خوسدوزی
تعریف
خوسدوزی یا حوصدوزی نوعی سوزندوزی در مناطق جنوب ایران بهویژه هرمزگان است.[۱] حوص در لغت بهمعنای برگ خرما یا نارگیل است؛ اما در حوصدوزی، خوس به نوارهای نازک و باریک طلایی یا نقرهای رنگی گفته میشود که با عبوردادن آن از سوراخهای پارچۀ توری، نقشهای هندسی، منحنی، دانهای، اسلیمی و خشتی پایهبلند ایجاد میشوند.[۲]
پیشینه
تاریخچۀ هنر خوسدوزی در ایران به دورۀ صفویه میرسد که این هنر در گذشته در بندرعباس و بلوچستان از رونق زیادی برخوردار بوده است؛[۳] اما منشا این هنر را در هندوستان میدانند و امروزه در پاکستان نیز رایج است. عدهای از زنان در شهرستان میناب استان هرمزگان هنوز به این کار هنری مشغولاند.[۴]
روش دوخت
خوسدوزی نوعی دوردوزی است که در آن نخ نقدۀ طلایی یا نقرهای را به انتهای سوزن نخکردهای قلاب کرده و سپس طرح مورد نظر را روی پارچۀ توری که معمولاٌ سیاه، سفید، سبز یا زرشکی است، میدوزند. در خوسدوزی بهدلیل سادهبودن طرحها نیازی به طراحی و نقشاندازی روی پارچه نیست و هنرمند با ذوق و سلیقۀ خود به سوزندوزی میپردازد. پس از خوسدوزی معمولاٌ نقش پشت و روی پارچه یکسان است و درخشندگی خاصی دارد.[۵]
خوسدوزی در کنار گلابتون و پولکدوزی نیز بهکار میرود که از ترکیب آن کارهای هنری بسیار زیبایی پدید میآید.[۶]
کاربرد
استفاده از هنر خوسدوزی در تزیین پردههای توری، دمپای شلوار زنان، لباس عروس، کلاه، پیراهن، جلیقه، چادرهای توری، جلد قرآن، جلد کوسن، رومیزی، روتختی، لباسهای محلی و روسریهای توری (جلبیل) کاربرد دارد.
اگرچه این هنر جنبۀ استفادۀ محلی دارد؛ اما خوسدوزی مورد استقبال علاقهمندان حوزۀ هنرهای سنتی نیز قرار گرفته است.
مواد و ابزارها
وسایل موردنیاز برای انجام خوسدوزی شامل پارچۀ توری، نوارهای باریک طلایی یا نقرهای (خوس)، قیچی، سنگ صفله (سنگی که برای کوبیدن برجستگیهای ناشی از خوسدوزی و صاف کردن آن بهکار میرود) و کم یا کمان (حلقهای با اندازههای مختلف از چوب نازک گردو که پارچه را برای خوسدوزی روی آن میکشند و آن را با تسمه یا کمربند محکم میکنند)، است.[۷] در گذشته برای خوسدوزی از فلز نقره بهجای نوارهای باریک پلاستیکی استفاده میکردند. [۸]همچنین قبل از ساختهشدن کم یا کمان، کشیدن پارچه و محکم کردن آن بهکمک دست و پا انجام میگرفت.[۹]
نقوش مورد استفاده در خوسدوزی
نقشهای خوسدوزی بسته به نوع بافت و شکلی که ایجاد میکنند، بهنامهای مختلفی خوانده میشوند؛ نقشی که بهشکل مربع ایجاد میشود، «پُلُکو» یا «پَدری» گفته میشود. این نقش، پایۀ کار خوسدوزی است. کنار هم قرارگرفتن پلکوها بهشکل گل ششپر را «پلکویی» گویند. از قرارگرفتن یک پلکویی در مرکز و شش پلکو در شش جهت آن، یک گل پلکویی شکل میگیرد که به «سیزده تِک» معروف است.[۱۰] نقوشی که بیشتر در خوسدوزی بهکار میرود شامل نقوش ستارگان، خشتدرخشت، تکدوزی، پردوزی، حاشیۀ برگ انجیری، قلبی خالی، کندوعسلی، ششقلب، نقوش گل، خرچنگ، پروانه، عقرب، گل فرفرهای، پیالهای و نگارۀ طاووسی است.
شهرهای مرتبط با هنر خوسدوزی
از مراکز تولید خوسدوزی میتوان به شهرهای جنوب کشور چون استانهای هرمزگان، بلوچستان، بوشهر، فارس و کردستان اشاره کرد که به وسیلۀ این هنر زیبا آراسته شدهاند. در هرمزگان از خوسدوزی اغلب در لباسهای محلی استفاده میشود و گردشگران بهعنوان سوغات یا یادگاری از خرید آنها استقبال میکنند. همچنین خانمها در نمایشگاههای صنایع دستی پارچههای مزینشده با خوسدوزی را به فروش میرسانند.
منابع
- «آشنایی با هنر زیبای خوسدوزی». وبسایت بیتوته. دریافتشده در ۲۰ خرداد ۱۴۰۵.
- اسفندیاری، هاله (۱۳۷۰). نگرشی بر روند سوزندوزیهای سنتی ایران. تهران.
- خطیبیزاده، محمد (۱۳۸۹). پوشش مردم هرمزگان. شیراز.
- «خوسدوزی؛ هنر دست زنان هرمزگانی». وبسایت میراث آریا. دریافتشده در ۲۰ خرداد ۱۴۰۵.
- «خوسدوزی؛ هنری که برای ماندگار شدن باید آن را بهروز کرد». باشگاه خبرنگاران جوان. ۲۳ اردیبهشت ۱۳۹۹. دریافتشده در ۱ تیر ۱۴۰۵.
- «خوسدوزی». مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی. ۱۶ دی ۱۳۹۸. دریافتشده در ۱ تیر ۱۴۰۵.
- ↑ اسفندیاری، نگرشی بر روند سوزندوزیهای سنتی ایران، ۲۱۹.
- ↑ «خوسدوزی؛ هنری که برای ماندگار شدن باید آن را بهروز کرد»، باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ اسفندیاری، نگرشی بر روند سوزندوزیهای سنتی ایران، ۲۱۹.
- ↑ خطیبیزاده، پوشش مردم هرمزگان، ۵۴.
- ↑ صابری افتخاری, «خوسدوزی», مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی.
- ↑ «آشنایی با هنر زیبای خوسدوزی»، وبسایت بیتوته.
- ↑ «خوسدوزی؛ هنر دست زنان هرمزگانی»، وبسایت میراث آریا.
- ↑ «آشنایی با هنر زیبای خوسدوزی»، وبسایت بیتوته.
- ↑ «خوسدوزی؛ هنر دست زنان هرمزگانی»، وبسایت میراث آریا.
- ↑ صابری افتخاری, «خوسدوزی», مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی.