روزی فرزند

روزی فرزند؛ مفهومی چندبعدی مرتبط با برداشت‌های دینی، فرهنگی و اقتصادی از تأمین و شرایط رشد کودک.

روزی فرزند فراتر از یک گزاره معیشتی، نقطه‌ی تلاقیِ باورهای عمیق قدسی، انگاره‌های دیرینه‌ی فرهنگی و محاسبات پیچیده‌ی اقتصاد مدرن است که چگونگیِ ادراک والدین از آینده و مسئولیت‌های ساختاریِ جامعه را بازنمایی می‌کند. این مفهوم که در سنت‌های اسلامی با ایده‌ی رزق مقدر و برکت پیوند خورده، امروزه در مواجهه با واقعیت‌های زیست‌جهان معاصر نظیر نااطمینانی‌های شغلی، هزینه فرصت و سرمایه‌گذاری بر کیفیت انسانی، ابعاد پارادوکسیکال و تازه‌ای یافته است.

تعریف و چارچوب مفهومی

روزی فرزند در متون اسلامی و بازتاب‌های فرهنگ ایرانی، به مجموعه‌ای از برداشت‌ها دربارۀ تأمین معیشت، شرایط زیست و زمینه‌های رشد کودک اطلاق می‌شود. در این منابع، روزی تنها به‌معنای درآمد یا امکانات مادی تفسیر نشده بلکه در کنار آن به عناصری مانند سلامت، امنیت، تربیت و شرایط اجتماعی نیز اشاره شده است. پژوهشگران حوزۀ دین‌پژوهی و مطالعات خانواده، این مفهوم را بخشی از دستگاه معنایی گسترده‌تری می‌دانند که در آن فرزندآوری با تصورات خاصی از حمایت الهی، برکت و مسئولیت والدین همراه است. در ادبیات دینی، رزق، شامل تمامی امکانات لازم برای بقا و تداوم زندگی معرفی شده و فرزند نیز دارای رزقِ مقدر است. این برداشت به‌عنوان یک باور دینی گزارش شده و نه به‌مثابه یک واقعیت تجربی قابل سنجش.

روزی فرزند در منابع دینی

بر پایه آموزه‌های قرآنی، صفت رزاقیت الهی شامل تمامی جنبندگان می‌شود. در متن قرآن کریم، آیاتی وجود دارد که هراس از تنگدستی (املاق) در پی فرزندآوری را نفی کرده است. مفسران این دست آیات را در چارچوب باورهای اعتقادی پیرامون تدبیر الهی و نظام رزق تبیین کرده‌اند. در منابع حدیثی، فرزندآوری به‌عنوان رکن اصلی تداوم نسل و استمرار کانون خانواده تبیین شده است. همچنین در برخی روایات، امتناع از تولد فرزند به سبب هراس از تنگنای معیشتی، نمادی از ضعف در توکل تلقی می‌گردد. این گزاره‌ها در پژوهش‌های حدیث‌شناسی و اخلاق اسلامی، عمدتاً به‌مثابه بازتابی از نگرش‌های ارزشی-مذهبی به نهاد خانواده تحلیل می‌شوند و لزوماً به‌عنوان مدل‌های اقتصاد کلان یا دستورالعمل‌های سیاست‌گذاری عمومی در نظر گرفته نمی‌شوند.

بازتاب فرهنگی و اجتماعی روزی فرزند

در فرهنگ عامه و ادبیات شفاهی ایران، مفهوم روزی فرزند با ضرب‌المثل‌ها، باورهای عامیانه و روایت‌های روزمره پیوندی دیرینه دارد. در این انگاره‌ها، فرزند از یک‌سو به‌مثابه عامل فزایندۀ برکت و از سوی دیگر به‌عنوان یک تعهّد معیشتی پرهزینه بازنمایی می‌شود. مطالعات فرهنگی حاکی از آن است که این ادراکات در گذار از دوره‌های مختلف تاریخی و تحت تأثیر متغیرهای اقتصادی و اجتماعی دچار تطور و تغییر شده‌اند.

در دهه‌های اخیر، پژوهش‌های کیفی بر وجود شکاف میان گفتمان رسمی دینی و تجربه زیسته خانواده‌های شهری در قبال تأمین معیشت فرزند تأکید کرده‌اند. یافته‌های این مطالعات نشان می‌دهد که متغیرهایی نظیر نااطمینانی اقتصادی، آیندۀ شغلی، هزینه‌های آموزش و تأمین مسکن، در کنار لایه‌های باورمندی مذهبی، به طور هم‌زمان در فرایند تصمیم‌گیری خانوارها برای باروری نقش ایفا می‌کنند.

روزی فرزند در چارچوب نظریه‌های اقتصادی

در اقتصاد جمعیت، فرزندآوری بیشتر در چارچوب تحلیل هزینه و فایده بررسی می‌شود. نظریۀ اقتصادی باروری، به‌ویژه در آثار گری بکر، فرزند را کالایی بادوام تلقی می‌کند که تقاضا برای آن تابع درآمد، هزینه‌های مستقیم و غیرمستقیم و ترجیحات خانوار است. در این نظریه، هزینۀ فرزند شامل مخارج مادی و همچنین هزینۀ فرصت زمان والدین، به‌ویژه مادران، است.
پژوهشگران ایرانی با استفاده از این چارچوب نشان داده‌اند که ناامنی شغلی و بی‌ثباتی درآمد، درک خانواده‌ها از توان تأمین روزی فرزند را تحت تأثیر قرار داده و به تغییر الگوی باروری منجر می‌شود. این تحلیل‌ها، روزی را نه به‌عنوان وعده‌ای الهی بلکه به‌مثابه ادراک ذهنی خانوار از امکانات و ریسک‌های اقتصادی بررسی می‌کنند.

کمیت، کیفیت و سرمایۀ انسانی

در جمعیت‌شناسی، رابطۀ میان تعداد فرزندان و میزان سرمایه‌گذاری بر هر فرزند، به‌عنوان تقابل کمیت و کیفیت مطرح شده است. مطالعات نشان می‌دهد که با افزایش سطح تحصیلات والدین و کاهش مرگ‌ومیر کودکان، تمایل به تمرکز منابع اقتصادی و تربیتی بر تعداد کمتری از فرزندان افزایش یافته است. در این چارچوب، روزی فرزند بیشتر با کیفیت زندگی، آموزش و مهارت‌آموزی پیوند خورده تا صرف تأمین حداقل‌های معیشتی.

سیاست‌های عمومی و برداشت از روزی فرزند

سیاست‌های دولتی از طریق یارانه‌ها، نظام‌های حمایتی، مسکن و بیمه، بر هزینه‌های ادراک‌شدۀ فرزندآوری اثر می‌گذارند. در ایران، برخی پژوهش‌ها به تجربۀ سیاست‌های حمایتی دهه‌های ابتداییِ پیروزی انقلاب اسلامی اشاره کرده‌اند که با کاهش فشار اقتصادی بر خانوارها، هم‌زمان با افزایش باروری همراه بوده است. این سیاست‌ها در تحلیل‌های اقتصادی، به‌عنوان عوامل تعدیل‌کنندۀ ریسک معیشتی خانواده‌ها بررسی شده‌اند.
در مطالعات تطبیقی نیز نشان داده شده که در کشورهای مختلف، ابزارهایی مانند کاهش مالیات متناسب با تعداد فرزندان یا افزایش مرخصی والدین، بر ادراک خانواده‌ها از امکان تأمین روزی فرزند تأثیر گذاشته‌اند. این یافته‌ها بیشتر بدون داوری ارزشی، در چارچوب تحلیل سیاست‌گذاری گزارش می‌شوند.

بی‌ثباتی اقتصادی و تجربۀ معاصر ایران

پژوهش‌های اجتماعی و اقتصادی دهه‌های اخیر ایران، به نقش تورم، بیکاری و بی‌ثباتی بازار کار در شکل‌گیری نگرانی‌های خانواده‌ها دربارۀ آیندۀ فرزندان اشاره کرده‌اند. در این مطالعات، روزی فرزند اغلب به‌صورت ضمنی و در قالب دغدغه‌هایی مانند مسکن، آموزش و سلامت ظاهر می‌شود. یافته‌ها نشان می‌دهد که میان تمایل ذهنی به فرزندآوری و امکان عملی تأمین معیشت، فاصله‌ای معنادار وجود دارد.
همچنین، افزایش سن ازدواج و تأخیر در فرزندآوری، در برخی تحلیل‌ها به‌عنوان پیامد شرایط اقتصادی و تغییر نگرش‌های فرهنگی بررسی شده است. این مطالعات، بدون ارجاع به ارزش‌گذاری هنجاری، به توصیف روندها و عوامل مؤثر پرداخته‌اند.

روزی فرزند در سطح خانواده و جامعه

در جمعیت‌شناسی و اقتصاد کلان، فرزندآوری گاه به‌عنوان عاملی مرتبط با پویایی جمعیت، بازار کار و ساختار سنی جامعه بررسی می‌شود. در این تحلیل‌ها، تأمین روزی نسل‌های آینده بیشتر در قالب مفاهیمی مانند سرمایۀ انسانی، نیروی کار و پایداری نظام‌های رفاهی مطرح است. این رویکرد، روزی فرزند را از سطح باورهای فردی به سطح تحلیل‌های ساختاری منتقل می‌کند.
مطالعات خانواده نیز نشان داده‌اند که تأثیر فرزند بر معیشت خانواده همواره خطی و یکسان نبوده و الگوهای مصرف، هم‌پوشانی هزینه‌ها و تغییر نقش‌های اقتصادی اعضای خانواده در طول زمان، در این زمینه اهمیت دارد. این یافته‌ها به‌صورت توصیفی و مبتنی بر داده‌های تجربی گزارش شده‌اند.

منابع

• قرآن کریم.
• «6 دلیل اقتصادی، فردی و ملی برای فرزندآوری»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ بارگذاری: 3 اسفند 1399ش.
• «تأثیر فرهنگ بر فرزندآوری بیش از مسائل اقتصادی است»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ بارگذاری: 16 اردیبهشت 1403ش.
• «تورم، بیکاری و شوک‌های اقتصادی عوامل مؤثر در کاهش فرزندآوری»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بارگذاری: 30 بهمن 1402ش.
• خانی، سعید و عباسی شوازی، محمدجلال، «ناامنی اقتصادی و باروری: مطالعۀ موردی زنان دارای همسر شهرستان سنندج»، نامۀ انجمن جمعیت‌شناسی ایران، دورۀ 9، شمارۀ 17، 1393ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 7 مهر 1404ش.
• «رزق و روزی اولاد در آیات»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ بارگذاری: 9 مرداد 1391ش.
• «رزق و روزی فرزندان از جانب خداوند تضمین شده است»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ بارگذاری: 31 خرداد 1402ش.
• زرانی، زینت و دیگران، «بررسی ارتباط فرزندآوری با سطح رفاه و توسعۀ اقتصادی کشور از منظر بیانات مقام معظم رهبری»، جمعیت، شماۀ 115 و 116، 1400ش.
• «سورۀ انعام آیۀ 151/ جلسۀ 94»، وب‌سایت مرکز نشر آثار و اندیشه‌های آیت‌الله دستغیب، تاریخ بارگذاری: 27 مهر 1393ش.
• شریفی، عنایت‌الله و لطفی، مهرعلی، «سبک زندگی خانوادگی در قرآن و سنت پیشوایان معصوم (ع)»، پژوهش‌نامۀ معارف قرآنی، دورۀ 4، شمارۀ 14، 1392ش.
• «شغل بهتر، فرزند بیشتر»، خبرگزاری دنیای اقتصاد، تاریخ بارگذاری: 21 مرداد 1403ش.
• عبداللهی، عادل و فرجادی، غلامعلی، «عقلانیت اقتصادی و اجتماعی و کنش فرزندآوری در شهر تهران؛ نتایج یک مطالعۀ کیفی»، دوفصلنامۀ مطالعات جمعیتی، دورۀ 2، شمارۀ 2، پیاپی 4، 1395ش.
• «عدم تمایل به فرزندآوری تنها دلایل اقتصادی نیست؛ مردم نگران افق زندگی فرزندانشان هستند»، خبرگزاری عصرایران، تاریخ بارگذاری: 23 آذر 1403ش.
• عمارلو، مرتضی، «نقش روزی حلال در تحکیم خانواده با محوریت فرزندآوری»، پژوهشنامۀ حلال، دورۀ 6، شمارۀ 1، 1402ش.
• فرضی‌زاده، زهرا، «بررسی عوامل اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی مؤثر بر فرزندآوری در ایران»، فصلنامۀ علمی راهبرد اجتماعی فرهنگی، دورۀ 14، شمارۀ 1، پیاپی55، 1403ش.
• «نقش مؤثر فرزندآوری در ساختار اقتصادی خانواده»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ بارگذاری: 28 آذر 1403ش.
• نوروزی، لادن، «بررسی تأثیر عوامل اقتصادی و اجتماعی بر میزان باروری زنان در ایران»، برنامه و بودجه، شمارۀ 30، 1377ش.
• Becker, Gary, S, “A Treatise on the Family”, Harvard University Press, 1991, V4, No7, Abstract.
• “OECD Family Database”, OECD, Social Policy Division - Directorate of Employment, Labour and Social Affair, 2019.