تربیت فرزند

تربیت فرزند؛ فرایند آموزش و مهارت‌افزایی والدین به منظور دستیابی به اهداف تربیتی

مفهوم‌شناسی

فرزندپروری (Parenting) معادل تعلیم و تربیت (Training) فرزند به‌معنای پروردن و آموختن ادب و اخلاق به فرزند است. فرزندپروری فعالیتی لذت‌بخش، سرشار از عشق و فداکاری و در عین‌حال پیچیده، پرزحمت، خسته‌کننده و از هر شغل دیگری پرمسئولیت‌تر است. فرزندپروری با معنابخشی به زندگی همسران، با سطح بالایی از رضایت از زندگی و تجربه هیجانات مثبت در ارتباط است اگرچه تجربه‌ای دشوار و استرس‌زا است. فرزندپروری گونه‌ای از ارتباط والد - فرزندی است که شامل باورها، اصول، روش‌ها و رفتارهای ویژه می‌شود و عامل مؤثر در شکل‌گیری رفتارهای درونی‌شده و برونی‌شده فرزندان است. فرزندپروری در واقع مجموعه‌ای از گرایش‌های عاطفی، فکری و عملی والدین است که ریشه در نگرش‌های تربیتی آنها دارد، این نگرش‌ها در صورت غلط‌بودن، کودک را در معرض آسیب قرار می‌دهد، از این‌رو، والدین، نسبت به تغییر و اصلاح این نگرش‌ها نیازمند دانش و مهارت هستند.

جامعه‌پذیری

جامعه‌پذیری (اجتماعی‌شدن)، به‌معنای آشناسازی و انطباق با جامعه، در جامعه‌شناسی به فرایندی گفته می‌شود که در آن فرد، هنجارها، ارزش‌ها و دیگر عناصر اجتماعی، فرهنگی و سیاسی موجود در گروه یا محیط پیرامون خود را فرامی‌گیرد و آن را با شخصیت خود یگانه می‌کند. خانواده، اولین عامل جامعه‌پذیری است.

مهارت تربیت فرزند

فرزندپروری، مجموعه‌ای از دانش‌ها و مهارت‌ها است. دوران کودکی از ویژگی‌های منحصر به‌فردی برخوردار است که آگاهی از آنها برای والدین ضروری است. وجود دوره‌های حساس رشد در حواس پنج‌گانه، تکلّم، مغز و اعصاب مرکزی، رشد روانی و شناختی از نمونه‌های بارز نیازمندی والدین به آشنایی با این دوره‌های سرنوشت‌ساز و ویژگی‌های آن است. فرزندان حساس‌ترین دوران رشدی خود را در کنار خانواده سپری می‌کنند. دورانی که با دو مشخصه ظرفیت جسمی – روانی بالا نسبت به پذیرش اطلاعات بیرونی و نیازمندی بالا نسبت به مداخله والدین در ابعاد مختلف زندگی متمایز می‌شود. تربیت فرزند، فرایندی گسترده، عمیق و دوسویه است که هماهنگی و تعامل بین پدر و مادر و به‌طور ویژه والدین و فرزندان را می‌طلبد. موقعیت‌های مختلف، انواع مراحل رشد، ابعاد رشد، مسئولیت متفاوت والدین و جنسیت و تعداد فرزندان از مهم‌ترین مسائلی است که می‌تواند نسبت به نوع رفتار و شیوه‌های تربیتی اثرگذار باشد. از این‌رو با توجه به گستردگی و تنوع جنبه‌های تربیتی، داشتن برخی از مهارت‌ها برای والدین، هم به‌جهت مدیریت روابط زوجی و هم تربیت کارآمد فرزندان، ضروری است.

مهارت‌های اجتماعی

اخلاق اجتماعی با پرورش والدین، به‌تدریج در فرزندان به‌وجود می‌آید. پدر و مادر به‌عنوان حلقه‌های اتصال خانواده و جامعه، نقش تربیتی بالایی در شکل‌گیری مهارت‌های اجتماعی در کودکان دارند. مهارت‌هایی همچون ارتباط با دیگران، مهارت گوش دادن، مهارت همدردی و ارتباط غیرکلامی و مهارت در تشخیص احساسات خویش. برخی از محققان مهارت‌های اجتماعی را در پنج دسته تقسیم کرده‌اند: همکاری و کمک به دیگران، گفتار مناسب (تقاضا و پاسخ آشکار)، مسئولیت‌پذیری، همدلی (محبت و همدردی) و خویشتن‌داری (صبوری و تحمل کردن).

سبک‌های فرزندپروری

سبک‌های فرزندپروری شیوه‌های غالبی است که والدین جهت دستیابی به اهداف تربیتی به‌کار می‌گیرند. غالب تحقیقات معاصر در ارتباط با فرزندپروری، ریشه در مطالعات دیانا بائوم‌ریند بر روی کودکان و خانواده‌های آنها دارد. البته قبل از وی آدلر، لوین و بالدوین در این زمینه تحقیقاتی انجام داده و به سبک‌هایی نیز اشاره کرده بودند که مبنای کار بائوم‌ریند قرار گرفت. بائوم‌ریند بر اساس دو مولفه پذیرش یا حمایت‌گری و انتظارات والدین از کودک، چهار سبک فرزندپروری را مشخص کرده است که معروف‌ترین و جامع‌ترین سبک‌های فرزندپروری به‌شمار می‌رود. این چهار سبک مشخصاً با محوریت عرضه و تقاضا شکل گرفته‌اند، یعنی کمّیت و کیفیّتِ عرضه توجه و محبّت به کودک در برابر توقعات و انتظاراتی که والدین از کودک تقاضا دارند. به‌نسبت میزان عرضه و تقاضا چهار سبک آسان‌گیر، بی‌اعتنا، مستبد و مقتدر شکل می‌گیرد. سبک آسان‌گیر با عرضه توجه، محبّت و حمایت‌گری بالا نسبت به کودک بدون هیچ‌گونه تقاضا و توقع مشخص می‌شود. کنترل کم، آزادی کامل و بی‌توجهی یا کم‌توجهی به آموزش رفتارهای اجتماعی از دیگر شاخصه‌های سبک فرزندپروری آسان‌گیر است. در واقع والدین در این سبک، پلی هستند تا کودک به آرزوهای خود برسد. آنها هیچ مسئولیتی نسبت به شکل‌دهی و اصلاح رفتارهای کودک برای خود احساس نمی‌کنند. سبک بی‌اعتنا یا غافلانه با دو ویژگی عدم حمایت‌گری و نداشتن انتظار و توقع از کودک مشخص می‌شود. در این سبک، عرضه و تقاضا در پایین‌ترین حد ممکن قرار دارد. والدین در سبک بی‌اعتنا بیشتر با محوریت تأمین نیازهای خود زندگی می‌کنند از این رو وقت بسیار کمی را برای فرزندان اختصاص می‌دهند. روابط عاطفی میان والدین و فرزندان و کنترل و نظارت در سبک آسان‌گیر بسیار کم است تا جایی که کودک با احساس بیگانگی و سرباربودن بزرگ می‌شود. سبک مستبد یا سخت‌گیر سومین سبک ناکارآمد و آسیب‌زا است که با عرضه بسیار پایین و تقاضای بالا همراه است. در سبک مستبد، والدین معتقدند که کودکان توانایی تفکر و تصمیم‌گیری ندارند لذا همیشه به‌جای آنها تصمیم می‌گیرند. بی‌توجهی به نیازهای زیستی و روانی و عدم حمایت‌گری در کنار انتظارات بالا و نامتناسب با جنسیت، سن و توانمندی‌های کودک از دیگر ویژگی‌های این سبک به‌شمار می‌رود. سبک مقتدرانه یا منطقی، جامع‌ترین و کارآمدترین سبک فرزندپروری در مقایسه با سایر سبک‌ها به‌شمار می‌رود. در این سبک، پذیرش و حمایتِ به‌هنگام و کافی، روابط نزدیک عاطفی در کنار کنترل و نظارت سازگارانه، انتظارات متناسب و منطقی و آزادی کافی وجود دارد. استقلال کودک به‌رسمیت شناخته می‌شود و کودک به آزادی فکری و اظهار نظر و ابراز وجود تشویق می‌شود. والدین در سبک مقتدرانه، متناسب با توانمندی و استعداد کودک نسبت به مسئولیت‌پذیری برنامه‌ریزی کرده و از آنها توقع رفتار مناسب دارند. هم‌فکری و تعامل والد-فرزندی در سبک مقتدرانه اهمیت دارد و ارتباط خانوادگی در بافتی صمیمانه و حمایتی در عین‌حال منطقی جریان دارد.

فرزندپروری مثبت

علاوه بر سبک مقتدرانه به‌عنوان یک سبک موفق، برنامه فرزندپروری مثبت نیز از مهم‌ترین شیوه‌های کارآمد و رایج در فرزندپروری است، با این تفاوت که سبک مقتدرانه بیشتر متمرکز بر نقش والدگری شکل گرفته اما سبک فرزندپروری مثبت، توازنی بین توجه به نقش والدگری و سایر عوامل بیرونی از جمله عوامل محیطی ایجاد کرده تا بتواند برخی کاستی‌ها و نقایص آن را برطرف نماید. برنامه فرزندپروری مثبت بر اساس نظریه یادگیری اجتماعی و اصول رفتاری، شناختی و عاطفی است. این برنامه با آموزش والدین، با تأکید بر خودکارآمدی مادران در مدیریت و کنترل رفتار، مسیر دستیابی به حس شایستگی اجتماعی و خویشتن‌داری را در والدین هموار می‌سازد. این برنامه بر پنج اصل زیر مبتنی است.

1. محیط سالم و جذاب که کودک احساس ایمنی می‌کند و از آسیب‌ها و برخوردهای نامناسب در امان است.
2. ایجاد محیط یادگیری مثبت به معنای استقبال والدین از کنجکاوی و کمک‌خواهی‌های کودکان و زمینه‌سازی جهت پیش‌قدم‌شدن کودکان در آموزش با طرح پرسش، توجه مثبت و خردکردن مهارت‌های پیچیده به اجزاء کوچک‌تر.
3. اِعمال انضباط قاطع با روش‌هایی نظیر دستورالعمل‌های متناسب با سن و درخواست کودک، محروم‌سازی موقت و بی‌توجهی برنامه‌ریزی شده به‌جای روش‌های آسیب‌زا، محدودکننده و پرخاشگرانه.
4. داشتن انتظارات واقع‌بینانه مبتنی بر دانش کافی از توانمندی‌ها و استعدادهای کودک.
5. توجه به نقش مؤثر والدین و توانمندسازی مهارتی در جهت فرزندپروری.

آثار

شیوه‌ها و سبک‌های فرزندپروری با بسیاری از مسائل مثبت یا منفی در بزرگسالی ارتباط تنگاتنگ دارد. پیشرفت تحصیلی از این نمونه است. تحقیقات نشان می‌دهد شیوه‌های کارآمد در فرزندپروری باعث کاهش اختلالات رفتاری و افزایش پیشرفت تحصیلی می‌شود. جامعه‌پذیری و سازگاری اجتماعی به‌معنای همراهی فرد با ارزش‌ها و هنجارهای دینی، اخلاقی و اجتماعی از دیگر مواردی است که تحت تأثیر سبک تربیتی والدین قرار دارد. پذیرندگی و حمایت‌گری والدین نسبت به کودک که از مولفه‌های اصلی والدگری کارآمد به‌حساب می‌آید نقش مهمی در شخصیت سازنده و سازگاری کودک با قوانین جامعه و رعایت آن دارد. سبک فرزندپروری در شیوه تفکر و حل مسئله کودکان نیز مؤثر است، شیوه تعامل والدین با کودک و کاربست سبک‌های فرزندپروری کارآمد تأثیر مستقیم و مؤثری بر نوع مواجهه سازنده کودک با مشکلات زندگی دارد. مشکلات رفتاری و آسیب‌های اجتماعی نیز با سبک‌های فرزندپروری در ارتباط است. رفتارهای پرخاشگرانه، بزه‌های اجتماعی و اعتیاد از این نمونه است. سبک والدگری مقتدرانه با ارائه کنترل و محبت متوازن و متناسب، پیش‌بینی خوبی جهت عدم گرایش فرزندان خصوصاً نوجوانان به مواد مخدر را نشان می‌دهد.

آموزه‌های اسلامی

تربیت از موضوعات محوری آموزه‌های اسلامی است تا جایی که یکی از اهداف بعثت پیامبران و وظایف آنان در قرآن، تعلیم و تربیت معرفی شده است. همچنین در آیه ششم از سوره تحریم مسئولیت مهم نگهداری و تربیت از خانواده را به مؤمنان یادآوری می‌کند. موضوع فرزندپروری در آیات قرآن در قالب‌ها و شیوه‌های مختلفی طرح شده است. گاهی از زبان پیامبران با عباراتی نظیر «یا بنیّ»، گاهی در قالب یک اتفاق تاریخی و در مواردی هم در کنار برخی راهکارهای تربیتی کلی، قابل استخراج و استفاده است.

خانواده و فرزندپروری

در آموزه‌های اسلامی فرایند تربیت با نهاد خانواده پیوندی ناگسستنی دارد. خانواده به‌عنوان اولین و مهم‌ترین سنگ بنای جامعه، حلقه واسط جامعه‌پذیری کودکان نیز به‌حساب می‌آید. طبق روایت مشهوری از پیامبر اسلام، هر نوزادی بر اساس فطرت توحیدی به دنیا می‌آید و این، والدین و خانواده است که نوع دین‌داری وی را تعیین می‌کند.

روایات معروف به «سبع سنین» در فرزندپروری

گذشته از آیات قرآن، احادیث بسیاری از امامان شیعه، به جنبه‌های مختلف و زمینه‌ها و عوامل مؤثر بر تربیت فرزند اشاره کرده‌اند. در این روایات، تربیت به‌عنوان یکی از حقوق اساسی کودک نام برده شده و مسئولیت آن بر عهده والدین است. در این میان، مجموعه‌ای از روایات که به روایات سبع سنین (هفت سال) مشهور شده، فرایند رشد و تربیت کودک، در سه دوره هفت ساله ترسیم شده است. این دوره‌ها با سه کلیدواژه بازی، آموزش آداب و آموزش قانون و مسئولیت‌پذیری از هم متمایز شده و مبتنی بر مراحل رشد، توصیه‌ها و راهکارهای مشخصی نیز ارائه می‌دهد. در این روایات، هفت سال اول، دوران بازی با ویژگی توجه بی‌قید و شرط و آزادی کامل با کلیدواژه سید و آقا، هفت سال دوم، دوران آموزش قرآن و آداب با کلیدواژه عبد و هفت سال سوم دوران آموختن قانون و پذیرش مسئولیت با کلیدواژه وزارت و مشاورت معرفی شده است. علاوه بر این، متون مشخصی نیز در ارتباط با تربیت فرزند در منابع اسلامی وجود دارد که با نگاه توصیفی و تجویزی به ویژگی‌های جسمی و روانی کودکان پرداخته و راهکارهایی ارائه داده است. نامه سی و یک از نهج البلاغه امام علی و بخش‌هایی از رساله حقوق امام سجاد از این موارد است که به روشنی دربارهٔ تربیت فرزند سخن گفته است.

نگاه جامع و فراگیر به فرزندپروری در آموزه‌های اسلامی

از امتیازات ویژه رویکرد اسلامی در فرزندپروری، توجه گسترده و جامع به همه ابعاد تربیت و نگاه راهبردی و بین‌نسلی به این مسئله است. تربیت فرزند از نگاه اسلامی نه از زمان لقاح، آنگونه که دانش روان‌شناسی می‌گوید، بلکه قبل از تولد فرزند و با ازدواج شروع می‌شود. قرآن، مؤمنان را از ازدواج با زنان مشرک بازمی‌دارد و آنان را از توجه صِرف به معیارهای ظاهری به ویژگی‌های پایدار و عمیق‌تر رهنمون می‌سازد. همچنین در روایات از ازدواج با زنان با صفت حماقت نهی شده است چرا که علاوه بر سختی مصاحبت با آنان، فرزندان آنان نیز تباه می‌شوند. از دیگر جنبه‌های متفاوت فرزندپروری با نگاه اسلامی، توجه هم‌زمان به همه ابعاد شخصیت کودک در فرایند رشد و تربیت است. از کاستی‌های سبک‌های فرزندپروری پیش‌گفته که با رویکردی روان‌شناسی انجام شده، کم‌توجهی به ساحت معنوی خصوصاً ظرفیت‌های فطری کودک در این زمینه است. تربیت همه‌جانبه با توجه به فطرت الاهی و پاسخگویی به نیازهای معنوی در کنار تأمین نیازهای جسمی و روانی کودک، تأثیر بسزایی بر شکل‌گیری شخصیت سالم و بهنجار در بزرگسالی دارد. در فرزندپروری مسئولانه تأکید بر احساس مسئولیت والدین نسبت به جامع‌نگری در تربیت، توجه به آموزش مسئولیت‌پذیری فرزندان، ارائه محتوای متناسب با مراحل رشد، تقویت قدرت خودکنترلی و آموزش مسائل دینی در فرایند تربیت از مسائل متمایز در تربیت فرزند با رویکرد اسلامی است که در سبک‌های دیگر مورد بی‌توجهی یا کم‌توجهی واقع شده است.

جامعه‌پذیری در اسلام

اجتماعی‌شدن انسان در فرآیند تربیت، ممکن می‌شود. تربیت اجتماعی فرزندان و آموزش آداب و اخلاق اجتماعی، جزئی از حقوق آنان بر والدین است. در این فرآیند، فرزندان به‌گونه‌ای پرورش می‌یابند ‌که از همان دوران کودکی بتوانند در جامعه حضور یابند و حسن رفتار، ادب، تعادل روحی ـ روانی و خِردورزی در برخورد با دیگران را نشان دهند. مسلمانان که دین اسلام را برنامۀ جامع تربیتی می‌دانند در تربیت اجتماعی فرزندان، از آموزه‌های اسلامی مانند بخشش (عفو)، احترام به شخصیت دیگران، فروتنی (تواضع)، نظم و انضباط، محبت متقابل، رعایت حقوق دیگران، جرأت و شهامت داشتن، ایثار و فداکاری، نظارت و مراقبت اجتماعی، مشورت کردن، تعاون، یاری‌گری و مسئولیت‌پذیری، بهره می‌گیرند. در این فرآیند، خانواده به‌عنوان اولین نهاد اجتماعی که انسان آن را تجربه می‌کند، بهترین فرصت برای تربیت اجتماعی و الگوپذیری عملی و عینی‌سازی اخلاق اجتماعی است.

آداب اجتماعی از نظر اسلام

بسیاری از مصادیق آداب اجتماعی در آموزه‌های اسلام، مورد توجه قرار گرفته است؛ برخی از مهم‌ترین آن‌ها که مناسب است والدین جهت رشد و تقویت جامعه‌پذیری کودکان، به آن توجه کنند عبارت است از:

• نیک سخن گفتن، حُسن معاشرت با مردم از مهم‌ترین آداب اجتماعی مورد تأکید اسلام است. در قرآن از انسان‌ها خواسته شده که به بهترین وجه سخن بگویند. امام علی نیز در وصیت خود به فرزندش، بر این آموزۀ قرآنی تأکید کرده است.
• دوری از تمسخر و تحقیر، یکی از توصیه‌های اجتماعی امام علی به فرزندش این است که از تحقیر دیگران بپرهیزد؛ زیرا آن فرد اگر بزرگ‌تر باشد همسان پدر است و اگر هم‌سن باشد همسان برادر است و اگر کوچک‌تر باشد همسان فرزند آدمی است.
• قبول عذر، امام علی در سفارش‌های خود به فرزندش بر این نکته تأکید کرده است که پذیرای پوزش کسی باش که عذر و بهانه‌اش را برایت آورده، و طلب عفو و گذشت او را قبول کن.
• کمک به هم‌نوعان، کمک به هم‌نوعان بدون در نظر گرفتن سطح و طبقه اجتماعی و خوبی و بدی اشخاص، از توصیه‌های مؤکد پیشوایان اسلام است. از امام سجاد نقل شده است که هر کسی از تو طلب خیری کرد، انجام بده؛ زیرا اگر خودش اهل خیر باشد، تو به مقصودت رسیده‌ای و اگر اهل خیر نباشد، خود اهل آن خیر هستی.
• سلام کردن، در فرهنگ اسلامی، سلام کردن نشانه احترام گذاشتن به دیگران است. سلام کردن به کودکان از سنت‌های نبوی و نشانۀ تواضع، بزرگی، نرم‌خویی و گرامی داشتن شخصیت کودکان است. از حضرت محمد نقل شده است که پنج چیز را تا هنگام مرگ ترک نمی‌کنم تا این روش، بعد از من سنت و ماندگار شود که یکی از آن‌ها سلام کردن به کودکان است. او همچنین بلند سلام کردن به دیگران، نیکو سخن گفتن و نیکو غذا خوردن را موجب دستیابی به بهشت دانسته است.
• مسئولیت‌پذیری، تربیت فرزندان در برخی روایات اسلامی، شامل سه دوره هفت‌ساله است که برای هر دوره روش تربیتی خاصی باید توسط والدین اجرا شود. دوره سوم تربیت فرزند، دورۀ وزارت فرزندان است. این تعبیر حاکی از لزوم شرکت دادن فرزندان در تصمیم‌گیری‌ها و فعالیت‌های خانواده به‌منظور آشنایی آنها با شیوه مدیریت زندگی و ایجاد حس مسئولیت‌پذیری در آنان است. نوجوانان در این سنین به دنبال استقلال شخصیتی و بروز استعدادها و توانمندی‌های خود هستند که برای رشد و شکوفایی متعادل شخصیت آنان، ایجاد بستر مناسب و زمینه مساعد بسیار مؤثر است.

• هم‌نشینی با افراد سالم، امام علی در وصیت به فرزندش با ارائه یک ملاک کلی، به هم‌نشینی با اهل خیر سفارش کرده و از هم‌نشینی با کسی که آدمی را از یاد خدا بازمی‌دارد و اهل شر است، نهی کرده است. با توجه به تأثیر زیادی که هم‌نشین بر انسان دارد، روایات زیادی به جایگاه و ویژگی‌های دوست و رفیق پرداخته‌اند که در جامعه‌پذیری فرزندان باید مورد توجه والدین قرار گیرد. امام زین‌العابدین در سفارش به یکی از فرزندانش، از دوستی، رفاقت، هم‌کلامی و هم‌سفری با پنج گروه نهی کرده است:
  • دروغ‌گو؛ زیرا او مانند سرابی است که مطالب را برخلاف واقع نشان می‌دهد.
  • افراد لاابالی و گنه‌کار؛ زیرا چنین اشخاصی، دوست خود را تو را به یک‌لقمه‌نان یا کم‌تر از آن می‌فروشند.
  • بخیل؛ زیرا در ضروری‌ترین مواقع نیازمندی به او، تو را یاری نخواهد کرد.
  • ابله؛ زیرا می‌خواهد تو را کمک کند، ولی ضرر می‌رساند.
  • قاطع رَحِم؛ زیرا چنین شخصی در کتاب خدا مورد لعن و نفرین قرارگرفته است.

• رعایت پاکیزگی، از مهم‌ترین آداب فردی، رعایت نظافت است که نشانۀ آمادگی ورود به جامعه است و نیز در پذیرفته شدن از جانب اجتماع، بسیار مؤثر است. حضرت محمد با تأکید بر رعایت پاکیزگی، بر این نکته تأکید کرده است که خداوند، بنیان اسلام را بر پاکیزگی استوار کرده و آن‌ها که پاکیزه‌اند وارد بهشت می‌شوند.
• آراستگی، آراستگی ظاهر در سیرۀ اهل‌بیت کاملاً مورد توجه بوده است. حضرت محمد هنگام خروج از منزل یا دیدار دیگران، موی خود را شانه می‌زد، خویشتن را می‌آراست و تصویر خود را در ظرف آبی می‌نگریست. او دلیل این امور را چنین توضیح می‌داد که خداوند دوست دارد که آدمی هنگام دیدار هم‌نوعان، خود را بیاراید و زیبا سازد.
• پرهیز از میهمانی رفتن سرزده، در آموزه‌های اسلام از میهمانی رفتن بدون دعوت نهی شده است. حضرت محمد در سخنی با امام علی، رفتن به میهمانی بدون دعوت را موجب خواری دانسته است. در قرآن نیز از وارد شدن به خانه دیگران بدون اجازه، نهی شده است.

منابع

• قرآن کریم.
• اتکینسون، ریتا ال و دیگران، زمینه روان‌شناسی هیلگارد، ترجمه براهنی و دیگران، تهران، رشد، ۱۳۹۶ش.
• ارجمندنیا، علی‌اکبر و دیگران، «نگاهی جامع بر برنامه فرزندپروری مثبت؛ اصول، اهداف، سطوح و محتوا»، مجله رویش روان‌شناسی، س۶، ش۲، ۱۳۹۶ش.
• آریان‌پورکاشانی، عباس، فرهنگ کامل جدید انگلیسی فارسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۸ش.
• برک، لورا، روان‌شناسی رشد؛ از لقاح تا کودکی، ترجمه یحیی سیدمحمدی، تهران، ارسباران، ۱۳۹۴ش.
• بی‌غم، زهرا، تربیت کودک آرام، مشهد، به‌نشر، ۱۳۹۵ش.
• پناهی، علی‌احمد، «معرفی سبک فرزندپروری بامریند و ارزیابی آن»، مجله پژوهش‌های اجتماعی اسلامی، س۲۴، ش۲، ۱۳۹۷ش.
• ربانی اصفهانی، حوریه، «بررسی مقایسه‌ای مبانی تربیت و فرزندپروری از دیدگاه روان‌شناسی و اسلام»، فصلنامه اخلاق، س۴، ش۱۷، ۱۳۹۴ش.
• رحمت‌زهی، خدانظر و دیگران، «بررسی رابطه بین سبک‌های فرزند پروری والدین با سبک‌های تفکر و حل مسئله»، فصلنامه روان‌شناسی و علوم رفتاری، س۳، ش۱۰، ۱۳۹۶ش.
• ساریخانی، عادل، «سبک‌های تربیتی و پیشگیری از جرم»، مجله حقوق جزا و سیاست جنایی، س۱، ش۲، ۱۳۹۵ش.
• سیفی گندمانی، محمدیاسین و دیگران، «سنخ‌شناسی فرزندپروری خانواده و تأثیر آن بر گرایش به موادمخدر در نوجوانان پسر»، فصلنامه اعتیادپژوهی سوءمصرف مواد، س۷، ش۲۵، ۱۳۹۲ش.
• طباطبایی، سیدعلی و دیگران، «بررسی رابطه سبک‌های فرزندپروری والدین با پیشرفت تحصیلی و اختلال رفتاری دانش آموزان دوره ابتدایی»، فصلنامه خانواده و پژوهش، س۱۰، ش۱۸، ۱۳۹۲ش.
• عمید، حسن، فرهنگ عمید، سرپرست تألیف و ویرایش: فرهاد قربان‌زاده، تهران، اَشجَع، ۱۳۸۹ش.
• کاویانی، محمد، «شکل‌دهی سبک‌زندگی و دین‌پذیری کودکان»، فصلنامه پژوهش‌نامه زنان و خانواده، س۴، ش۷، ۱۳۹۵ش.
• کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۳ش.
• مجلسی، محمدباقر‏، بحارالأنوار، جمعی از محققان‏، بیروت، دار إحیاء التراث العربی‏، ۱۴۰۳ق.
• نوابخش، مهرداد و فتحی، سروش، «شیوه‌های فرزندپروری و سازگاری اجتماعی فرزندان»، مجله دین‌پژوهی، س۷، ش۲۲، ۱۳۹۰ش.
• ابن‌شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول عن آل الرسول (ص)، قم، موسسه النشر الاسلامی، 1404ق.
• حرّ عاملی، وسائل الشیعة، قم، مؤسسه آل البیت (ع)، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
• شیخ صدوق (ابن‌بابویه)، محمد بن علی، من لایحضره الفقيه، قم، جامعه مدرسین، 1413ق.
• شیخ صدوق (ابن‌بابویه)، محمد بن علی، الخصال، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ اول، 1362ش.
• طباطبایی، سید محمدحسین، سنن النبی، تهران، پیام آزادی، 1381ش.
• قربانی، علیرضا و جمعه‌نیا، سکینه، «نقش عوامل اجتماعی (خانواده، مدرسه و گروه همسالان) در جامعه‌پذیری دانش‌آموزان استان گلستان»، وب‌سایت جامعه‌شناسی کاربردی، بازدید: 4 اردیبهشت 1401.
• کلینی، محمد بن یعقوب، الكافي، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1407ق.
• متقی هندی، علی بن حسام‌الدین، کنزالعمال فی سنن الاقوال و الافعال، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۱۹ق.
• محمدی ری‌شهری، محمد، میزان الحکمه، قم، موسسه دارالحدیث، 1377ش.
• محمدیان، بهرام، نگاهی دیگر به حقوق فرزندان از دیدگاه اسلام، تهران، انجمن اولیاء و مربیان، 1390ش.
• وزیری، مجید، حقوق متقابل کودک و ولی در اسلام و موارد تطبیقی آن، تهران، شرکت چاپ و نشر بین الملل، 1387ش.