بخارادوزی

بخارادوزی؛ دوخت نقوش روی پارچه با نخ گلدوزی.

بخارادوزی یکی از انواع رودوزی‌های سنتی، ظریف و پرکار است که خاستگاه آن شهر بخارا می‌باشد. اوج شکوفایی این هنر به عصر تیموری بازمی‌گردد، دوره‌ای که هنرمندان توانستند این هنر را به صورت دو رو بر روی پارچه اجرا کنند؛ هنری که تا دوران صفویه و قاجار نیز جایگاه خود را حفظ کرد. نقوش به‌کاررفته در بخارادوزی بسیار متنوع بوده و بر روی انواع پارچه‌های کتان، چلوار و ابریشم اجرا می‌شود. کاربرد اصلی این هنر تزییناتی است و از آن برای تزئین کیف، کفش، لباس و اقلام جهیزیه دختران استفاده می‌گردد. در سنت خانه‌داری، نوعروسان قطعاتی از این دست‌بافت‌ها را به عنوان دیوارکوب، رومیزی یا روکش آینه در منزل جدید به نمایش می‌گذاشتند که این کار هم قدرت هنری آنان را نشان می‌داد و هم جنبه‌ای محافظتی در برابر چشم بد داشت. همچنین بخارادوزی به دلیل تأثیرات فرهنگی منطقه‌ای، دارای سبک‌های متفاوتی نیز هست.

تعریف بخارادوزی

بخارادوزی یکی از انواع رودوزی‌های سنتی است که هنرمندان با کارکردن روی آن، پارچه‌های ساده را با نخ و سوزن به پارچه‌هایی با طرح‌های زیبا و رنگی تبدیل می‌کنند. بخارادوزی جزء رودوزی‌های ظریف و پرکار است که دقت و وقت زیاد می‌طلبد. مبدأ پیدایش این هنر، شهر بخارا در کشور ازبکستان است؛ چراکه در این شهر ابریشم و پنبه تولید می‌شده و محصول آن به‌قدری زیاد بوده که از آن هنر سنتی بخارادوزی را ابداع کرده‌اند.

تاریخچه

صنعت بخارادوزی تاریخ مشخصی ندارد؛ اما در دورۀ سلجوقیان از رواج کاملی برخوردار بوده و آثاری از آن نیز در موزه‌های جهان دیده می‌شود. قدیمی‌ترین نمونۀ بخارادوزی مربوط به سلسلۀ تیموری است که سفیر اسپانیا در سفرنامۀ خود پس از رفتن به دربار تیمور گرگانی (مؤسس سلسلۀ تیموریان)، اشاره‌ای به هنر بخارادوزی می‌کند. در عصر تیموری با توجه به اهمیت شهر بخارا و جمع بودن علما و هنرمندان در آن شهر، این هنر به بالاترین درجۀ شکوه و عظمت خود رسید و هنرمندان این دوره تحولی بزرگ در صنعت بخارادوزی به‌وجود آوردند و موفق به اجرای این هنر روی پارچۀ تافته به‌صورت دو رو شدند.

بخارادوزی در دورۀ صفویه جزء هنرهای برجسته و پرطرفدار شناخته شد و اشراف و درباریان از آن یرای تزیین لباس و منسوجات خود استفاده می‌کردند. در عصر صفوی، بخارادوزی به اوج شکوفایی خود رسید و هنرمندان توانستند با به‌کارگیری تکنیک‌های متنوع، آثار زیبایی خلق کنند. این هنر در دورۀ قاجار نیز ادامه پیدا کرد و برای این‌که متناسب با سلیقۀ این دوره باشد، تغییراتی در طرح‌ها ایجاد شد.

پارچه‌های مناسب بخارادوزی

بخارادوزی هنری دستی است که روی پارچۀ ساده با رنگ‌های متنوع دوخته می‌شود. اغلب پارچه‌های مورد استفاده برای سوزن‌دوزی شامل کتان، چلوار، ابریشم، تافته و پارچۀ پشمی است.

طرح‌های مورد استفاده در بخارادوزی

نقوش و طرح‌های بخارادوزی از تنوع بالایی برخوردار هستند که می‌توان به انواع نقوش هندسی، گل‌های اناری، شاه‌عباسی، میخک، گل گلدان، گل و بته، لچک و ترنج، گل‌های حاشیه‌ای، طره‌ای و نیم‌طره‌ای، برگ‌های چتایی، افسری، تاکی، بته‌جقه‌ای، گل‌های سیبی، ساعتی، جناقی، بازوبندی، شجری، بند رومی و نقوش شمسه‌ای اشاره کرد.

مراحل اجرای بخارادوزی

رنگ کردن پارچه

پارچه‌های دستباف قبل از سوزن‌دوزی ابتدا در حمام برگ چای یا پوست پیاز قرار می‌گرفتند تا به‌رنگ کرم دربیایند.

طرح‌اندازی

پارچه‌های پنبه‌ای به‌دلیل عرض کمی که دارند، قطعات آن‌ها با کوک‌شل به هم متصل شده و تحویل طراح داده می‌شد. طراح نقش اولیه را به‌وسیلۀ کاربن یا گچ و برادۀ زغال به‌صورت بداهه و مستقیم روی پارچه نقاشی می‌کند. سنت طراحی میان هنرمندان سنتی خانوادگی است که از مادر به دختر یا از خاله و عمه به خواهرزاده و برادذزاده می‌رسد.

دوختن طرح‌ها

در این مرحله، کوک‌شل ها از پارچه‌ها جدا شده و هرقطعه پارچۀ طراحی شده به دوزنده داده می‌شود. دوخت‌ها در بخارادوزی به‌صورت کوک‌های کوتاه و بلند است. کوک‌های بلند در بین کوک‌های کوتاه و کوک‌ها کوتاه بین کوک‌های بلند قبلی با نخ ابریشم دوخته می‌شود. برای دوخت گل‌ها در بخارادوزی از کوک‌های ساده و مورب استفاده می‌شود. بعد از پر کردن داخل طرح، دور آن به‌روش زنجیره‌دوزی یا دندان‌موشی پایه‌دوزی می‌شود و برگ و سایر اجزای گل به‌طرح اضافه می‌شود.

تکمیل و آماده‌سازی

بعد از دوخت طرح‌ها توسط دوزنده مجدد پارچه‌ها به‌یک‌دیگر دوخته می‌شوند. استادکار بر کیفیت دوخت‌ها نظارت می‌کند تا از هماهنگی آن‌ها اطمینان حاصل کند. یکی از تکنیک‌های استادکار، استفاده از نخ‌هایی با رنگ نزدیک به طرح‌های دوخته شده است تا خطوط و مرز بین قطعات را از بین ببرد. پس از محو کردن مرز بین قطعات پارچه، تفاوت اندکی در دوخت‌ها و رنگ‌ها در طول اثر دیده می‌شود که این تفاوت ویژگی بخارادوزی سنتی است که نشان از اصالت و سنت این هنر دارد.

انواع بخارادوزی

بخارادوزی براساس اندازه و کاربرد انواع مختلفی دارد. نوعی از آن که به سوزنی یکم معروف است، در ابعاد 270در180 سانتی‎مر تهیه می‌شود و جزیی از جهیزیۀ عروس به‌شمار می‌رود که پس از مراسم عروسی بر دیوار روبه‌روی ورودی نصب می‌شود تا مهمانان به‌محض ورود این اثر هنری را مشاهده کنند که با نقوشی از گل لاله، رز، ماه و ستاره مزین شده است. نوع دیگر بخارادوزی، نیم‌سوزنی است که اندازه‌ای نصف سوزنی یکم دارد و به‌عنوان روتختی یا دیوارکوب به‌کار می‌رود. مدالیون دسته‌ای دیگر از این هنر است که با نقوش هندسی بسیار بزرگ به‌رنگ قرمز دوخته می‌شود. بولین‌پوش، سایه‌بانی است که در مراسم عروسی استفاده شده و بعداً روی بالشت عروس و داماد قرار می‌گیرد. جانماز و سجاده با نقش محراب برای عبادت دوخته می‌شود و مرکز و پایین آن سوزن‌دوزی نمی‌شود. مهم‌ترین بخش جهیزیۀ عروس «چُویشب» است که از آن ببه‌عنوان روختی استفاده می‌شود. نقش روتختی شبیه جانماز است اما محراب ندارد و بالای آن به‌صورت طاق مستطیلی است و نمادی از ازدواج اول عروس است. همچنین قطعاتی برای استفادۀ روزمره یا تزیینی وجود دارد: ازجمله گهواره‌پوش که برای محافظت از نوزاد در برابر حشرات و چشم نظر روی گهواره می‌اندازند، کرسی‌پوش: برای تزیین کرسی و طاقچه‌پوش که برای پوشاندن پشت طاقچه و امکان استفاده از آن به‌عنوان کمد با نقوش سیاه و سرخ به‌کار می‌رود. خلعت آینه، کیفی مخصوص نگهداری آینه است. تاشکیز، دیوارکوبی است که توسط قزاق‌ها و قرقیزها تهیه و به‌صورت ناتمام دوخته می‌شود تا نمادی از آرزوی زندگی طولانی و بادوام برای زوجین باشد. این دیوارکوب روبه‌روی در ورودی نصب می‌شود.

انواع سبک‌های بخارادوزی

سبک‌های متنوع بخارادوزی براساس مناطق و تأثیرات فرهنگی آنان شکل گرفته است. شهر بخارا به‌دلیل حضور طوایف گوناگون از جمله تاجیک‌ها، ازبک‌ها و یهودیان دارای طیف وسیع‌تری از نقوش سوزن‌دوزی نسبت به سایر مناطق است؛ هرچند تاجیک‌ها اکثریت جمعیت را تشکیل می‌دهند. از سوی دیگر، نورعطا شهری باستانی در ازبکستان با اکثریت جمعیت تاجیک، در سوزن‌دوزی‌های خود، شهرت خود را مدیون نقش‌های گل‌دسته‌های بزرگ است. پسکند واقع در استان تاشکند به‌استفاده از نقوش بزرگ آسمانی شامل ماه، ستاره و خورشید می‌پردازد که عمدتاً با رنگ قرمز روی پارچه‌های بزرگ سوزن‌دوزی می‌شود. سمرقتد دومین شهر بزرگ ازبکستان با قدمتی هزار ساله، نقوش گیاهی متنوعی به‌ویژه گل رز را به‌نمایش می‌گذارد. در تاشکند دو دسته طرح اصلی مشاهده می‌شود: یکی طرح آسمان و فلک که با دایره‌های بزرگ قرمز رنگ مشخص می‌شود و دیگری نقوش گل‌دار که نماد خوشحالی و آرزوی داشتن خانواده‌ای پرجمعیت برای عروس است.

نقوش بخارادوزی به‌روش قلاب‌دوزی در شهر سبز، زادگاه تیمور گورکانی اجرا می‌شود و مناطق اطراف نیز همین تکنیک را به‌کار می‌برند. همچنین قوم لاکای از طوایف ترک‌تبار ازبک که در بخش‌هایی از شمال افغانستان نیز سکونت دارند، با ترکیب تکنیک‌های دوخت ترکمن باروش‌های ازبکستان و افغانستان، آثاری منحصربه‌فرد خلق می‌کنند. سوزن‌دوزی‌های یهودیان اغلب شامل نمادهای قومی مانند منوراً (شمعدان هفت‌شاخه) است. در دوران تسلط شوروی هنر بخارادوزی تحت تأثیر ایدئولوژی کمونیسم قرار گرفت و نمادهایی چون داس و چکش و ستارۀ پنج پر جایگزین نقوش سنتی شد و حتی خط‌‌ نوشته‌های روی سوزن‌دوزی‌ها از رسم‌الخط فارسی به روسی تغییر یافت که درنهایت به‌دلیل شرایط اقتصادی آن دوران، هنر بخارادوزی از رونق افتاد.

راهکارهای درآمدزایی از بخارادوزی

هنر بخارادوزی پتانسیل درآمدزایی خوبی برای هنرمندان فراهم می‌کند. یکی از اصلی‌ترین راه‌ها، فروش آثار تولیدشده در نمایشگاه‌ها و بازارهای صنایع دستی است؛ این محصولات به‌دلیل ارزش هنری بالا و دقت در تولید، قیمت‌های بالایی دارند و مشتریان خاصی را به‌عنوان هدایای منحصربه‌فرد و هنری جذب می‌کند. علاوه‌بر فروش مستقیم، هنرمندان می‌توانند با برگزاری کارگاه‌های آموزشی و دوره‌های آنلاین یک منبع درآمد پایدار ایجاد کنند و مهارت‌های خود را به علاقه‌مندان این حوزه منتقل کنند. همچنین همکاری با طراحان مد و دکوراسیون داخلی راهکار دیگری برای افزایش درآمد است؛ این تعاملات امکان تولید محصولات سفارشی مطابق با نیازهای خاص را فراهم کرده و به معرفی بهتر هنر بخارادوزی و تقویت جایگاه آن در صنعت صنایع دستی کمک می‌کند.

پانویس

دیدگاه‌های ارزیابان

منابع

• «آشنایی با هنر بخارادوزی»، خبرگزاری صدا‌وسیما، تاریخ درج مطلب: 3 اسفند 1399ش.
• «آشنایی با هنر بخارادوزی»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: 3 دی 1404ش.
• «بخارادوزی ((تهران))»، وب‌سایت ایران، تاریخ بازدید: 3 دی 1404ش.
• «بخارادوزی شیوۀ ابداعی بخارایی‌ها»، وب‌سایت مشاغل صنعت و صنایع، تاریخ درج مطلب: 26 آبان 1397ش.
• «بخارادوزی، میراث ماندگار خراسان بزرگ از عهد سلجوقی»، خبرگزاری صداوسیما، 12 مهر 1401ش.
• «شکل‌گیری و تکامل بخارادوزی در آسیای میانه»، وب‌سایت خانۀ هفت‌دست، تاریخ بازدید: 3 دی 1404ش.
• «هنر بخارادوزی: تاریخچه، کاربردها و فرصت‌های درآمدزایی از این هنر زیبا»، وب‌سایت هنر ایران، تاریخ درج مطلب: 24 آبان 1403ش.