اردکان
پادکست مقاله | 🡇
|
اردکان؛ از شهرهای کهن و پرجمعیت استان یزد.
اردکان شهری تاریخی در مرکز ایران و استان یزد است که بهدلیل معماری خشتی، بادگیرها و آبانبارهایش شهرت جهانی دارد. این شهر در گذشته زرتشتینشین بوده و امروزه جمعیتی مسلمان شیعه دارد. اردکان خاستگاه دانشمندان و شخصیتهای برجسته فرهنگی و سیاسی بوده و از نظر صنایعدستی بهویژه فرش و زیلو و سوغاتهای محلی معروف است. همچنین جاذبههای گردشگری متعددی ازجمله مساجد تاریخی، زیارتگاههای زرتشتیان، کویرها، پارک ملی، کاروانسراها، خانههای قدیمی، کوچههای مسقف و موزههای گوناگون در آن قرار دارد.
معرفی
اردکان، شهری در مرکز ایران و از توابع استان یزد است. این شهر در منطقهای کویری واقع شده و پساز یزد، دومین شهر پرجمعیت استان بهشمار میرود. اردکان بهدلیل معماری خشتی و بادگیرهای بلند و آبانبارهای زیبا، یکی از شهرهای شاخص کویری جهان محسوب میشود.[۱] این شهر در چهارراه ارتباطی شمال به جنوب و غرب به شرق ایران قرار گرفته است.[۲]
تقسیمات شهری
اردکان دارای سه بخش به نامهای مرکزی، خرانق و عقدا است. در هریک از این بخشها عمارتهایی با بادگیرهای بلند و آبانبارهای زیبا به چشم میخورد.[۳]
واژهشناسی
نام اردکان برگرفته از دو جزء «ارد» به معنای مقدس و «کان» به معنای سرزمین شکل گرفته است.[۴]
دین و مذهب
در گذشته، آیین زرتشت در اردکان رواج داشت و آثار آن بهصورت چند آتشکده در نقاط مختلف شهر باقی مانده است.[۵] امروزه بیشتر مردم اردکان مسلمان و پیرو مذهب شیعه هستند. همچنین اقلیت کوچکی از زرتشتیان، مسیحیان و پیروان دیگر ادیان در این شهر زندگی میکنند.[۶] بزرگترین تأثیر مذهب بر فرم شهری اردکان در مصلی بزرگ امام خمینی این شهر مشاهده میشود. در زمان پهلوی این مکان جهت ورزشگاه پایهگذاری شده بود، اما پساز انقلاب اسلامی، تبدیل به مصلی شد. این مصلی با ۱۳ هزار متر مربع زیربنا، دومین مصلای بزرگ ایران است. نمونهٔ دیگر، مقبرهٔ ملا عارف است. باوجود تخریب مزار و تبدیل آن منطقه به باغ ملی، قبر این عارف دستنخورده باقی مانده و در سالهای اخیر برای آن مقبرهای ساخته شده است.[۷]
مشاهیر اردکان
اردکان، خاستگاه دانشمندان بسیاری بوده و برخی آن را یونان کوچک میدانند. ازجمله دانشمندان این خطه میتوان به پرفسور داوری اردکانی (عضو پیوسته فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران، استاد نمونه کشوری، استاد ممتاز دانشگاه تهران، چهره ماندگار کشور، دارنده نشان درجه یک دانش و فارابیشناس برجسته ایران)، دکتر محبوبی اردکانی (دانشمند و محقق تاریخ ایران)، دکتر حسین ملکافضلی (استاد ممتاز دانشگاه تهران و بنیانگذار شبکههای بهداشتی کشور)، استاد احمد اردکانی، گلشن اردکانی و قاضیالدین اردکانی، اشاره کرد.[۸]
شهر اردکان همچنین محل پرورش علما و فضلای دینی بسیار بوده است. ازجمله علمای این خطه میتوان به آیتالله روحالله خاتمی، آیتالله سیدمحمد محقق داماد، آیتالله مصطفی محقق داماد، مهدی افضلی (صدرالفضلا)، شیخ تقیالدین دادا محمد، آیتالله فاضل اردکانی، سیدمحمد خاتمی (رئیسجمهور دورههای هفتم و هشتم نظام جمهوری اسلامی) و علیاصغر اردکانی (مجدالعما) اشاره کرد.[۹]
آدابورسوم
مردم این شهر دارای آدابورسوم مخصوص خود هستند که نمونهای از آن مراسم سینیبردن است. این مراسم بعداز مراسم بلهبرون برپا میشود و در آن خانواده داماد در هفت یا هشت سینی بزرگ، آینه و قرآن و لوازم دیگر را قرار داده و به خانهٔ عروس میبرند. یک جوان تازهداماد، سینی آینه و قرآن را پیشاپیش دیگران حمل میکند. سینیها حتماً در شب، برده شده و مراسم عقد نیز در همان شب برگزار میشود. خانواده عروس به حملکنندگان سینیها انعامی داده یا برای هرکدام خلعتی شامل یکدست لباس میفرستند.[۱۰]
محصولات و سوغات
اردکان در صنایع دستی، جایگاه ویژهای در ایران دارد و قالیهای بافت این شهرستان شهرت جهانی دارند. این شهر، دومین شهر تولیدکنندهٔ فرش در ایران است.[۱۱] زیلو از دیگر صنایع دستی معروف اردکان است. زیلوهایی که در حاشیهٔ آنها نوشته دارد، از شهرت خاصی برخوردارند. از دیگر آثار دستباف این شهر میتوان به کرباسبافی، چادرشب بافی[۱۲] و خورجینبافی اشاره کرد.[۱۳] از سوغاتهای معروف اردکان میتوان به فرآوردههای کنجدی مانند ارده، حلوا ارده، روغن ارده و کرم ارده اشاره کرد. شیرینیهای معروف یزدی مانند قطاب، باقلوا و پشمک نیز از سوغاتهای شهر اردکان است.[۱۴]
جاذبههای گردشگری
اردکان دارای آثار متعدد تاریخی، مذهبی و طبیعی است. از مهمترین جاذبههای آن میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- مسجد جامع اردکان: این بنا به دوران صفویه تعلق دارد. در این مسجد زیراندازی مربوط به سال ۱۰۱۶ق وجود داشته که اکنون در موزة مردمشناسی اردکان نگهداری میشود. این بنا در سال ۱۳۷۷ش در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.
- پیر سبز چکچک اردکان: این بنا از زیارتگاههای زردشتیان است. جشن مهرگان هرساله در این بنا برپا میشود. این بنا در کوههای میان اردکان و انجیره قرار دارد. چکچک برگرفته از صدای قطرات آب است که از صخره چکیده و داخل منبعی ذخیره میشود.
- پیر سبز هریشت اردکان: این بنا نیز از زیارتگاههای زردتشیان است. این نیایشگاه هرساله در روز ۱۸ فروردین، محلی برای تجمع زردشتیان و انجام مناسک آنها است.
- مسجد چرخاب: مسجد حاج محمد سعیدا که به چرخاب معروف است، دارای دو بخش زمستانی و تابستانی است.
- خانه تقدیری: این خانه متعلق به یک تاجر ایرانی با نام تقدیری بوده که در دوران حکومت قاجاریه ساخته شده است.
- کاروانسرا و برج ارجنان: این بنا مربوط به دوران قاجاریه است و حاج شیخ آقا بابا هرندی، بانی این مکان بود. ارتفاع کاروانسرا ۳ متر و ارتفاع برج آن ۸ متر است. این مکان در گذشته محل استراحت مسافران بوده است. کاروانسرا و برج ارجنان در سال ۱۳۸۴ش در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.
- کوچه ضیایی: این کوچه از قدیمیترین کوچههای اردکان است. کوچه ضیایی، ساباطهایی (کوچه مسقف) دارد که معبری برای آرامش عابران است. در این کوچه چهار خانه انصاری، ضیائی، مجدالعلما (سروری) و خانه سنائی قرار دارند که در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیدهاند.
- موزه مردمشناسی: این موزه، اولین موزة اردکان است که در سال ۱۳۷۰ش افتتاح شد.
- غار اشکفت یزدان: این غار از غارهای مقدس زردشتیان است. ورودی غار بسیار باریک بوده، اما داخل غار ظرفیت ۱۰۰۰ نفر را دارد.
- پارک ملی سیاهکوه: این پارک تنها پارک ملی استان یزد است و گونههای مختلف حیوانی و گیاهی را در خود جای داده است.[۱۵]
- موزه فرش اردکان: این موزه در خانهٔ تاریخی ملکافضلی و با هدف معرفی و احیای هنر فرشبافی برپا شده است.[۱۶]
- کویر سیاهکوه: این کویر از بزرگترین کویرهای استان یزد است و در قسمت شمالی اردکان واقع شده است. هیچگونه پوشش گیاهی و حیات وحش خاصی در این منطقه وجود ندارد.[۱۷]
- زیارتگاه پارسبانو: این بنا در روستای زرجوع اردکان واقع شده و از زیارتگاههای مقدس زردشتیان محسوب میشود. زردتشیان هرساله از ۱۳ تا ۱۷ تیر جهت برگزاری مراسم در این مکان تجمع میکنند. پارسبانو دختر یزدگرد سوم بود که هنگام فرار از دست دشمنان به زرجوع رفته و در کوهی غایب شد. قدمت سنگنوشتهٔ ورودی این بنا به دوران صفویه بازمیگردد.[۱۸]
- کویر مغستان: این کویر با نام ریگ زرین نیز شناخته میشود. در این کویر انواع گونههای جانوری مانند گرگ، شغال و کفتار دیده میشود.[۱۹]
- موزه مفاخر اردکان: این موزه در خانهٔ آیتالله خاتمی قرار دارد و در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.[۲۰]
- رباط حاجی ابوالقاسم رشتی: این رباط یا کاروانسرا به سبک رباطهای شاه عباسی ساخته شده است. این رباط دارای بادگیر بلندی است که از فاصلهٔ دور نیز دیده میشود.[۲۱]
- مسجد زیرده: این مسجد در اوایل سدهٔ دهم قمری در محله زیرده بنا شده است و قدیمیترین مسجد اردکان محسوب میشود. به این مسجد مسجد سفلی نیز میگویند.[۲۲]
پانویس
- ↑ مرآتی، «معرفی کامل اردکان یزد»، وبسایت اقامت۲۴.
- ↑ زینالعابدینی و نیکفر، «جغرافیای تاریخی اردکان»، ۱۳۹۰ش، ص۸۲.
- ↑ مرآتی، «معرفی کامل اردکان یزد»، وبسایت اقامت۲۴.
- ↑ قهرمانی، یزد نگین کویر، ۱۳۷۵ش، ص۲۲۳.
- ↑ مرآتی، «معرفی کامل اردکان یزد»، وبسایت اقامت۲۴.
- ↑ «شهرستان اردکان»، وبسایت استانداری یزد.
- ↑ مهدیزاده اردکانی، «نقش مذهب در شکل شهری اردکان»، پایگاه اینترنتی انجمن چارسوق کویر اردکان.
- ↑ سپهری اردکانی، تاریخ اردکان، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۱۹۱–۳۱۵.
- ↑ هاتفی اردکانی، «مروری بر زندگی برخی از علمای بهنام اردکان»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ زینالعابدینی و نیکفر، «جغرافیای تاریخی اردکان»، ۱۳۹۰ش، ص۹۱–۹۲.
- ↑ سپهری اردکانی، تاریخ اردکان، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۱۱۹.
- ↑ قهرمانی، یزد نگین کویر، ۱۳۷۵ش، ص۱۲۰.
- ↑ قهرمانی، یزد نگین کویر، ۱۳۷۵ش، ص۱۸۹.
- ↑ «سوغات اردکان چیست»، وبسایت کجارو.
- ↑ زرشکیان، «دیدنیهای اردکان یزد»، وبسایت کجارو.
- ↑ «موزه فرش اردکان (خانه تاریخی ملک افضلی)»، وبسایت کجارو.
- ↑ دوشیری، «کویر سیاه کوه»، وبسایت کجارو.
- ↑ یوسفنژاد، «زیارتگاه پارس بانو»، وبسایت کجارو.
- ↑ «کویر مغستان (ریگ زرین)»، وبسایت کجارو.
- ↑ «خانه آیتالله خاتمی (موزه مفاخر اردکان)»، وبسایت کجارو.
- ↑ افشار، یادگارهای یزد معرفی ابنیه تاریخی و آثار باستانی، ۱۳۴۱ش، ج۱، ص۷۵.
- ↑ افشار، یادگارهای یزد معرفی ابنیه تاریخی و آثار باستانی، ۱۳۴۱ش، ج۱، ص۵۸.
منابع
- افشار، ایرج، یادگارهای یزد معرفی ابنیه تاریخی و آثار باستانی، تهران، دانشگاه تهران، چ۲، ۱۳۷۴ش.
- «خانه آیتالله خاتمی (موزه مفاخر اردکان)»، وبسایت کجارو، تاریخ بازدید: ۲۰ مرداد ۱۴۰۱ش.
- دوشیری، نیلوفر، «کویر سیاه کوه»، وبسایت کجارو، تاریخ بازدید: ۲۰ مرداد ۱۴۰۱ش.
- زرشکیان، زهره، «دیدنیهای اردکان یزد»، وبسایت کجارو، تاریخ بازدید: ۲۰ مرداد ۱۴۰۱ش.
- زینالعابدینی، رمضان و نیکفر، طیبه، «جغرافیای تاریخی اردکان»، فصلنامه علمی-پژوهشی مسکویه، س۶، شماره ۱۶، ۱۳۹۰ش.
- سپهری اردکانی، علی، تاریخ اردکان، اردکان، کانون کتاب ولیعصر اردکان، ۱۳۶۴ش.
- «سوغات اردکان چیست»، وبسایت کجارو، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۰ش.
- «شهرستان اردکان»، وبسایت استانداری یزد، تاریخ بازدید: ۲۳ خرداد ۱۴۰۵ش.
- قهرمانی، ابوالفتح، یزد نگین کویر، یزد، وزارت علوم و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۵ش.
- «کویر مغستان (ریگ زرین)»، وبسایت کجارو، تاریخ بازدید: ۲۰ مرداد ۱۴۰۱ش.
- مرآتی، فاطمه، «معرفی کامل اردکان یزد»، وبسایت اقامت۲۴، تاریخ درج مطلب: ۲۶ اسفند ۱۳۹۷ش.
- «موزه فرش اردکان (خانه تاریخی ملک افضلی)»، وبسایت کجارو، تاریخ بازدید: ۲۰ مرداد ۱۴۰۱ش.
- مهدیزاده اردکانی، محمد، «نقش مذهب در شکل شهری اردکان»، پایگاه اینترنتی انجمن چارسوق کویر اردکان، تاریخ درج مطلب: ۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۱ش.
- هاتفی اردکانی، مصطفی، «مروری بر زندگی برخی از علمای بهنام اردکان»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۱ فروردین ۱۴۰۰ش.
- یوسفنژاد، آزاده، «زیارتگاه پارس بانو»، وبسایت کجارو، تاریخ بازدید: ۲۰ مرداد ۱۴۰۱ش.