خوسدوزی
 یک زن بندری در حال خوسدوزی | |
| عنوان اصلی | خوسدوزی |
|---|---|
| شاخه علمی | صنایع دستی، هنرهای سنتی |
| نوع مفهوم | هنر دستی و رودوزی |
| معنای اصطلاحی | نوعی سوزندوزی با استفاده از نوارهای باریک فلزی (طلایی یا نقرهای) بر روی پارچههای توری برای ایجاد نقوش هندسی و اسلیمی |
| حوزه کاربرد | تزیین لباسهای محلی (جلبیل، شلوار)، پرده، لوازم منزل (رومیزی، کوسن) و جلد قرآن |
| گستره جغرافیایی | جنوب ایران (هرمزگان، بوشهر، بلوچستان، فارس) و مناطقی از کردستان؛ همچنین هندوستان و پاکستان |
| منشأ تاریخی | دوران صفویه (در ایران)؛ ریشههای اولیه در هندوستان |
| نخستین کاربرد | تزیین منسوجات با استفاده از مفتولهای نقره اصل |
| ریشه واژه | «خوس» یا «حوص» به معنای برگ درخت نخل (به دلیل شباهت نوارها به برگهای باریک نخل) |
| مرتبط با | گلابتوندوزی، پولکدوزی، نقدهدوزی |
| اهمیت | دارای مهر اصالت جهانی یونسکو؛ نماد هنر بومی زنان جنوب و میراث ناملموس ملی |
خوسدوزی؛ از رودوزیهای سنتی در جنوب ایران، بهویژه استان هرمزگان با استفاده از نوارهای باریک طلایی و نقرهای.
خوسدوزی از رودوزیهای جنوب ایران بهویژه استان هرمزگان بهشمار میرود که در تزیین پردههای توری، لباسهای محلی و سایر منسوجات پارچهای کاربرد دارد. صنایع دستی خوسدوزی در بلوچستان، بوشهر، فارس و کردستان نیز تولید میشوند. این نوع سوزندوزی در استان بوشهر موفق به دریافت مهر اصالت جهانی شده است.
تعریف
خوسدوزی یا حوصدوزی نوعی سوزندوزی در مناطق جنوب ایران بهویژه هرمزگان است.[۱] حوص در لغت بهمعنای برگ درخت نخل یا نارگیل است؛ اما در حوصدوزی، خوس به نوارهای نازک و باریک طلایی یا نقرهای رنگی گفته میشود که با عبوردادن آن از سوراخهای پارچهٔ توری، نقشهای هندسی، منحنی، دانهای، اسلیمی و خشتی پایهبلند ایجاد میشوند.[۲]
پیشینه
تاریخچهٔ هنر خوسدوزی در ایران به دورهٔ صفویه میرسد که این هنر در بندرعباس و بلوچستان از رونق زیادی برخوردار بوده است؛[۳] اما منشأ این هنر را در هندوستان میدانند و امروزه در پاکستان نیز رایج است. عدهای از زنان در شهرستان میناب استان هرمزگان هنوز به این کار هنری مشغولاند.[۴]
روش دوخت
خوسدوزی نوعی دوردوزی است که در آن نخ نقدهٔ طلایی یا نقرهای را به انتهای سوزن نخکردهای قلاب کرده و سپس طرح مورد نظر را روی پارچهٔ توری که معمولاً سیاه، سفید، سبز یا زرشکی است، میدوزند.[۵] در خوسدوزی بهدلیل سادهبودن طرحها نیازی به طراحی و نقشاندازی روی پارچه نیست و هنرمند با ذوق و سلیقهٔ خود به سوزندوزی میپردازد. پس از خوسدوزی معمولاً نقش پشت و روی پارچه یکسان است و درخشندگی خاصی دارد.[۶] خوسدوزی در کنار گلابتون و پولکدوزی نیز بهکار میرود که از ترکیب آن کارهای هنری بسیار زیبایی پدید میآید.[۷]
کاربرد
استفاده از هنر خوسدوزی در تزیین پردههای توری، دمپای شلوار زنان، لباس عروس، کلاه، پیراهن، جلیقه، چادرهای توری، جلد قرآن، جلد کوسن، رومیزی، روتختی، لباسهای محلی و روسریهای توری (جلبیل) کاربرد دارد. اگرچه این هنر جنبهٔ استفادهٔ محلی دارد؛ اما خوسدوزی مورد استقبال علاقهمندان حوزهٔ هنرهای سنتی نیز قرار گرفته است.[۸]
مواد و ابزارها
وسایل موردنیاز برای انجام خوسدوزی شامل پارچهٔ توری، نوارهای باریک طلایی یا نقرهای (خوس)، قیچی، سنگ صفله (سنگی برای کوبیدن برجستگیهای ناشی از خوسدوزی و صاف کردن آن) و کم یا کمان است. کمان، حلقهای با اندازههای مختلف از چوب نازک گردو است که پارچه را برای خوسدوزی روی آن میکشند و آن را با تسمه یا کمربند محکم میکنند.[۹] در گذشته برای خوسدوزی از فلز نقره بهجای نوارهای باریک پلاستیکی استفاده میکردند.[۱۰] همچنین قبل از ساختهشدن کم یا کمان، کشیدن پارچه و محکم کردن آن بهکمک دست و پا انجام میگرفت.[۱۱]
نقشهای خوسدوزی
نقشهای خوسدوزی بسته به نوع بافت و شکلی که ایجاد میکنند، بهنامهای مختلفی خوانده میشوند؛ نقشی که بهشکل مربع ایجاد میشود، «پُلُکو» یا «پَدری» گفته میشود. این نقش، پایهٔ کار خوسدوزی است. کنار هم قرارگرفتن پلکوها بهشکل گل ششپر را پلکویی گویند. از قرارگرفتن یک پلکویی در مرکز و شش پلکو در شش جهت آن، یک گل پلکویی شکل میگیرد که به «سیزده تِک» معروف است.[۱۲] نقوشی که بیشتر در خوسدوزی بهکار میرود شامل نقوش ستارگان، خشتدرخشت، تکدوزی، پردوزی، حاشیهٔ برگ انجیری، قلب خالی، کندوعسلی، ششقلب، نقوش گل، خرچنگ، پروانه، عقرب، گل فرفرهای، پیالهای و نگارهٔ طاووسی است.[۱۳]
مهر اصالت خوسدوزی
خوسدوزی از رشتههای هنری ظریف در استان هرمزگان است که مهر اصالت جهانی دارد و کاربرد آن در حال گسترش است.[۱۴] منیژه حسینی، هنرمند شهرستان جم در استان بوشهر، در رشته خوسدوزی موفق به دریافت مهر اصالت جهانی شد.[۱۵] خوسدوزی هرمزگان در سال ۱۳۸۹ش در آثار ملی ایران ثبت شد و خوسدوزی بوشهر نیز در سال ۱۴۰۰ش در موزه بخارای ازبکستان مهر اصالت ملی را به خود اختصاص داد.[۱۶]
شهرهای مرتبط با هنر خوسدوزی
از مراکز تولید خوسدوزی میتوان به شهرهای جنوب کشور چون استانهای هرمزگان، بلوچستان، بوشهر، فارس و کردستان اشاره کرد. در هرمزگان از خوسدوزی اغلب در لباسهای محلی استفاده میشود و گردشگران بهعنوان سوغات یا یادگاری از خرید آنها استقبال میکنند. همچنین خانمها در نمایشگاههای صنایع دستی، پارچههای مزینشده با خوسدوزی را به فروش میرسانند.[۱۷]
پانویس
- ↑ اسفندیاری، نگرشی بر روند سوزندوزیهای سنتی ایران: از هشت هزار سال قبل از میلاد تا امروز، ۲۱۹.
- ↑ «خوسدوزی؛ هنری که برای ماندگار شدن باید آن را بهروز کرد»، باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ اسفندیاری، نگرشی بر روند سوزندوزیهای سنتی ایران: از هشت هزار سال قبل از میلاد تا امروز، ۲۱۹.
- ↑ خطیبیزاده، پوشش مردم هرمزگان: پوشش مردان، ۵۴.
- ↑ وهابی نیاری، طراحی البسه بانوان با رویکرد اشاعه فرهنگ و هنر مردمان هرمزگان (مطالعه موردی خوسدوزی در طراحی لباس زنان استان هرمزگان)، ۶۰.
- ↑ صابری افتخاری, «خوسدوزی», مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی.
- ↑ «آشنایی با هنر زیبای خوسدوزی»، وبسایت بیتوته.
- ↑ وهابی نیاری، طراحی البسه بانوان با رویکرد اشاعه فرهنگ و هنر مردمان هرمزگان (مطالعه موردی خوسدوزی در طراحی لباس زنان استان هرمزگان)، ۵۸-۵۹.
- ↑ «خوسدوزی؛ هنر دست زنان هرمزگانی»، وبسایت میراث آریا.
- ↑ «آشنایی با هنر زیبای خوسدوزی»، وبسایت بیتوته.
- ↑ «خوسدوزی؛ هنر دست زنان هرمزگانی»، وبسایت میراث آریا.
- ↑ صابری افتخاری, «خوسدوزی», مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی.
- ↑ وهابی نیاری، طراحی البسه بانوان با رویکرد اشاعه فرهنگ و هنر مردمان هرمزگان (مطالعه موردی خوسدوزی در طراحی لباس زنان استان هرمزگان)، ۵۹-۶۰.
- ↑ «خوسدوزی؛ هنری که برای ماندگار شدن باید آن را بهروز کرد»، باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ «خوسدوزی بوشهر مهر اصالت جهانی گرفت»، خبرگزاری بندر.
- ↑ درستکار, «خوسدوزی ظرفیت بسیاری در لباس و اکسسوری دارد», خبرگزاری مهر.
- ↑ وهابی نیاری، طراحی البسه بانوان با رویکرد اشاعه فرهنگ و هنر مردمان هرمزگان (مطالعه موردی خوسدوزی در طراحی لباس زنان استان هرمزگان)، ۶۱.
منابع
- اسفندیاری، هاله (۱۳۷۰). نگرشی بر روند سوزندوزیهای سنتی ایران: از هشت هزار سال قبل از میلاد تا امروز. تهران: منتخب صبا.
- خطیبیزاده، محمد (۱۳۹۳). پوشش مردم هرمزگان: پوشش مردان. ج. ۲ جلد. شیراز: ایلاف. شابک ۹۷۸۹۶۴۱۹۸۰۷۰۴.
- وهابی نیاری، لیلا (۱۴۰۲). طراحی البسه بانوان با رویکرد اشاعه فرهنگ و هنر مردمان هرمزگان (مطالعه موردی خوسدوزی در طراحی لباس زنان استان هرمزگان). یزد.
- «آشنایی با هنر زیبای خوسدوزی». وبسایت بیتوته. دریافتشده در ۲۰ خرداد ۱۴۰۵.
- «خوسدوزی بوشهر مهر اصالت جهانی گرفت». خبرگزاری بندر. ۷ تیر ۱۴۰۱. دریافتشده در ۳۱ خرداد ۱۴۰۵.
- «خوسدوزی ظرفیت بسیاری در لباس و اکسسوری دارد». خبرگزاری مهر. ۲۳ مهر ۱۴۰۲. دریافتشده در ۱ تیر ۱۴۰۵.
- «خوسدوزی». مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی. ۱۶ دی ۱۳۹۸. دریافتشده در ۱ تیر ۱۴۰۵.
- «خوسدوزی؛ هنر دست زنان هرمزگانی». وبسایت میراث آریا. دریافتشده در ۲۰ خرداد ۱۴۰۵.
- «خوسدوزی؛ هنری که برای ماندگار شدن باید آن را بهروز کرد». باشگاه خبرنگاران جوان. ۲۳ اردیبهشت ۱۳۹۹. دریافتشده در ۱ تیر ۱۴۰۵.
| مواد و مصالح | |
|---|---|
| هنرهای نساجی و دوختنی | |
| هنرهای چوبی و فلزی | |
| هنرهای سفالی و معماری | |
| مفاهیم و تزئینات | |