چالوس

چالوس؛ یکی از شهرهای مقصد گردشگری در استان مازندران واقع در شمال ایران.
چالوس یکی از شهرهای استان مازندران در شمال ایران است که در جلگۀ میانی کرانۀ دریای خزر واقع شده است و مرکز شهرستان چالوس محسوب می‌شود. چالوس دارای سابقۀ تاریخی طولانی است و پس از گذراندن دوره‌های پرفراز و نشیب تاریخی، به یک شهر مهم و مقصد گردشگری محبوب تبدیل شده است.

واژه‌شناسی چالوس

محققان بر این باورند که واژه چالوس از ترکیب دو لفظ «چا» و «لوس» تشکیل شده است. لفظ «چا» و «چال» در زبان طبری به‌معنای گودال و لفظ «لوس» نیز به‌معنای لجن است. بنابراین واژه چالوس در مجموع، به‌معنای گودال لجنی یا گودال باتلاقی است. شهر چالوس در گذشته با نام‌های شالوس و سالوش شناخته می‌شده است.

جغرافیای چالوس

مختصات جغرافیایی چالوس، در حدود °۵۱ و´۲۵ طول شرقی و°۳۶ و´۳۹ عرض شمالی است و در ارتفاع 25 متر پایین‌تر از سطح آب‌های آزاد قرار گرفته است. این شهر از شمال به دریای خزر، از شرق به نوشهر، از غرب به عباس آباد و از جنوب به استان تهران محدود می‌شود. تا پیش از 1325ش، چالوس، دهستانی از توابع بخش نوشهر در شهرستان شهسوار به‌شمار می‌رفت. پس از 1325ش، بخش نوشهر از شهرستان شهسوار جدا شده و به شهرستان ارتقا یافت. بنابراین دهستان چالوس به بخش تبدیل شد. در 1375ش، بخش چالوس، به مرکزیت شهر چالوس، به شهرستان تبدیل شد.

جمعیت چالوس

بنابر سرشماری‌های صورت گرفته در 1385ش، جمعیت این شهر در حدود 44,618 تن بوده که در 1395ش به 65,196 تن افزایش یافته است.

مردم‌شناسی چالوس

بیشتر جمعیت این شهر را بومیان کَلارستاق تشکیل می‌دهند که اصالتی طبری دارند. مردم بومی شهر چالوس گویش مازندرانی دارند. در نواحی شرقی چالوس، قومی به‌نام کُجور ساکن هستند که به گویش کجوری، یکی از زیرشاخه‌های زبان مازندران، صحبت می‌کنند. همچنین، بخشی از جمعیت چالوس را مهاجرانی از سرزمین گیلان و مردم کردزبان تشکیل داده‌اند. این مردم، به زبان‌های گیلکی و کردی سخن می‌گویند. درآمیختگی فرهنگی در چالوس، از غلظت تمامی این زبا‌ن‌های محلی کاسته و این جریان را به‌سمت زبان فارسی پیش برده است.

اقتصاد چالوس

اقتصاد شهر چالوس، بیشتر بر پایۀ کشاورزی و دامداری است. خاک مساعد و حاصلخیز این منطقه و نیز آب و هوای مناسب آن، زمینه را برای فعالیت‌های کشاورزی مساعد کرده است. کاشت برنج، مرکبات و کِشت گندم و جو در شهر چالوس بسیار رایج است. دامداری نیز در این منطقه، به‌شکل سنتی صورت گرفته و شامل پرورش گاو و گوسفند است.

آثار تاریخی چالوس

چالوس، به‌دلیل دارا بودن رود چالوس، دارای چندین پل است. از آن جمله می‌توان به پل معلقی اشاره کرد که از جنس بتون بوده و دارای 1200 متر طول و 50 متر عرض است. این پل، در 1312ش، بهره‌برداری شد. در همان سال‌ها، ساختمان‌هایی دیگر همچون کارخانه حریربافی، بیمارستان و کاخ سلطنتی که امروزه به کتابخانه تبدیل شده و نیز پلی فلزی در این شهر ساخته شدند. پس از آن، مسجد و مدرسه علوم دینی (مدرسه علمیۀ امام صادق) و کتابخانه‌ای در کنار آن نیز احداث شد. این کتابخانه، بیش از 2200 جلد کتاب دارد که برخی از آنها چاپ سنگی و یا نسخ خطی هستند. پل زغال چالوس نیز یکی از یادگاری‌های کهن و تاریخی در این شهر است. این پل، بر روی رود چالوس، در 1307ش ساخته شده و به‌عنوان یکی از پل‌های کهن، از جاهای دیدنی چالوس محسوب می‌شود.
از جمله آثار تاریخی ساخته شده در این شهر، تپه‌ای در محوطه کاخ سلطانی است که مورخان آن را ویرانه‌های قلعۀ کهن چالوس می‌دانند. بقعه حمزه رضا، برج مدور اسپی سنگ، امامزاده خلیل، گورستان کهن گرمابک، بقعۀ آقا عبدالرضا، بقعۀ سیدمحمد فرزند امام جعفر صادق، امامزاده یحیی، امامزاده علی بن موسی الرضا، قلعۀ سنگ سَرَک و بقعۀ شاه علم‌دار، از دیگر آثار تاریخی این شهر هستند.
کاخ چای‌خوران، از بناهای ساخته شده در دوران پهلوی است که امروزه به‌عنوان اداره میراث فرهنگی در چالوس، استفاده می‌شود. کاخ ملکه مادر (کاخ مادر شاه) نیز از بناهای دوران پهلوی دوم است. هتل بنیاد پهلوی چالوس نیز امروزه به درمانگاه تخصصی امام رضا تبدیل شده است. پارک جنگلی فین چالوس، کلبه‌ها و کومه‌های سنتی موجود در آن، نیلوفران مردابی، رودخانه و آواز انواع پرنده در آن، از جاذبه‌های گردشگری چالوس است.

جاذبه‌های طبیعی چالوس

از جمله جاذبه‌های طبیعی و گردشگری این شهر، رودخانۀ چالوس، چشمه‌سارها و آبشارهای فراوان، دره‌های سیاه‌بیشه، پل زنگوله، هزارچم، چشم‌اندازهای جنگلی و شالیزارهای سرسبز است. جادۀ تهران ـ چالوس را از زیباترین مسیرهای ایران و جهان به‌شمار آورده‌اند که هر ساله، گردشگران بسیاری را به خود جذب می‌کند.
از دیگر جاذبه‌های گردشگری این شهر می‌توان به «دریاچه ولشت» اشاره کرد که در جنوب غربی این شهر قرار گرفته و زیستگاه ماهی‌ها، آبزیان و پرندگان مهاجر بسیاری است. علاوه‌بر آن، آبشار آکاپل، آبشار هریجان، درۀ جنگلی چالوس، بوستان جنگلی چالوس، بوستان جنگلی نمک آب‌رود، مرداب کندوچال و دریاچه سد دریوک از جاذبه‌های طبیعی و گردشگری این شهرستان است.

چالوس در ادبیات فارسی

در ادبیات معاصر ایران، افرادی همچون ملک‌الشعرای بهار در اشعار خود، به زیبایی این منطقه اشاره کرده‌اند:

بنگر یکی به‌منظر چالوس کز جمال

صد ره به زیب و زینت مازندران فزود

منابع

• برجیان، حبیب، متون طبری، تهران، آینه میراث، 1388ش.
• تخت روان، امیر، «جاهای دیدنی چالوس»، سایت علی بابا، تاریخ بارگذاری: 9 دی 1398ش.
• زارع، نازنین، «چالوس کجاست؟ شهری در پناه البرز و دریا»، وب‌سایت اتاقک، تاریخ بازدید: 21 آبان 1403ش.
• زنده‌دل، حسن و دیگران، مجموعۀ راهنمای جامع ایران‌گردی (استان مازندران)، تهران، کاروان جهانگردان، ۱۳۷۹ش.
• ستوده، منوچهر، از آستارا تا استارباد، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۵۵ش.
• سرشماری عمومی نفوس و مسکن، مرکز آمار ایران.
• شایان، عباس، مازندران، تهران، محمدعلی علمی، ۱۳۶۴ش.
• شایسته، فریدون، «چالوس»، دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: 31 خرداد 1401ش.
• طیار مراغی، محمود، فهرست نسخه‌های خطی در مدرسۀ امام صادق(ع)، چالوس، میراث مکتوب، ۱۳۸۱ش.
• فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، چالوس ـ آمل، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ۱۳۸۰ش.
• مجموعه قوانین سال ۱۳۱۶ش، وزارت کشور، تهران، ۱۳۱۶ش.
• مجموعه قوانین سال ۱۳۷۵ش، روزنامۀ رسمی کشور، تهران، ۱۳۷۶ش.
• محبوبی اردکانی، حسین، تاریخ مؤسسات تمدنی جدید در ایران، به‌تحقیق کریم اصفهانیان و جهانگیر قاجاریه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۸ش.
• «معرفی و اطلاعات کامل شهر چالوس»، سایت چهارگوشه ایران زیبا، تاریخ بازدید: 1 تیر 1401ش.
• ملک‌الشعرای بهار، قصاید، سایت گنجور، تاریخ بازدید: 1 تیر 1401ش.
• موسوی، یحیى، «مسجد جامع چالوس»، مسجد، تهران، شماره 61، ۱۳۸۱ش.
• نوشین، جواد، چالوس، تهران، کتابخانه طهوری، ۱۳۵۵ش.
• یوسفیان، علی‌اصغر، آن سوی نامواژگان: واژه شناسی تاریخی اماکن دو سوی البرز در حوزه های زبان تبری مازندران، ...، تهران، پارپیرار، 1391ش.
• یوسفی‌نیا، علی‌اصغر، مشروطه بی‌نقاب، تهران، آرون، 1388ش.
• Borjian, Habib, “KOJUR ii. Language,” Encyclopædia Iranica, online edition, 2016, available at (accessed on 19 May 2016).

++++++

شهرستان چالوس؛ شهرستانی در غرب استان مازندران.

شهرستان چالوس، با وسعت 1597.3 کیلومترمربع در قسمت غربی استان مازندران واقع شده است.

همسایگان

این شهرستان، از سمت شمال به دریای خزر، از سمت غرب به شهرستان تنکابن، از سمت شرق به شهرستان نوشهر، از سمت جنوب شرقی به شهرستان نور، از سمت جنوب غرب با شهرستان‌های عباس‌آباد و کلاردشت و از سمت جنوب نیز به کوه‌های البرز و شهرستان کرج می‌رسد.

تقسیمات کشوری

براساس آخرین تقسیمات کشوری، شهرستان چالوس دارای 2 بخش (مرکزی و مرزن‌آباد)، 4 دهستان (کلارستان شرقی، کلارستان غربی، کوهستان، بیرون‌بشم) و 3 شهر (چالوس، هچی‌رود و مرزن‌آباد) است.

تا پیش از 1325ش، چالوس، دهستانی از توابع بخش نوشهر در شهرستان شهسوار به‌شمار می‌رفت. پس از 1325ش، بخش نوشهر از شهرستان شهسوار جدا شده و به شهرستان ارتقا یافت. بنابراین دهستان چالوس به بخش تبدیل شد. در 1375ش، بخش چالوس، به مرکزیت شهر چالوس، به شهرستان تبدیل شد.

جغرافیا

چالوس، از نظر جغرافیا و طبیعت، به دو سرزمین کاملا متفاوت تقسیم می‌شود:

1. بخش جلگه‌ای که شامل باریکه‌ای ساحلی به پهنای 3 کیلومتر از ساحل دریا تا دامنه کوه است.
2. بخش کوهستانی که شامل کوه‌های پوشیده از جنگل البرز، روستاهای دامنه‌ای و بخش کلاردشت است که از جنوب تا قلۀ کنداون را فرا می‌گیرد.

منابع آبی

از مهم‌ترین منابع آبی این شهرستان، رودخانه چالوس است. این رودخانه، یکی از مهم‌ترین رودخانه‌های استان مازندران نیز محسوب می‌شود. شاخه اصلی رودخانه چالوس، از دامنه‌های شرقی کوه‌های تخت سلیمان سرچشمه گرفته و در مسیر راه خود به رودهای دیگری که از سمت غربی کوه‌های کندوان سرازیر شده‌اند، پیوند می‌خورد. این رودخانه، در حدود 3 هزار هکتار شالیزار را در دهستان‌های «قشلاق» و «کران» آبیاری کرده و در دو کیلومتری شهر چالوس، به دریای خزر منتهی می‌شود. طول این رودخانه، از سرچشمه تا دریا در حدود 80 کیلومتر است و پهنای آن نیز در برخی از نقاط به 70 متر می‌رسد. از دیگر رودخانه‌های این شهرستان می‌توان به رودخانه‌های «زوات» و «کلیاک» اشاره کرد.

ناهمواری‌ها

از جمله بلندی‌های این شهرستان، کوه‌های کردکتی (با ارتفاع 1300 متر) و مگس‌خانی (با ارتفاع 800 متر) هستند.

آب و هوا

اقلیم این شهرستان، دارای آب و هوای معتدل و مرطوب است.

اقتصاد

اقتصاد شهرستان چالوس، بیشتر بر پایۀ کشاورزی و دامداری است. خاک مساعد و حاصلخیز این منطقه و نیز آب و هوای مناسب آن، زمینه را برای فعالیت‌های کشاورزی مساعد کرده است. کاشت برنج، مرکبات و کِشت گندم و جو در شهرستان چالوس بسیار رایج است. دامداری نیز در این منطقه، به‌شکل سنتی صورت گرفته و شامل پرورش گاو و گوسفند است.

جمعیت

بر اساس سرشماری‌های صورت گرفته در 1395ش، جمعیت این شهرستان، در مجموع، به 116,542 نفر رسیده است.

مردم‌شناسی

مردم در این شهرستان، به زبان فارسی و گویش مازندرانی و گیلکی صحبت می‌کنند.

منابع

• افشین، یدالله، رودخانه‌های ایران، تهران، ۱۳۷۳ش.
• اطلس گیتاشناسی استان‌های ایران، به‌تحقیق سعید بختیاری، تهران، ۱۳۸۳ش.
• جعفری، عباس، دایرةالمعارف جغرافیایی ایران، تهران، ۱۳۷۹ش.
• سالنامۀ آماری مازندران، تهران، ۱۳۸۰ش .
• سرشماری عمومی نفوس و مسکن، مرکز آمار ایران.
• شایان، عباس، مازندران، تهران، ۱۳۶۴ش.
• شجاع شفیعی، محمدمهدی، تاریخ اسلام در نواحی شمالی ایران، تهران، ۱۳۷۹ش.
• فرهنگ جغرافیایی آبادی‌های کشور، چالوس ـ آمل، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ۱۳۸۰ش.
• فرهنگ جغرافیایی کوه‌های کشور، سازمان جغرافیایی نیروهای مسلح، تهران، ۱۳۷۶ش.
• مجموعه قوانین سال ۱۳۱۶ش، وزارت کشور، تهران، ۱۳۱۶ش.
• مجموعه قوانین سال ۱۳۷۵ش، روزنامۀ رسمی کشور، تهران، ۱۳۷۶ش.
• نشریۀ اسامی و عناصر و واحدهای تقسیمات کشوری، وزارت کشور، تهران، ۱۳۸۷ش.