تشییع جنازه قاسم سلیمانی؛ آیینی ملی-مذهبی با حضور میلیونی در ایران و عراق، نماد همبستگی و بازتولید گفتمان مقاومت.
تشییع جنازه قاسم سلیمانی در دیماه ۱۳۹۸ش یکی از گستردهترین آیینهای سوگ در تاریخ معاصر ایران بود که با حضور میلیونی مردم در شهرهای مختلف عراق و ایران و با حضور میلیونی از اقشار مختلف مردم از جمله مراجع تقلید، مقامات کشوری و لشکری و جوانانی از بیش از صد ملیت برگزار شد و به نظر تحلیلگران پیامهای متعددی در سطوح داخلی و بینالمللی به همراه داشت. این رویداد که از عراق آغاز و در شهرهای اهواز، مشهد، تهران، قم و کرمان ادامه یافت، با نشانههای نمادین عاشورایی و ملی، به بازنمایی همبستگی جمعی و بازتولید گفتمان مقاومت انجامید. بازتاب گستردۀ این مراسم در رسانههای جهانی و تأکید بر ابعاد سیاسی و اجتماعی آن، نشاندهندۀ تأثیر عمیق این رویداد بر معادلات منطقهای و داخلی بود. برآوردهای متفاوت از تعداد شرکتکنندگان، این رویداد را در شمار بزرگترین مراسم تشییع جهان قرار داده است.
معرفی[دیدگاه ۱]
تشییع جنازه قاسم سلیمانی به رویدادی آیینی اشاره دارد که پس از ترور وی به همراه ابومهدی المهندس و جمعی از همرزمانش در حملۀ هوایی آمریکا به فرودگاه بغداد در بامداد ۱۳ دی ۱۳۹۸ش از روز ۱۴ دی در شهرهای عراق آغاز و تا ۱۸ دی در شهرهای ایران ادامه یافت. [دیدگاه ۲]به گزارش رسانهها این مراسم با خشم و احساسات شدید مردم نسبت به اقدام آمریکا در ترور قاسم سلیمانی همراه بود. شرکتکنندگان با سردادن شعارهایی علیه آمریکا و اسرائیل، مخالفت خود را با این اقدام ابراز کردند و خواستار انتقام شدند. شعارهایی نظیر «مرگ بر آمریکا»، «مرگ بر اسرائیل» و «انتقام» در طول مسیرهای تشییع بهطور گسترده تکرار شد و جمعیت با فریادهای «اللهاکبر» و شعارهای حمایت از مقاومت، بر همبستگی ملی و ارادۀ جمعی برای پاسخ به این رویداد تأکید میکردند.[۱]
جزئیات رویداد[دیدگاه ۳]
عراق
به گزارش رسانهها، مراسم تشییع پیکر قاسم سلیمانی و همراهانش در عراق از صبح روز شنبه ۱۴ دیماه ۱۳۹۸ آغاز شد:[۲]
بغداد (کاظمین): پیکرها ابتدا از فرودگاه المثنی در بغداد به سمت کاظمین تشییع و در حرمین کاظمین طواف داده شد. سپس مراسم به میدان الحسنین در منطقۀ جادریه بغداد منتقل شد و شماری از مقامات سیاسی و نظامی عراق از جمله نخستوزیر وقت در آن حضور یافتند.[۳]
کربلا: در ادامه، پیکرها به کربلا منتقل و در بینالحرمین، نماز میت بر آنها اقامه شد. بر اساس گزارشها، جمعیت حاضر در کربلا از دیگر شهرها نیز گسترده بود و مراسم با حضور پرشور عزاداران در فضایی آکنده از سوگ برگزار شد. متولی شرعی حرم ابوالفضل العباس، نماز میت را اقامه کرد و پس از آن، پیکرها در صحنهای حرم تشییع شدند.[۴]
نجف: پس از آن، پیکرها به شهر جف منتقل و در حرم امام علی طواف داده شدند. به گزارش منابع عراقی، در تمامی این شهرها، جمعیت گستردهای از اقشار مختلف مردم حضور داشتند و شعارهایی در مخالفت با حضور نظامی آمریکا در عراق سر داده شد. پس از پایان مراسم در نجف، پیکرها برای ادامۀ آیینهای تشییع به ایران منتقل شدند.[۵]
ایران
اهواز: به گزارش رسانهها، مراسم تشییع پیکر قاسم سلیمانی و همراهانش در ایران از روز یکشنبه ۱۵ دیماه ۱۳۹۸ش در شهر اهواز آغاز شد. در این روز، جمعیتی از مردم خوزستان در میدان مولوی اهواز گرد آمدند و پیکرها در مسیری از خیابان سلمان فارسی تشییع شد. به دلیل تراکم جمعیت، آغاز مراسم با تأخیر همراه بود و پیکرها پس از پایان مراسم به فرودگاه اهواز منتقل شدند.[۶]
مشهد: در همان روز، پیکرها به مشهد منتقل شدند و مراسم تشییع در این شهر با حضور جمعیت گستردهای برگزار شد. به گزارش رسانهها، ازدحام جمعیت در مشهد موجب طولانیشدن مراسم و لغو برنامههای پیشبینیشده در تهران در همان شب گردید.[۷]
تهران: در روز دوشنبه ۱۶ دی که بهدلیل استقبال گسترده از پیکر سلیمانی، از سوی هیئت دولت در استان تهران تعطیل اعلام شده بود،[۸] مراسم تشییع از دانشگاه تهران آغاز شد و سید علی خامنهای بر پیکرها نماز اقامه کرد. در این مراسم، رؤسای قوای سهگانه، جمعی از مقامات کشوری و لشکری، همرزمان شهید و نیز شخصیتهایی از جبهه مقاومت از جمله اسماعیل هنیه، زیاد النخاله و شیخ نعیم قاسم حضور داشتند. پس از اقامۀ نماز، پیکرها از دانشگاه تهران به سمت میدان آزادی تشییع شد.[۹]
قم: در همین روز، پیکرها به قم منتقل شد و مراسمی در حرم مطهر حضرت معصومه و مسجد جمکران برگزار گردید. در این مراسم، جمعی از مراجع تقلید و شخصیتهای کشوری حضور داشتند و پیکرها در حرم طواف داده شدند.[۱۰]
کرمان: در روز سهشنبه ۱۷ دی، پیکر سلیمانی و همرزمش حسین پورجعفری به کرمان، زادگاه سلیمانی، منتقل شد. مراسم تشییع در این شهر از میدان آزادی آغاز و به سمت گلزار شهدا ادامه یافت.[۱۱] به گزارش رسانهها، ازدحام جمعیت در گلزار شهدا موجب مجروحیت ۲۱۳ و جانباختن ۵۶ نفر از مردم شد[۱۲] و زمان تدفین به تعویق افتاد. سرانجام، بامداد روز چهارشنبه ۱۸ دی، پیکر سلیمانی در کنار مزار یوسف الهی در گلزار شهدای کرمان به خاک سپرده شد.[۱۳]
| کشور | شهر / مکان | تاریخ | جزئیات مراسم |
|---|---|---|---|
| عراق | بغداد (کاظمین و جادریه) | ۱۴ دی ۱۳۹۸ | شروع از فرودگاه المثنی، طواف در حرمین کاظمین و برگزاری مراسم در میدان الحسنین با حضور نخستوزیر وقت و مقامات سیاسی و نظامی. |
| کربلا (بینالحرمین) | ۱۴ دی ۱۳۹۸ | اقامه نماز میت توسط متولی شرعی حرم ابوالفضل العباس در بینالحرمین و تشییع در صحنهای حرم با حضور گسترده عزاداران. | |
| نجف (شهر جف) | ۱۴ دی ۱۳۹۸ | طواف در حرم امام علی (ع) و برگزاری مراسم با شعارهای مخالف حضور نظامی آمریکا در عراق، سپس انتقال به ایران. | |
| ایران | اهواز | ۱۵ دی ۱۳۹۸ | شروع از میدان مولوی و تشییع در خیابان سلمان فارسی با حضور مردم خوزستان؛ مراسم با توجه به تراکم جمعیت با تأخیر آغاز شد. |
| مشهد | ۱۵ دی ۱۳۹۸ | برگزاری مراسم با حضور جمعیت گسترده که موجب طولانی شدن زمان مراسم و لغو برنامههای پیشبینیشده در تهران شد. | |
| تهران | ۱۶ دی ۱۳۹۸ | شروع از دانشگاه تهران، اقامه نماز میت توسط رهبری و حضور مقامات کشوری و شخصیتهای جبهه مقاومت (مانند اسماعیل هنیه)، تشییع تا میدان آزادی. | |
| قم | ۱۶ دی ۱۳۹۸ | برگزاری مراسم در حرم مطهر حضرت معصومه و مسجد جمکران با حضور مراجع تقلید و شخصیتهای کشوری. | |
| کرمان | ۱۷–۱۸ دی ۱۳۹۸ | شروع از میدان آزادی به سمت گلزار شهدا؛ بروز حوادث ناشی از ازدحام جمعیت منجر به مجروحیت ۲۱۳ نفر و جانباختن ۵۶ نفر شد؛ تدفین در بامداد ۱۸ دی در کنار مزار یوسف الهی. |
تشییعکنندگان
در آیین تشییع پیکر قاسم سلیمانی در شهرهای مختلف عراق و ایران، طیفهای گستردهای از اقشار مختلف جامعه از جمله مراجع تقلید، علمای برجستۀ حوزه، دانشگاهیان مقامات عالیرتبۀ کشوری و لشکری[۱۴] و نیز جوانانی از بیش از ۱۰۰ ملیت جهان حضور داشتند که با در دست داشتن پرچمهای کشورهای خود، بر ابعاد فراملی این رویداد تأکید میکردند.[۱۵] اسماعیل هنیه، رئیس وقت دفتر سیاسی حماس طی سخنانی، سلیمانی را «شهید القدس» نامید و بر نقش او در حمایت از آرمان فلسطین تأکید کرد.[۱۶] با این حال، به گزارش رسانهها، برآوردهای متفاوتی از تعداد شرکتکنندگان در مراسم تشییع پیکر قاسم سلیمانی ارائه شده است. [دیدگاه ۴]برخی از گزارشها تعداد شرکتکنندگان در این مراسم را حدود ۲۵ میلیون نفر و تعداد شرکتکنندگان در مراسم تهران را حدود ۷ میلیون نفر برآورد کرده است. این مراسم در سطح جهانی از نظر تعداد شرکتکنندگان، پس از مراسم تشییع شخصیتهایی مانند آنا دورای در هند، امامخمینی در جمهوری اسلامی ایران و آبراهام لینکلن در آمریکا، در شمار یکی از بزرگترین مراسم تشییع جهان قرار گرفته است.[۱۷]
نشانهها و آیینهای نمادین[دیدگاه ۵]
در طول مسیرهای تشییع پیکر قاسم سلیمانی، نشانهها و نمادهای متعددی به کار گرفته شد که بر غنای معنایی این رویداد افزود. استفاده گسترده از پرچمهای سهرنگ ایران، تصاویر سلیمانی با حالات و قابهای متفاوت، پرچمهای سیاه و سبز با عباراتی چون «یا منتقم»، پیشانیبندهای قرمز، و سرودهای ملی-حماسی و عاشورایی، از جلوههای دیداری و شنیداری این آیین بود. بهگواه گزارشهای میدانی، این نشانهها در سراسر مسیرهای تشییع بهوفور دیده میشد و هر گروه یا ایستگاه صلواتی، با انتخاب نماد و شعاری خاص، به بازتولید گفتمانی متفاوت از این رویداد میپرداخت. کاربرد عناصر عاشورایی، از جمله تشبیه تشییع سلیمانی به آیینهای سوگواری امام حسین، به دگرگونی معنایی مراسم انجامید و آن را از یک یادبود نظامی به یک آیین ملی-مذهبی تبدیل کرد.[دیدگاه ۶] حضور سید علی خامنهای در مراسم و نماز بر پیکر سلیمانی، و گریۀ جمعی در لحظات نماز، [دیدگاه ۷]به این نشانهها بار معنایی تازهای بخشید و بر وجه قدسی و فراملی این آیین افزود. به نظر تحلیلگران این نشانهها علاوهبر تقویت همبستگی جمعی، به تولید گفتمانی انجامید که در آن سلیمانی نه بهعنوان یک شخصیت نظامی، بلکه بهعنوان شهید ملی، مدافع حرم و نماد مقاومت در برابر سیاستهای خارجی بازنمایی شد.[۱۸]
بازتابهای رسانهای
مراسم تشییع پیکر قاسم سلیمانی در عراق و ایران، بازتاب گستردهای در رسانههای بینالمللی داشت و بسیاری از خبرگزاریها و شبکههای معتبر جهانی از جمله رویترز، بیبیسی، سیانان، فرانس ۲۴، گاردین، دیلیمیل و دویچهوله به پوشش این رویداد پرداختند. روزنامههای نیویورک تایمز، واشنگتن پست و والاستریت ژورنال نیز تصاویر و گزارشهایی از این مراسم را در صفحه اول خود منتشر کردند. رسانههای خارجی عمدتاً بر سه محور اصلی تمرکز داشتند: حجم گستردۀ جمعیت حاضر در مراسم، گریه رهبر جمهوری اسلامی ایران بر پیکر سلیمانی در هنگام نماز و اظهارات زینبت سلیمانی، دختر قاسم سلیمانی مبنی بر اینکه شهادت پدرش روزهای تاریکی را برای آمریکا رقم خواهد زد. الجزیره این رویداد را «بزرگترین مراسم تشییع در تاریخ ایران مدرن» خواند. همچنین برخی رسانهها به شعارهای ضدآمریکایی و ضداسرائیلی شرکتکنندگان و آتشزدن پرچمهای این کشورها در جریان مراسم اشاره کردند.[۱۹] خبرنگار شبکه اماسانبیسی نیز با انتشار تصاویر هوایی از جمعیت تهران، تصریح کرد که دستور ترامپ برای ترور سلیمانی، نتیجهای معکوس در پی داشته است. رسانههایی چون آسوشیتدپرس، رویترز و بیبیسی نیز با اشاره به شعارهای ضدآمریکایی و وعدههای انتقام، این رویداد را بهعنوان نقطهعطفی در تنشهای ایران و آمریکا تحلیل کردند.[۲۰]
ابعاد رویداد از نگاه کارشناسان و تحلیلگران
سید علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، این رویداد را «بزرگترین بدرقه جهان» توصیف کرد و آن را نماد برانگیختگی مقاومت در دنیای اسلام و شکست استکبار در دو سطح زمان حیات و پس از شهادت سلیمانی دانست. به باور وی، این تشییع، ژنرالهای جنگ نرم آمریکا را متحیّر کرد و سیلی سختتر از ضربات نظامی، همان غلبۀ نرمافزاری بر هیمنه استکبار بود که در این مراسم به نمایش درآمد.[۲۱]
برخی تحلیلگران با دستهبندی ابعاد این رویداد، آن را از جنبههای گوناگون بررسی کردهاند:[دیدگاه ۸]
- بُعد اسطورهشناسی: قاسم سلیمانی در سه سطح ملی، منطقهای و بینالمللی به عنوان چهرهای اسطورهای مطرح شد. در سطح ملی، وی ترکیبی از نمادهای ملی و مذهبی را در خود جمع کرد؛ در سطح منطقهای، به عنوان مدافع گروههای تحت فشار و حامی آرمان فلسطین شناخته شد و در سطح بینالمللی، به نماد مبارزه با سیاستهای امپریالیستی و سلطهگری جهانی تبدیل گردید.
- بُعد جامعهشناختی: تشییع میلیونی نشان داد که با وجود نارضایتیهایی نسبت به عملکرد کارگزاران، اعتماد به نظام سیاسی همچنان پابرجا است و ترور سلیمانی، به ترمیم شکافهای اجتماعی و بازآفرینی همبستگی ملی انجامید.
- بُعد گفتمانی: سلیمانی محصول گفتمان انقلاب اسلامی معرفی شد؛ گفتمانی که به باور برخی، ظرفیت تولید چهرههای مشابه را دارد. او به عنوان «انسان تراز انقلاب اسلامی» و «نماد عقلانیت دولتی تشیع» شناخته شد که سه تصویر حکومتی، دینی و ایدئولوژیک از انقلاب را در منطقه بازنمایی کرد.
- بُعد راهبردی: به اعتقاد تحلیلگران، ترور سلیمانی در این مقطع بر پایهٔ سه ارزیابی صورت گرفت: وضعیت عراق، رویکرد ایران و فشارهای داخلی آمریکا. اما پیامدهای آن شامل همبستگی ملی، تشییع گسترده و تصویب طرح خروج آمریکا از عراق بود که به عنوان نقطهٔ آغاز افول نفوذ آمریکا در منطقه تلقی شد.
- بُعد هویتی: این تشییع، به بازتعریف هویت ایرانی در تقابل با دیگری آمریکایی انجامید و به تقویت قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران کمک کرد.[۲۲][۲۳]
بازتاب رویداد در آثار پژوهشی[دیدگاه ۹]
بهدلیل ابعاد گستردۀ تشییع پیکر قاسم سلیمانی بهعنوان یکی از رویدادهای مهم تاریخ معاصر ایران، کتاب «آیت حق» با هدف تحلیل و بررسی این رویداد از منظر جامعهشناختی و سیاسی توسط مرکز پژوهشهای علوم انسانی اسلامی صدرا منتشر شده است. این کتاب که حاصل نشستهای علمی با حضور اساتید حوزه و دانشگاه است، به واکاوی چرایی حضور میلیونی مردم با سلایق گوناگون در این مراسم و بازتابهای اجتماعی و سیاسی آن پرداخته است.[۲۴]
پانویس
- ↑ «روزی که ایران به یاد «حاج قاسم» قیامت شد/روایتی متفاوت از بزرگترین تشییع قرن؛ وقتی مردم بی صدا گریستند+تصاویر»، پایگاه خبری-تحلیلی چهار فصل.
- ↑ «خروش ملت در تشییع پیكر شهید حاج قاسم سلیمانی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «جزئیات مراسم تشییع پیکر سردار قاسم سلیمانی در عراق»، خبرگزاری فرارو.
- ↑ «جزئیات مراسم تشییع پیکر سردار قاسم سلیمانی در عراق»، خبرگزاری فرارو.
- ↑ «تشییع باشکوه پیکر سردار سلیمانی در نجف»، وبسایت تابناک.
- ↑ «روزی که ایران به یاد «حاج قاسم» قیامت شد/روایتی متفاوت از بزرگترین تشییع قرن؛ وقتی مردم بی صدا گریستند+تصاویر»، پایگاه خبری-تحلیلی چهار فصل.
- ↑ «روزی که ایران به یاد «حاج قاسم» قیامت شد/روایتی متفاوت از بزرگترین تشییع قرن؛ وقتی مردم بی صدا گریستند+تصاویر»، پایگاه خبری-تحلیلی چهار فصل.
- ↑ «تشییع باشکوه پیکر سردار شهید قاسم سلیمانی در تهران و قم»، خبرگزاری فرارو.
- ↑ «روزی که ایران به یاد «حاج قاسم» قیامت شد/روایتی متفاوت از بزرگترین تشییع قرن؛ وقتی مردم بی صدا گریستند+تصاویر»، پایگاه خبری-تحلیلی چهار فصل.
- ↑ «روزی که ایران به یاد «حاج قاسم» قیامت شد/روایتی متفاوت از بزرگترین تشییع قرن؛ وقتی مردم بی صدا گریستند+تصاویر»، پایگاه خبری-تحلیلی چهار فصل.
- ↑ «روزی که ایران به یاد «حاج قاسم» قیامت شد/روایتی متفاوت از بزرگترین تشییع قرن؛ وقتی مردم بی صدا گریستند+تصاویر»، پایگاه خبری-تحلیلی چهار فصل.
- ↑ «تعداد جان باختگان مراسم تشییع سردار سلیمانی به 56 نفر رسید»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «روزی که ایران به یاد «حاج قاسم» قیامت شد/روایتی متفاوت از بزرگترین تشییع قرن؛ وقتی مردم بی صدا گریستند+تصاویر»، پایگاه خبری-تحلیلی چهار فصل.
- ↑ «خیزش دهها میلیون ایرانی و عراقی در مراسم تشییع پیکر مطهر حاج قاسم»، خبرگزاری میزان.
- ↑ «تشییع باشکوه پیکر سردار شهید قاسم سلیمانی در تهران و قم»، خبرگزاری فرارو.
- ↑ «حاج قاسم، مردی از جنس مردم و انقلاب»، خبرگزاری صدا و سیما.
- ↑ «تشییع پیکر امام خمینی(ره) و سردار سلیمانی در فهرست پرجمعیت ترین ها»، خبرگزاری ایمنا.
- ↑ «گزارش: مشاهدات میدانی تشییع پیکر قاسم سلیمانی»، وبسایت انصاف نیوز.
- ↑ «حضور گسترده مردم خارجیها را غافلگیر کرد»، خبرگزاری فرارو.
- ↑ «بازتاب تشییع سردار سلیمانی در رسانههای جهان»، خبرگزاری فرارو.
- ↑ «بیانات در دیدار دستاندرکاران مراسم سالگرد شهادت حاج قاسم سلیمانی و خانواده شهید سلیمانی»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای.
- ↑ «شهید سلیمانی، سمبل عقلانیت تشیع»، وبسایت دیگران.
- ↑ وب سایت دیگران؟ لینک به سایت رهبری است ولی
- ↑ «ایران برای سردار دلها گریست/ بررسی تشییع تاریخی حاج قاسم در آیت حق»، خبرگزاری فارس.
منابع
«ایران برای سردار دلها گریست/ بررسی تشییع تاریخی حاج قاسم در آیت حق». خبرگزاری فارس. ۸ دی ۱۳۹۹. دریافتشده در ۸ تیر ۱۴۰۵.
«بازتاب تشییع سردار سلیمانی در رسانههای جهان». خبرگزاری فرارو. ۱۶ دی ۱۳۹۸. دریافتشده در ۸ تیر ۱۴۰۵.
«بزرگترین بدرقهی جهان؛ رویش معرفتی جدید در انقلاب». وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای. ۲ اسفند ۱۳۹۸. دریافتشده در ۸ تیر ۱۴۰۵.
«بیانات در دیدار دستاندرکاران مراسم سالگرد شهادت حاج قاسم سلیمانی و خانواده شهید سلیمانی». وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای. ۲۶ آذر ۱۳۹۹. دریافتشده در ۹ تیر ۱۴۰۵.
«تشییع باشکوه پیکر سردار شهید قاسم سلیمانی در تهران و قم». خبرگزاری فرارو. ۱۶ دی ۱۳۹۸. دریافتشده در ۸ تیر ۱۴۰۵.
«تشییع باشکوه پیکر سردار سلیمانی در نجف». وبسایت تابناک. ۱۵ دی ۱۳۹۸. دریافتشده در ۸ تیر ۱۴۰۵.
«تشییع پیکر امام خمینی(ره) و سردار سلیمانی در فهرست پرجمعیت ترین ها». خبرگزاری ایمنا. ۱۷ دی ۱۳۹۸. دریافتشده در ۸ تیر ۱۴۰۵.
«تعداد جان باختگان مراسم تشییع سردار سلیمانی به 56 نفر رسید». خبرگزاری فارس. ۱۷ دی ۱۳۹۸. دریافتشده در ۹ تیر ۱۴۰۵.
«جزئیات مراسم تشییع پیکر سردار قاسم سلیمانی در عراق». خبرگزاری فرارو. ۱۴ دی ۱۳۹۸. دریافتشده در ۸ تیر ۱۴۰۵.
«حضور گسترده مردم خارجیها را غافلگیر کرد». خبرگزاری فرارو. ۱۷ دی ۱۳۹۸. دریافتشده در ۸ تیر ۱۴۰۵.
«خروش ملت در تشییع پیكر شهید حاج قاسم سلیمانی». وبسایت انصاف نیوز. ۱۷ دی ۱۳۹۸. دریافتشده در ۸ خرداد ۱۴۰۵.
«خیزش دهها میلیون ایرانی و عراقی در مراسم تشییع پیکر مطهر حاج قاسم». خبرگزاری میزان. ۱ فروردین ۱۳۹۹. دریافتشده در ۸ تیر ۱۴۰۵.
«روزی که ایران به یاد «حاج قاسم» قیامت شد/روایتی متفاوت از بزرگترین تشییع قرن؛ وقتی مردم بی صدا گریستند+تصاویر». پایگاه خبری-تحلیلی چهار فصل. ۱۸ دی ۱۴۰۰. دریافتشده در ۸ تیر ۱۴۰۵.
«شهید سلیمانی، سمبل عقلانیت تشیع». وبسایت دیگران. ۲۱ دی ۱۳۹۹. دریافتشده در ۹ تیر ۱۴۰۵.
«گزارش: مشاهدات میدانی تشییع پیکر قاسم سلیمانی». وبسایت انصاف نیوز. ۱۶ دی ۱۳۹۸. دریافتشده در ۸ خرداد ۱۴۰۵.
خطای یادکرد: برچسب <ref> برای گروهی به نام «دیدگاه» وجود دارد، اما برچسب متناظر با <references group="دیدگاه"/> یافت نشد.