تربیتی: احکام و مسائل شرعی مربوط به همسرداری، تربیت فرزند و احکام زنان از مباحثی است که در سخنرانی روضه‌های خانگی زنانه تبیین می‌شود.
5. پذیرایی ساده: پذیرایی در این محافل به‌صورت ساده و اغلب در طول زمان با صرف چای همراه بوده است.

نقش زنان در روضه‌های خانگی

کارشناسان معتقدند حضور و مشارکت فعالانۀ بانوان در تشکیل و ترویج روضه‌های خانگی، سبب نقش‌آفرینی آنها در ترویج فرهنگ مذهبی و سنت‌های دینی در خانواده و جامعه شده است. بانوان در این مجالس به فراگیری سبک زندگی صحیح که منطبق با سبک زندگی اهل بیت بوده، می‌پردازند و سعی در به‌کار‌گیری آن در زندگی شخصی خود دارند. آنها علاوه بر فعالیت در فضای سنتی تبلیغ، معارف دینی رایج در روضه‌های خانگی را در فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی نیز نشر می‌دهند. آنها با مشارکت در روضه‌های خانگی بستر مناسب دوستی و آشنایی با سایر زنان و دختران شرکت کننده در مراسم را فراهم کرده و به فریضۀ مهم امر به معروف و نهی از منکر که یکی از مهم‌ترین اهداف قیام عاشورا بوده، می‌پردازند.

در این محافل بانوان علاوه بر برگزاری مراسم دعا و عزاداری به آموزش احکام نیز پرداخته و معمولاً فعالیت‌های جانبی دیگری مانند فعالیت‌های اقتصادی، فرهنگی، خیرخواهانه و تعاونی نیز در آن انجام می‌دهند. در این‌گونه مراسم‌های عزاداری، امور بانوان به خود آنها واگذار شده و نتایج مثبتی را به‌دنبال دارد. در این مراسم‌های عزاداری در بسیاری از موارد سخنران، روضه‌خوان و تدارکات زنان هستند به همین منظور این مجالس به‌دور از دوربین و ضبط و پخش عمومی برگزار می‌شود.

روضه‌های زنانه همچنین سازوکاری برای گذران اوقات فراغت خارج از فضای خانه است. همچنین این محافل مکان مناسبی برای بیان احساسات و عقاید مذهبی مشترک میان بانوان است.

چالش‌ها

با تغییر در شرایط اجتماعی و فرهنگی جامعه، جلسات مذهبی زنانه دچار تحولات گوناگونی شده است و با وجود اهمیت روضه‌های خانگی، این آیین با برخی چالش‌ها روبرو است:

1. گرایش به مدرنیته: کارشناسان معتقدند با ظهور سبک زندگی مدرن، مجالس مذهبی مخصوص زنان در بستر شرایط کنونی جامعه، تغییر پیدا کرده و کارکردهای قدیمی در آن کم‌رنگ شده است.
2. ظهور تجمل‌گرایی: بسیاری از روضه‌های خانگی، کم‌خرج و ساده برگزار می‌شوند. در گذشته، پذیرایی اصلی این مراسم‌ها چایی، شلغم، شیر برنج، حلوا و مربای هویج بوده است؛ اما امروزه با تجمل‌گرایی برخی افراد، فرهنگ عزاداری نیز دستخوش تغییراتی ‌شده است؛ به‌طوری که پذیرایی‌های پر‌خرج و پوشش و آرایش ناسازگار با این مجالس، جایگزین سادگی گذشته شده و گاهی ارزش‌های دینی و ترویج فرهنگ مذهبی به حاشیه می‌رود.
3. بدعت‌ها و ترویج خرافات: برخی مداحان و مبلغین با تبیین مسائل خرافی و بی‌سند، به گرم‌کردن هیئت و مجلس روضه‌خوانی می‌پردازند. این بدعت سبب انحراف مجالس روضه‌خوانی از مسیر اصلی آن یعنی تبیین ارزش‌های دینی و وقایع حقیقی تاریخی - مذهبی، شده و با ترویج ظاهرگرایی از ارتقاء و تعمیق باور‌های دینی در جامعه، جلوگیری می‌کند.

کارکرد‌ها

کارشناسان معتقدند استفاده از ظرفیت روضه، مجالس و محافل حسینی در بهبود اوضاع فرهنگی جامعه، نقش بسزایی دارد و از عوامل مؤثر در ترویج دین اسلام و آموزه‌های مذهبی است.

اجتماعی

1. ایجاد شبکه‌های دوستی و تعامل میان بانوان: مراسم روضۀ خانگی علاوه بر عزاداری و آشنایی افراد با آیین‌های مذهبی، مکان آشنایی بیشتر بانوان یک منطقه و محله با یکدیگر و ایجاد شبکه دوستی است. امروزه بانوان در روضه‌های خانگی از موضوعات مختلفی مانند سیاست، مدل لباس و مسائل شخصی و خانوادگی صحبت می‌کنند. همچنین بسیاری از بانوان مشارکت در این مراسم‌ها را نوعی دورهمی به‌منظور بازگو‌کردن مشکلات خانوادگی می‌پندارند که به‌نوعی سبب تخلیۀ روانی و حمایت عاطفی آنها می‌شود.
2. صله رحم: برگزاری روضه‌های خانگی فضای مناسبی را برای دید و بازدید اقوام، دوستان و آشنایان فراهم می‌کند. امروزه گسترش شهرها و دور‌شدن مسیر‌ها، رسوخ سبک زندگی مدرن و گرایش افراد به انزوای خانوادگی سبب کاهش دید و بازدید افراد با یکدیگر شده به‌همین منظور، روضه‌های خانوادگی فضای مناسبی را برای صله رحم فراهم کرده است.
3. همسریابی: در گذشته همسرگزینی بیشتر در میان شرکت‌کنندگان در روضه‌های خانگی رواج داشت. مادر‌ داماد بر اساس ملاک‌های خانوادگی و علایق پسر خود، همسر مناسب او را در مجالس روضۀ زنانه انتخاب می‌کرد. همچنین آشنایی و تعامل بیشتر خانواده‌های زوجین با یکدیگر، سبب تسریع امر ازدواج آنها می‌شد.

فرهنگی

1. آموزش موضوعات عمومی: امروزه تبیین اصول اخلاقی، اعتقادی و وقایع تاریخی - مذهبی در روضه‌های خانگی زنانه نسبت به گذشته بیشتر ‌شده است. افزایش علم و آگاهی مبلغان مذهبی و پیشرفت علمی و تسلط بیشتر آنها در زمینه‌های دینی، سبب ‌شده در این محافل، مطالب جامع و کاربردی متناسب با نیاز افراد جامعه تبیین شود. این امر تأثیر بسزایی در افزایش آگاهی افراد داشته و بر سبک زندگی فردی و اجتماعی آنها نیز اثر دارد.
2. پاسخ به اقتضائات جدید جامعه: امروزه هیئت‌های مذهبی علاوه بر حفظ کارکرد‌های اصیل و کهن، کارکرد‌های جدیدی مانند تبیین مسائل سیاسی، فرهنگی، هنری، اجتماعی و اقتصادی نیز یافته‌اند که متناسب با اقتضائات جامعه است.

تربیتی

1. تقویت اعتقادات دینی – مذهبی: از جمله مهم‌ترین کارکردهای روضه‌های خانگی، تقویت ارزش‌های دینی افراد جامعه است. در گذشته مردم اعتقاد داشتند برگزاری این مجالس در خانه‌ها سبب می‌شود نام و ذکر اهل‌بیت‌ در محل زندگی رواج داشته و سبب افزایش برکت در زندگی آنها می‌شود. همچنین مشارکت زنان و فرزندان‌ آنها در این محافل سبب مأنوس‌شدن بیشتر آنها با فضای معنوی می‌شود. این مسئلۀ مهم در گذشته بیشتر مورد توجه افراد بوده؛ اما امروزه کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد.
2. تربیت دینی فرزندان: شرکت‌کنندگان در روضه‌های خانگی، این آیین را سبب تربیت دینی فرزندان می‌دانند. تبیین نکات اخلاقی در این مجالس سبب می‌شود، علاوه بر بانوان، فرزندان آنها نیز این مفاهیم را فرا بگیرند. امروزه این تفکر در میان خانواده‌ها نسبت به قبل کم‌رنگ شده است.

 

منابع

• «آسیب‌هایی که روضه زنانه را تهدید می‌کند»، خبرگزاری دانشجویان ایران، تاریخ درج مطلب: 6 آبان 1394ش.
• بینشی‌فر، فاطمه، «سیر تحول روضه و روضه‌خوانی دوره قاجار»، تاریخنامه خوارزمی، شماره 10، 1394ش.
• تاجیک، زهرا، «روضه‌های زنانه به محلی برای معرفی سبک زندگی اهل بیتی تبدیل شود»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: 18 مرداد 1398ش.
• پزشکی، یاسمین و قرسو، مریم، «فرهنگ موسیقیایی مجالس زنانه تهران: مطالعۀ موردی روضه‌خوانی و مداحی»، پژوهش‌های انسان‌شناسی، شماره 21، 1400ش.
• «جریان‌سازی روضه‌های خانگی در ترویج فرهنگ قرآنی و حسینی»، وب‌سایت پایگاه تخصصی امام حسین علیه السلام، تاریخ درج مطلب: 4 شهریور 1399ش.
• ساروخانی، باقر، دایره المعارف علوم اجتماعی، تهران، کیهان، 1370ش.
• «صفر تا صد یک روضه خانگی جمع و جور»، وب‌سایت روزنامه فرهنگی اجتماعی جمع ایران، تاریخ درج مطلب: 3 شهریور 1399ش.
• غیورباغبانی، سیده زینب و اصغرپور ماسوله، احمدرضا، «تحول در کارکرد‌های روضه زنانه، مطالعه مردم شناختی در شهر مشهد»، وب‌سایت پایگاه مرکز اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی(sid)، تاریخ درج مطلب: 1393ش.
• «کارکرد‌‌های فرهنگی جلسات خانگی بانوان»، وب‌سایت روشنگر، تاریخ بازدید: 29 تیر 1402ش.
• واسعی، سید علیرضا و اسکندری، زینب، «نقش زنان در بسط فرهنگ محرم و سوگواری در عصر ناصری»، تحقیقات تاریخ اجتماعی، شماره 1، 1392ش.

++++

روضه‌­های زنانه؛ مجالس و دورهمی‌های مذهبی زنانه به‌منظور ذکر مصائب اهل‌بیت، دعا و آموزش معارف دینی.

مجالس روضه‌های زنانه، گونه‌ای تخصصی از مناسک عزاداری شیعی با محوریت بازخوانی روایت‌های عاطفی، خانوادگی و جنسیتی از واقعۀ عاشورا است که در چارچوب فضای زنانه و با کارکردهای شناختی، اجتماعی، روان‌شناختی و معنوی ویژۀ بانوان سازماندهی می‌شود. این مجالس معمولاً در خانه‌ها یا حسینیه‌های کوچک خانگی تشکیل می‌شود و سابقه‌ای طولانی در فرهنگ ایرانی دارد.

تعریف مجالس روضه‌های زنان

مجالس روضه‌های زنانه علاوه بر اشتراکات فراوان با مجالس مردانه، گونه‌ای از مراسم مذهبی اختصاصی زنان شیعی است که زنان با کنشگری آگاهانه، آن را به فضایی بینابینی (بین حوزۀ خصوصی و عمومی) تبدیل می‌کنند. این مجالس، از سویی با بازنمایی روایت‌های‌ عاطفی‌خانوادگی عاشورا، به بازتعریف نقش‌های جنسیتی می‌پردازند و از سوی دیگر، با ایجاد همبستگی زنانه، پاسخی به نادیده‌انگاری ساختاری هستند. بدین ترتیب، امر مذهبی در این فضا هم به ابزاری برای گفت‌وگو و تقابل با قرائت‌های مردانه از دین و هم به مکانیسمی برای مقاومت یا بازتوزیع سرمایه‌های نمادین تبدیل می‌شود. شکل غالب مجالس زنان شامل جلسه­‌های روضه‌خوانی و مداحی، جلسه‌­های وعظ و خطابه، سفره­‌های نذری، زیارت­‌نامه خوانی و دعا، گفتن احکام و تفسیر قرآن و بزرگداشت مناسبت‌­ها است.

تاریخچه مجالس روضه‌­های زنانه

۱) دوره آل‌­بویه

شواهد تاریخی دورۀ آل‌­بویه نشان‌دهندۀ مشارکت سازمان‌یافتۀ زنان در عزاداری‌های عمومی محرم با جلوه‌های نمادین مانند صورت‌­های سیاه، لباس‌­های کهنه و چاک­دار شده، سیلی‌زنی به‌صورت و ولوله و هلهله، به‌عنوان الگویی از سوگواری جمعی شیعی است. این یکی از نخستین سندهای تاریخی حضور زنان در مناسک جمعی است، اما از مناسک و مجالس مستقل زنانه در این دوره هنوز سندی در دست نیست. اگرچه گزارش‌های پراکنده از وجود شاعران مرثیه‌سرای زن در قرن سوم هجری حکایت دارد، اما این شواهد به‌تنهایی برای اثبات برگزاری مجالس مستقل روضه‌خوانی زنانه در آن دوره کافی نیست، با این حال می‌­تواند احتمال برگزاری مجالس روضه­‌خوانی زنانه را تقویت کند.

۲) دوره صفویه

حدود دو قرن پیش از صفویه، ابن ­بطوطه به جلسات منظمی در شیراز اشاره می­‌کند که در روزهای دوشنبه و پنج­شنبه مختص زنان برگزار می­‌شده و زنان برای استماع وعظ در این جلسات حضور پیدا می­‌کردند. واژۀ روضه و اصطلاح روضه‌خوانی در اوایل دورۀ صفوی پدید آمد و پیش از آن، این اصطلاح وجود نداشت که رونق کتاب‌هایی مانند «روضه‌الشهداء» ملاحسین واعظ کاشفی گواه این مدعا است. در این دوره، زنان بیشتر به مراسم روضه­‌خوانی­‌ها هدایت شده‌­اند و واقعیت حذف یا کمرنگ شدن حضور زنان در دسته­‌های عزاداری و هیئت‌­های مذهبی، نشانۀ سیاسی شدن آیین­‌های دسته‌­روی است.

در این دوره، هرچند تحولات سیاسی و اجتماعی بر آیین‌های عمومی سوگواری (دسته‌روی‌ها) تأثیر گذاشت، اما رونق مجالس روضه‌خوانی زنان بیشتر ناشی از حضور فعال آنان بود. مجالس روضه‌­های زنانه، برخلاف دسته‌روی‌های ایدئولوژیک و حکومت­‌محور، عمدتاً کارکردی اجتماعی‌عاطفی داشت و به‌عنوان فضایی مستقل برای زنان تداوم یافت.

۳) دوره قاجار

مشارکت زنان در مراسمات مذهبی دورۀ قاجار به‌ویژه در آیین‌های محرم، مجالس روضه‌خوانی و نمایش‌های تعزیه، در پی تحولاتی که در نگرش حاکمیت و مردم پیدا شد، نمود بارز حضور اجتماعی زنان در این دوره محسوب می‌شد به‌گونه‌­ای که نخستین سند از مجلس روضه زنانه مربوط به دورۀ قاجار است. با وجود نگارش سفرنامه­‌هایی که توسط زنان در این دوره به نگارش درآمده، تنها یک گزارش از روضۀ زنانه ثبت شده است. در گزارش­‌های نظمیه از محلات طهران در فاصلۀ سال­های ۱۳۰۳-۱۳۰۵ش، نیز به برگزاری مراسم مذهبی زنانه اشاره نشده است اما ژان دیولافوا، در سفرنامۀ خود خاطره‌­ای از حضور اتفاقی در یک مجلس روضۀ زنانه در حوالی خرمشهر کنونی نقل کرده است. تاریخ گزارش، ۲۴ نوامبر ۱۸۸۱میلادی، مصادف با ۳ آذر سال ۱۲۶۰ شمسی است.

در دورۀ ناصری، زنان دربار نقش محوری در گسترش آیین‌­های سوگ و سوز زنانه ایفا کردند. آنچه در ماه محرم بیش از همه برای زنان اثربخش و مایۀ قوت قلب بود، برگزاری مراسم تعزیه بود. برای نخستین بار، تعزیه­‌های زنانه در منزل قمرالسلطنه، دختر فتحعلی‌­شاه برگزار شد و زنان به یادگیری روضه­‌خوانی و مداحی پرداختند. خواجه‌­های دربار نیز این فنون را خارج از دربار آموختند و به بانوان انتقال دادند، این زنان که بر تعزیه­‌خوانی مسلط می‌­شدند لقب «ملا» یا «آخوند» می‌­گرفتند.

زنان حرمسرای شاه و دختران و زنان رجال در برپایی تعزیه نقش و حضوری قابل توجه داشتند. انیس‌الدوله، سوگلی و بانوی اول حرمسرا، از جمله زنانی بود که در برگزاری تعزیه بسیار کوشا و علاقه‌مند بود. او به همراه شکوه‌السلطنه، مادر مظفرالدین‌شاه، در حیاط و تالار جنبی، مراسم تعزیه برپا می‌کرد.

نکتۀ قابل تأمل در مورد مجالس تعزیه­‌گردانی زنانه آن‌که به رغم مخالفت علما، از این‌گونه مجالس دوری نمی­‌گزیدند. در این زمینه، انتقادات فراوانی نیز صورت می­‌گرفت که به‌عنوان نمونه بیرجندی در کتاب کبریت احمر فی شرایط­المنبر اجرای تعزیه به دست زنان را ناشایست می­‌شمرد.

زنان روضه‌­خوان در ایام مختلف با حجاب در مجالس زنانه حضور می‌­یافتند و به اجرای مراسم روضه‌خوانی می‌پرداختند. این زنان، که به «ملا» شهرت داشتند، نقش مهمی در برگزاری آیین‌های مذهبی ایفا می‌کردند. در میان آنان، زنان یزدی و کاشانی به‌ویژه مشهور بودند؛ زیرا از صدایی خوش و گیرا برخوردار بودند و با اشعار سوزناک، حال و هوای عاطفی خاصی به مجالس می‌بخشیدند. ماه‌­تابان خانم قمرالسلطنه، دختر فتحعلی‌­شاه و زن میرزا حسین‌خان سپهسالار، نیز علاقۀ زیادی به برپایی مجالس روضه­ زنانه داشت و در ایام محرم، صفر و رمضان هفته­‌ای یک­‌بار مجلس روضه‌­خوانی برپا می­‌کرد. برخی از ملایان، مانند خدیجه خانم و ملا زینب، علاوه بر مهارت در روضه‌خوانی، از سواد و ذوق ادبی نیز بهره‌مند بودند.

مجالس روضۀ زنانه نیز همچون تعزیه­‌گردانی زنان از مخالفت علما دور نماند. تضارب آراء در این موضوع، گویای تنوع دیدگاه‌ها در سنت فقهی شیعه دربارۀ مشارکت زنان در امور مذهبی است، چنانکه بیرجندی در بیان شرایط روضه‌خوانی اهل منبر، شرط یازدهم را به مردبودن اختصاص می­‌دهد و می‌­نویسد: شرط یازدهم آنكه مرد باشد كه بر منبر موعظه می‌­رود نه زن، چه منبر جای با شأنی است و مجلس حضرت خاتم­الانبیاء و ملائكه است، چنان بی‌‌‌‌‌‌حیایی در طایفۀ زنان شیوع یافته كه اگر بتوانند و به ایشان واگذارند در محكمۀ شرع هم می‌­نشینند.

این تحولات نشان­‌دهندۀ گذار زنان از «مشارکت حاشیه‌­ای» به «مشارکت محوری» در مراسم مذهبی بود، به‌گونه‌­ای که جلسات مستقل زنانه شکل گرفت و زنان به‌صورت فعال در برگزاری آیین‌­ها نقش پیدا کردند. این تغییرات، تحول در ساختار اجتماعی مردسالار آن دوران را نشان می‌­دهد.

۴) دوره انقلاب اسلامی

انقلاب اسلامی ایران و تغییر بنیادین نظام سیاسی، اجتماعی و فرهنگی جامعه با تأکید بر اجرای احکام اسلامی و همزمان، افزایش سطح تحصیلات و مشارکت فعال زنان در دوران جنگ و سازندگی، به تغییرات ساختاری چشم‌گیری در بازنمایی دگرگونی‌­های فرهنگی و اجتماعی زنان جامعه منجر شد.

استقبال گستردۀ زنان از جلسات مذهبیِ زنانه در فضایی اختصاصی پس از انقلاب اسلامی، نشان‌­دهندۀ کارکردی فراتر از مناسک دینی صرف است. این پدیده، مطابق دیدگاه تورستاین وبلن به‌عنوان «نمای فرهنگی جامعه»، بازتاب­دهندۀ هویتی اجتماعی-فرهنگی و نقش تحول‌آفرین زنان در عرصۀ عمومی است. چنین مشارکتی، بیانگر تلفیق معنادار دینداری با کنشگری جمعی و بازتعریف جایگاه زن در ساختارهای نوین اجتماعی است، به‌گونه‌­ای که زنان از نقش‌­های حاشیه­‌ای و انفعالی به کنشگران فعال در طراحی و اجرای این مناسک تبدیل شده‌­اند.

کثرت و تنوع مجالس مذهبی، تغییر مکان­‌های برگزاری و شیوه‌­های نوین سازماندهی، گواه این گذار از وضعیت سنتی به الگوهای مشارکتی و خلاقانه است. از دهۀ هفتاد، کاهش کارکرد مجالس روضۀ زنانۀ سنتی در پاسخ به نیازهای نسل جدید، به پیدایش اشکال خلاقانه‌­تر مناسک با محوریت فردگرایی معرفت‌­شناختی و فعالیت‌­های جمعی منجر شد. این روند، بازتاب آگاهانۀ بازسازی تجربۀ دینی زنان در چارچوب تحولات ساختاری جامعه ایران است.

انواع مجالس روضه‌­های زنانه بر اساس محتوا و سبک اجرا

مجالس روضه‌خوانی و عزاداری زنانه جوامع شیعی، از تنوع فرمی و محتوایی گسترده‌ای برخوردار است که این تنوع، متأثر از عوامل جغرافیایی-فرهنگی مانند تفاوت‌های منطقه‌ای، بسترهای تاریخی-اجتماعی و حتی ترجیحات فردی مشارکت‌کنندگان شکل می‌گیرد.

مجالس روضه‌­های زنانه در شکل سنتی خود که از دورۀ قاجاریه رواج داشت، با ویژگی‌های ساده و بی‌تکلف شناخته می‌شد. این مراسم با ساختار سخنران/روضه‌خوان و محتوایی شامل وعظ، نذری دادن، توصیه‌های اخلاقی و ادعیۀ بدون ترجمه برگزار می‌شد و مخاطبان آن را عمدتاً زنان هم‌محلی و مسن تشکیل می‌دادند. با تحولات اجتماعی دهۀ هفتاد، دو گونۀ جدید از مجالس روضۀ زنانه در میان زنان دارای سرمایۀ فرهنگی در شهرهای مدرن ظهور کرد که نشان‌دهندۀ تغییر در نیازها و سلیقه‌های مذهبی بود.

مجالس روضۀ زنانۀ عامه‌پسند با شکل تجملی، پرزرق و برق و شورانگیز، ساختار مداح/نوازنده و محتوایی عامیانه و همه‌فهم، عمدتاً زنان جوان با تحصیلات متوسط و پایگاه طبقاتی متنوع را جذب می‌کرد. در مقابل، مجالس روضۀ زنانۀ معرفت‌گرا با حفظ عناصر تجملاتی اما با رسمیت بیشتر، ساختار پیچیده‌تر سخنران/مداح و محتوایی عقلی و استدلالی ارائه می‌دادند که بیشتر مورد استقبال زنان جوان تحصیل‌کرده، شاغل در مشاغل حرفه‌ای و از طبقات اجتماعی بالاتر قرار می‌گرفت. این تحولات بازتابی از تنوع یافتن نیازهای فرهنگی زنان در جامعۀ مدرن ایران بود.

جدول شماره(۱): تحول مجالس روضه زنانه در ایران

مؤلفه	الگوی سنتی (قاجار تا پیش از دهه ۷۰)	مجالس روضه زنانه عامه‌پسند (دهه ۷۰ به بعد)	مجالس روضه زنانه معرفت‌گرا (دهه ۷۰ به بعد)
شکل اجرا	ساده، بدون تجملات	پرزرق‌وبرق، شورانگیز	تجملات کنترل‌شده، رسمیت بیشتر
ساختار	سخنران/روضه‌خوان	مداح/نوازنده	سخنران/مداح/نوازنده
محتوا	عاطفی (گریه‌محور) وعظ اخلاقی ادعیه بدون ترجمه	عامیانه و همه‌فهم تأکید بر شور و هیجان	عقلی و استدلالی تحلیل‌های شناختی
ویژگی‌های مخاطبان	مسن‌تر هم‌محلی	جوان‌تر تحصیلات متوسط غیرشاغل پایگاه طبقاتی متنوع	جوان با تحصیلات عالی شاغل در مشاغل حرفه‌ای طبقه اجتماعی بالا
سرمایه فرهنگی	متناسب با جامعه سنتی	پاسخ به نیازهای عمومی	پاسخ به تقاضاهای پیچیده فرهنگی
نماد تحول	یکسان‌سازی و انفعالی	مردمی‌سازی و عاطفه‌محور	عقلانی‌سازی و معرفت‌محور

کارکردهای مجالس روضه‌های زنانه

هیئت‌های مذهبی زنان به مثابۀ نهادهای دینی‌اجتماعی، دارای کارکردهای چندلایه‌ای هستند که در چهار حوزۀ اصلی قابل تحلیل است:

۱) حوزۀ اعتقادی‌دینی (تقرب به خدا، آموزش معارف قرآنی و سیرۀ اهل‌بیت)،

۲) حوزۀ اجتماعی (تحکیم روابط خویشاوندی و سازماندهی امور خیریه)،

۳) حوزۀ روانی‌عاطفی (کاهش تنش‌های روانی و ایجاد آرامش)،

۴) حوزۀ خانواده (بهبود روابط بین‌فردی و تسهیل ازدواج دینی).

این نهادها با تلفیق این ابعاد، الگویی جامع از تأمین نیازهای زنان در چارچوب اسلامی ارائه می‌دهند.

چالش‌های مجالس روضه‌های زنانه

آسیب‌های مرتبط با مجالس روضۀ زنانه، به‌ویژه در قالب خانگی را می‌توان در دو حوزۀ محتوایی و اجرایی بررسی کرد.

۱) بُعد محتوایی

مواردی همچون سطحی‌نگری در مفاهیم دینی و رواج دروغ‌پردازی در نقل روایات و مصائب، طرح عرفان‌های نوظهور، ارائۀ مطالب ذلت‌آمیز، از چالش‌های اصلی به‌شمار می‌روند.

جدول شماره(۲): آسیب‌شناسی بُعد محتوایی مجالس روضه­‌های زنان

حوزه	آسیب‌ها	شاخص‌ها	پیامدها	راهکارهای اصلاحی
محتوایی	تحریف مفاهیم دینی	- طرح عرفان‌های غیرمستند - ارائه تفاسیر شخصی از متون دینی	- انحراف از معارف اصیل اسلامی - شکل‌گیری برداشت‌های نادرست	- نظارت کارشناسی بر محتوا - استفاده از منابع معتبر
	سطحی‌نگری	- تمرکز بر جنبه‌های احساسی - عدم پرداختن به مبانی عقلی	- کاهش عمق بینش دینی - گسترش خرافات	- آموزش مبلغان متخصص - تأکید بر مباحث تحلیلی
	جعل روایات	- نقل احادیث ضعیف - تحریف وقایع تاریخی	- تخریب اعتبار مراسم - انتشار اطلاعات نادرست	- استناد به مصادر معتبر - ممیزی محتوایی

۲) بُعد اجرایی

از منظر اجرایی و روشی نیز مشکلاتی نظیر دعوت از سخنرانان غیرمتخصص، جابه‌جایی هدف (عزاداری برای خدا) با وسیلۀ (تجملات و نمایش)، رقابت‌های ناسالم (چشم‌وهم‌چشمی)، افراط در تعداد مراسم، رعایت نکردن پوشش مناسب و استفاده از آرایش نامناسب، تبدیل شدن عزاداری به کسب‌وکار مالی (توجه به دستمزدهای کلان)، بدعت‌گذاری در آیین‌های مذهبی، فرصت­‌سوزی، عرضۀ کالا و خرید و فروش و ورود بی‌ضابطۀ مباحث سیاسی به فضای عزاداری، از جمله آسیب‌هایی هستند که اصالت و کارکرد معنوی این مراسم را تحت‌تأثیر قرار می‌دهند. این موارد لزوم بازنگری در مدیریت و محتوای عزاداری‌های زنانه را برای حفظ اصالت دینی و کارکرد اجتماعی آن‌ها آشکار می‌سازد.

جدول شماره(۳): آسیب‌شناسی بُعد اجرایی مجالس روضه­های زنان

حوزه	آسیب‌ها	شاخص‌ها	پیامدها	راهکارهای اصلاحی
اجرایی	ساختار نامناسب	- دعوت از غیرمتخصصان - عدم تناسب محتوا با مخاطب	- انتقال مفاهیم نادرست - کاهش اثربخشی	- تشکیل بانک سخنرانان تأییدشده - نیازسنجی مخاطبان
	افراط‌گرایی	- تجملات غیرضروری - تکرار مراسم بدون برنامه‌ریزی	- تحریف اهداف اصلی - خستگی مخاطبان	- تدوین دستورالعمل اجرایی - ترویج ساده‌زیستی
	انحراف مالی	- دستمزدهای غیرمنطقی - تجاری‌شدن مراسم	- تغییر ماهیت معنوی - ایجاد تبعیض اقتصادی	- تعیین تعرفه‌های مصوب - نظارت مالی
	بدعت‌گذاری	- افزودن آیین‌های نوظهور - تغییر فرمت‌های سنتی	- تحریف شعائر - کاهش اصالت	- پایش مستمر توسط نهادهای دینی - آموزش اصالت‌گرایی
	ترویج الگوهای ناسالم	- چشم‌وهمچشمی - نمایش وضعیت اجتماعی	- ایجاد تفرقه طبقاتی - تغییر کارکردهای اصلی	- فرهنگ‌سازی رسانه‌ای - تأکید بر ارزش‌های اسلامی
	سیاسی‌سازی	- استفاده ابزاری از مراسم - جهت‌دهی‌های خاص	- کاهش اعتماد عمومی - تخریب فضای معنوی	- تفکیک مراسم از جریانات سیاسی - حفظ استقلال محتوایی

منابع

• انصاری، علیرضا، «آسیب‌شناسی مجالس عزاداری بانوان»، ره‌توشه راهیان نور، محرم ۱۳۹۴ش،
• ابن­بطوطه، تحفةالنظار فى غرائب الامصار و عجائب الاسفار، بیروت، دارصادر، ۱۹۹۲م.
• اعتمادالسلطنه، محمدحسین­خان، روزنامه خاطرات، به کوشش ایرج افشار، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۰ش.
• بامداد، مهدی، شرح حال رجال ایران، تهران، زوار، ۱۳۷۱ش.
• برزوئیان، مرضیه و خاکی، محمدرضا، «تحلیل تاریخی نقش و جایگاه زنان در آیین­های سوگواری در ایران»، فرهنگ و ادبیات آیینی، دوره ۳، شماره ۱، ۱۴۰۳ش.
• بروگش، هنریش، سفری به دربار سلطان صاحبقران، ترجمه محمدحسین کردبچه، تهران، اطلاعات، ۱۳۶۷ش.
• بنجامین، ساموئل گرین ویلز، ایران و ایرانیان، عصر ناصرالدین شاه، ترجمه محمدحسین کردبچه، تهران، جاویدان، ۱۳۶۳ش.
• بیرجندی، محمدباقر، کبریت احمر فی شرایط­المنبر، قم، صبح پیروزی، ۱۳۸۵ش.
• تفضلی، ابوالقاسم و معتضد، خسرو، از فروغ­السلطنه تا انیس­الدوله، زنان حرمسرای ناصرالدین شاه، تهران، گلریز، ۱۳۷۷ش.
• تنکابنی، محمد، قصص العلماء، به کوشش محمدرضا ارزگر خالقی و عفت کرباسی، تهران، علمی و فرهنگی، بی­تا.
• جوزی، جمال­الدین ابوفرج، المنتظم فی تواریخ الملوک و الامم، تحقیق محمد عبدالقادر عطا و مصطفى عبدالقادر عطا، بیروت، دار الكتب العلمیه، ۱۴۱۲ق.
• حمیری، عبدالله بن جعفر، قرب الاسناد، قم، مؤسسه آل­البیت علیهم­السلام لاحیاء التراث، ۱۳۷۱ش.
• خاکسارفرد، عطیه و سوری، صدیقه، «فهم پدیدارشناسانه تجربه­زیسته زنان از حضور در مجالس مذهبی زنانه»، راهبرد فرهنگ، شماره ۳۷، ۱۳۹۶ش.
• داوودی، سعید و رستم­نژاد، مهدی، عاشورا؛ ریشه­ها، انگیزه­ها، رویدادها و پیامدها، قم، امام علی­بن ابیطالب، ۱۳۸۷ش،
• دیولافوا، ژان، سفرنامه مادام دیولافوا: ایران و کلده، ترجمه همایون فره‌وشی. تهران، خیام، ۱۳۸۵ش.
• رحمانی، جبار، آیین و اسطوره در ایران شیعی، تهران، خیمه، ۱۳۹۵ش.
• سرنا، کارلا، آدم­ها و آیین­ها در ایران، ترجمه علی­اصغر سعیدی، تهران، زوار، ۱۳۶۲ش.
• شهرستانی، سیدصالح، تاریخ النیاحه، تحقیق نبیل رضا علوان، بیروت، دارالزهراء، ۱۴۱۹ق.
• طهماسبی، احمد، چگونه خوب سخنرانی کنیم، تهران، تحسین، ۱۳۸۷ش.
• علی­محمدی پزشکی، یاسمین، فرهنگ موسیقایی مجالس مذهبی زنانه تهران: مطالعه موردی روضه­خوانی و مداحی، پایان­نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران، دانشکده هنرهای نمایشی و موسیقی، ۱۳۹۸ش.
• فیگوئروا، دن گارسیا، سفرنامه، ترجمه غلامرضا سمیعی، تهران، نو، 1363ش.
• کاظمی­پور، عبدالمحمد، «باورها و رفتارهای مذهبی در ایران»، تهران، مجموعه طرح­های ملی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۲ش.
• کرمی، محمدتقی و همکاران، «تعارضات و همسویی­ها در ساخت مجالس مذهبی زنانه در شهر تهران»، مطالعات راهبردی زنان، دوره ۲۳، شماره ۹۲، ۱۴۰۰ش.
• محسنی، منوچهر، رفتارهای فرهنگی ایرانیان، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۲ش.
• مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجار، تهران، هرمس، ۱۳۸۶ش.
• مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، تهران، صدرا، ۱۳۸۹ش.
• معیر الممالک، دوستعلی­خان، یادداشت­هایی از زندگانی خصوصی ناصرالدین شاه، تهران، تاریخ ایران، ۱۳۶۱ش.
• مونس­الدوله، خاطرات مونس­الدوله، ندیمه حرمسرای ناصرالدین­شاه، به کوشش سیروس سعدونیان، تهران، زرین، ۱۳۸۶ش.
• میراحمدی، مریم، دین و مذهب در عصر صفوی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۳ش.
• نوری، حسین بن محمدتقی، لؤلؤ و مرجان، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۳ش.
• نوری‌نیا، حسین، «هیئت‌های مذهبی زنان»، اندیشه جامع، شماره ۵، ۱۳۷۸ش.
• نیکخواه قمصری، نرگس و دستوری، مژگان، «بازنمود تحولات فرهنگی در مناسک عزاداری زنانه»، انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات، ۱۳۹۱ش.
• وبلن، تورستاین، نظریه طبقه مرفه، ترجمه فرهنگ ارشاد، تهران، نی، ۱۳۸۳ش.
• ویلس، چارلز جیمس، تاریخ اجتماعی ایران در عهد قاجاریه، ترجمه سیّد عبدالله، به کوشش جمشید دودانگه و مهرداد نیکنام، تهران، طلوع، ۱۳۶۶ش.